Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातः शरीरसङ्ख्याव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Hide commentary
ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਕਰਣਾਨਨ੍ਤਰਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜਾਤਾਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਤਯਾ ਲਬ੍ਧਸ਼ਰੀਰਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਨਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯਾਵਯਵਸ਼ਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਵਿਵਰਣਂ ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਅਥਵਾ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਸਮੁਦਾਯਵਤ੍ਤਿਰਵਯਵੇਸ੍ਵਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ; ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩
ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਸ੍ਥਮਾਤ੍ਮਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਂ ‘ਗਰ੍ਭ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ |
ਤਂ ਚੇਤਨਾਵਸ੍ਥਿਤਂ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਭਜਤਿ, ਤੇਜ ਏਨਂ ਪਚਤਿ, ਆਪਃ ਕ੍ਲੇਦਯਨ੍ਤਿ, ਪਥਿਵੀ ਸਂਹਨ੍ਤਿ, ਆਕਾਸ਼ਂ ਵਿਵਰ੍ਧਯਤਿ; ਏਵਂ ਵਿਵਰ੍ਧਿਤਃ ਸ ਯਦਾ ਹਸ੍ਤਪਾਦਜਿਹ੍ਵਾਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਣਨਿਤਮ੍ਬਾਦਿਭਿਰਙ੍ਗੈਰੁਪੇਤਸ੍ਤਦਾ ‘ਸ਼ਰੀਰਂ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ |
ਤਚ੍ਚ ਸਡਙ੍ਗਂ- ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ, ਮਧ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮਂ, ਸਸ੍ਠਂ ਸ਼ਿਰ ਇਤਿ ||੩||
View original
शुक्रशोणितं गर्भाशयस्थमात्मप्रकृतिविकारसम्मूर्च्छितं ‘गर्भ’ इत्युच्यते |
तं चेतनावस्थितं वायुर्विभजति, तेज एनं पचति, आपः क्लेदयन्ति, पृथिवी संहन्ति, आकाशं विवर्धयति; एवं विवर्धितः स यदा हस्तपादजिह्वाघ्राणकर्णनितम्बादिभिरङ्गैरुपेतस्तदा ‘शरीरं’ इति सञ्ज्ञां लभते |
तच्च षडङ्गं- शाखाश्चतस्रो, मध्यं पञ्चमं, षष्ठं शिर इति ||३||
Hide commentary
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਵਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਕਾਮਃ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ਬ੍ਦਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਮੇਵ ਤਾਵਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹ- ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਮਿਤਿ ਆਤ੍ਮਾ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ, ਪ੍ਰਕਤਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਦਯੋਸ੍ਟੌ, ਵਿਕਾਰਾਃ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚੇਤਿ ਸੋਡਸ਼, ਤੈਃ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਂ ‘ਗਰ੍ਭ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ; ਏਤੇਨ ਯੋਗਿਨਾਮੁਪਯੋਗੀ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਕੋ ਰਾਸ਼ਿਰੁਕ੍ਤਃ| ਤਮਿਦਾਨੀਂ ਭਿਸਜਾਮੁਪਯੋਗਿਨਂ ਸਡ੍ਧਾਤੁਕਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਤਨਯਾ ਹੇਤੁਭੂਤਯਾ ਯਾਵਦ੍ਗਰ੍ਭਪ੍ਰਸਵਕਾਲਮਵਸ੍ਥਿਤਂ ਚੇਤਨਾਵਸ੍ਥਿਤਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਕੁਥਿਤਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਂ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਭਜਤਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਭਾਗੇਨ; ਤੇਜ ਏਨਂ ਪਚਤਿ ਰੂਪਾਦ੍ਰੂਪਾਨ੍ਤਰੇਣਾਵਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਾਪਯਤਿ; ਆਪਃ ਕ੍ਲੇਦਯਨ੍ਤਿ ਵਿਭਾਗਪਰਿਣਾਮਕਾਰਿਣੋਰਨਿਲਾਨਲਯੋਃ ਸ਼ੋਸਣੇਪ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਤਾਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ; ਪਥਿਵੀ ਸਂਹਨ੍ਤਿ ਅਦ੍ਭਿਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਪਿ ਕਠਿਨਂ ਮੂਰ੍ਤਿਮਤ੍ ਕਰੋਤਿ; ‘ਸਂਹਰਤਿ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਹਞੋ ਵਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍; ਆਕਾਸ਼ਂ ਵਿਵਰ੍ਧਯਤਿ ਅਨਿਲਾਨਲਵਿਦਾਰਿਤਸ੍ਰੋਤਸਾਮਾਧ੍ਮਾਪਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵਿਵਰ੍ਧਿਤਮਵਕਾਸ਼ਦਾਨੇਨ ਵਿਵਰ੍ਧਯਤਿ| ਮਧ੍ਯਮਿਦਂ ਕਣ੍ਠਾਦਿਗੁਦਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍||੩||
Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਮਸ੍ਤਕੋਦਰਪਸ੍ਠਨਾਭਿਲਲਾਟਨਾਸਾਚਿਬੁਕਬਸ੍ਤਿਗ੍ਰੀਵਾ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਏਕੈਕਾਃ, ਕਰ੍ਣਨੇਤ੍ਰਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਾਂਸਗਣ੍ਡਕਕ੍ਸਸ੍ਤਨਵਙ੍ਕ੍ਸਣਵਸਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਫਿਗ੍ਜਾਨੁਕੂਰ੍ਪਰਬਾਹੂਰੁਪ੍ਰਭਤਯੋ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਙ੍ਗੁਲਯਃ, ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ , ਏਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਭਾਗ ਉਕ੍ਤਃ ||੪||
View original
अतः परं प्रत्यङ्गानि वक्ष्यन्ते- मस्तकोदरपृष्ठनाभिललाटनासाचिबुकबस्तिग्रीवा इत्येता एकैकाः, कर्णनेत्रभ्रूशङ्खांसगण्डकक्षस्तनवङ्क्षणवृषणपार्श्वस्फिग्जानुकूर्परबाहूरुप्रभृतयो द्वे द्वे, विंशतिरङ्गुलयः, स्रोतांसि वक्ष्यमाणानि , एष प्रत्यङ्गविभाग उक्तः ||४||
Hide commentary
ਅਪਰਮਪ੍ਯਵਯਵਵਿਭਾਗਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਤਃ ਪਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਂਸੋ ਬਾਹੁਸ਼ਿਰਃ, ਗਣ੍ਡੋ ਗਲ੍ਲਃ, ਸ੍ਫਿਕ੍ ਪਾਦਃ, ਊਰੂ ‘ਜਾਙ੍ਘ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਬਾਹੂਰੁਪ੍ਰਭਤਯੋ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਚ੍ਚੌਸ੍ਠਸਕ੍ਕਣੀਕੁਕੁਨ੍ਦਰਾਣਾਮਵਰੋਧਃ | ਨਨੁ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੇਸੁ ਕਿਮਿਤਿ ਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨੀਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਰੋਤਾਂਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨੀਤਿ ਆਸ਼੍ਰਿਤੇਸੁ ਤ੍ਵਗਾਦ੍ਯਵਯਵੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪||
Adhikarana ੪ (੫) · Śloka ੫
ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ - ਤ੍ਵਚਃ ਕਲਾ ਧਾਤਵੋ ਮਲਾ ਦੋਸਾ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਫੁਪ੍ਫੁਸ ਉਣ੍ਡੁਕੋ ਹਦਯਮਾਸ਼ਯਾ ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਕ੍ਕੌ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਕਣ੍ਡਰਾ ਜਾਲਾਨਿ ਕੂਰ੍ਚਾ ਰਜ੍ਜਵਃ ਸੇਵਨ੍ਯਃ ਸਙ੍ਘਾਤਾਃ ਸੀਮਨ੍ਤਾ ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸ੍ਨਾਯਵਃ ਪੇਸ਼੍ਯੋ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸਿਰਾ ਧਮਨ੍ਯੋ ਯੋਗਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚ ||੫||
View original
तस्य पुनः सङ्ख्यानं - त्वचः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयमाशया अन्त्राणि वृक्कौ स्रोतांसि कण्डरा जालानि कूर्चा रज्जवः सेवन्यः सङ्घाताः सीमन्ता अस्थीनि सन्धयः स्नायवः पेश्यो मर्माणि सिरा धमन्यो योगवहानि स्रोतांसि च ||५||
Hide commentary
ਏਤਾਨ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯੈਤੇਸ੍ਵਵਯਵੇਸੁ ਯੇ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤ੍ਵਗਾਦ੍ਯਵਯਵਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਕਰਣਮਾਹ- ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਮਿਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਤੇ ਯੇਨ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਤ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਮ੍| ਕਿਂ ਤਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਤ੍ਵਚਃ ਕਲਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਗਾਦਿਕਂ ਯੋਗਵਹਸ੍ਰੋਤੋਨ੍ਤਮੇਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍| ਯੋਗਵਹਾਨੀਤਿ ਧਮਨ੍ਯਾ ਸਹ ਯੋਗਂ ਵਹਨ੍ਤਿ ਯਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਤਾਨਿ ਯੋਗਵਹਾਨਿ ਧਮਨੀਵ੍ਯਾਕਰਣੋਦਿਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਣੋਦਕਾਨ੍ਨਾਦਿਵਾਹੀਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ||੫||
Adhikarana ੫ (੬) · Śloka ੬
ਤ੍ਵਚਃ ਸਪ੍ਤ, ਕਲਾਃ ਸਪ੍ਤ, ਆਸ਼ਯਾਃ ਸਪ੍ਤ, ਧਾਤਵਃ ਸਪ੍ਤ, ਸਪ੍ਤ ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ, ਪਞ੍ਚ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ, ਨਵ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨਿ, ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ਤਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ਤੇ, ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਂ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਧਮਨ੍ਯਃ, ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ, ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ, ਨਵ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, (ਸੋਡਸ਼ ਕਣ੍ਡਰਾਃ, ਸੋਡਸ਼ ਜਾਲਾਨਿ, ਸਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾਃ, ਚਤਸ੍ਰੋ ਰਜ੍ਜਵਃ, ਸਪ੍ਤ ਸੇਵਨ੍ਯਃ, ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਸਙ੍ਘਾਤਾਃ, ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਸੀਮਨ੍ਤਾਃ, ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਯੋਗਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਦ੍ਵਿਕਾਨ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ) ਚੇਤਿ ਸਮਾਸਃ ||੬||
View original
त्वचः सप्त, कलाः सप्त, आशयाः सप्त, धातवः सप्त, सप्त सिराशतानि, पञ्च पेशीशतानि, नव स्नायुशतानि, त्रीण्यस्थिशतानि, द्वे दशोत्तरे सन्धिशते, सप्तोत्तरं मर्मशतं, चतुर्विंशतिर्धमन्यः, त्रयो दोषाः, त्रयो मलाः, नव स्रोतांसि, (षोडश कण्डराः, षोडश जालानि, षट् कूर्चाः, चतस्रो रज्जवः, सप्त सेवन्यः, चतुर्दश सङ्घाताः, चतुर्दश सीमन्ताः, द्वाविंशतिर्योगवहानि स्रोतांसि, द्विकान्यन्त्राणि ) चेति समासः ||६||
Hide commentary
ਕੇਚਿਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਨਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਤ੍ਵਗਾਦੀਨ੍ ਕਤਿਚਿਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਯੋਪੇਤਾਨ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਮਤਮਾਹ- ਤ੍ਵਚਃ ਸਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਸਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ||੬||
Adhikarana ੬ (੭) · Śloka ੭
ਵਿਸ੍ਤਾਰੋਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ- ਤ੍ਵਚੋਭਿਹਿਤਾਃ ਕਲਾ ਧਾਤਵੋ ਮਲਾ ਦੋਸਾ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਫੁਪ੍ਫੁਸ ਉਣ੍ਡੁਕੋ ਹਦਯਂ ਵਕ੍ਕੌ ਚ ||੭||
View original
विस्तारोऽत ऊर्ध्वं- त्वचोऽभिहिताः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फुस उण्डुको हृदयं वृक्कौ च ||७||
Hide commentary
ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਭਿਹਿਤਾਨਾਂ ਤ੍ਵਗਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ੍ਤਾਰਮਾਹ- ਵਿਸ੍ਤਾਰੋਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਚੋਭਿਹਿਤਾ ਇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਨਾਮਭਿਸ਼੍ਚ ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਕਰਣੇ, ਕਲਾਦਯਸ਼੍ਚਾਭਿਹਿਤਾਃ||੭||
Adhikarana ੭ (੮) · Śloka ੮
ਆਸ਼ਯਾਸ੍ਤੁ- ਵਾਤਾਸ਼ਯਃ, ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼ਯੋ, ਰਕ੍ਤਾਸ਼ਯ, ਆਮਾਸ਼ਯਃ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ , ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੋਸ੍ਟਮ ਇਤਿ ||੮||
View original
आशयास्तु- वाताशयः, पित्ताशयः, श्लेष्माशयो, रक्ताशय, आमाशयः, पक्वाशयो, मूत्राशयः , स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टम इति ||८||
Hide commentary
ਆਸ਼ਯਾਨਾਹ- ਆਸ਼ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼ਯੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਾਦਧਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ, ਤਸ੍ਯੈਕਦੇਸ਼ੇ ਚ ਵਿਭਕ੍ਤਮਲਾਧਾਰ ਉਣ੍ਡੁ(ਨ੍ਦੁ)ਕੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਉਣ੍ਡੁ(ਨ੍ਦੁ)ਕਾਤ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ ਭਿਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਸ਼ਯਕ੍ਰਮਸ੍ਤੁ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨੋਕ੍ਤਾ ਯਥਾ- “ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਦ੍ਯਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪਰੇ| ਕਫਾਮਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਵਾਯੋਰ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੋਸ੍ਟਮਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰਾ”- (ਵਾ.ਸ਼ਾ.੩) ਇਤਿ||੮||
Adhikarana ੮ (੯) · Śloka ੯
ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਿਵ੍ਯਾਮਾਨ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪੁਂਸਾਂ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਰ੍ਧਵ੍ਯਾਮਹੀਨਾਨਿ ||੯||
View original
सार्धत्रिव्यामान्यन्त्राणि पुंसां, स्त्रीणामर्धव्यामहीनानि ||९||
Hide commentary
ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਹ- ਸਾਰ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਮੋ ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਸਕਰਯੋਸ੍ਤਤਯੋਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਨ੍ਤਰਮ੍||੯||
Adhikarana ੯ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਸ਼੍ਰਵਣਨਯਨਵਦਨਘ੍ਰਾਣਗੁਦਮੇਢ੍ਰਾਣਿ ਨਵ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਨਰਾਣਾਂ ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਾਨਿ, ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਪਰਾਣਿ ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵੇ ਸ੍ਤਨਯੋਰਧਸ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਵਹਂ ਚ ||੧੦||
View original
श्रवणनयनवदनघ्राणगुदमेढ्राणि नव स्रोतांसि नराणां बहिर्मुखानि, एतान्येव स्त्रीणामपराणि च त्रीणि द्वे स्तनयोरधस्ताद्रक्तवहं च ||१०||
Hide commentary
ਸ਼੍ਰਵਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨ੍ਵਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਧਮਨੀਵ੍ਯਾਕਰਣੋਦਿਤਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਾਹ- ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਾਨੀਤਿ| ਧਮਨੀਵ੍ਯਾਕਰਣੋਦਿਤਾਨਿ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾਨਿ| ਅਧਸ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਵਹਂ ਸ੍ਮਰਾਤਪਤ੍ਰਸ੍ਯਾਧ ਆਰ੍ਤਵਵਹਂ, ਸ੍ਮਰਾਤਪਤ੍ਰਂ ਭਗਸ੍ਯੋਪਰਿਤਨੇ ਭਾਗੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਵਿਪੁਲਪਿਪ੍ਪਲਪਤ੍ਰਸਮਾਕਤੇਰਵਯਵਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਸਕਲਕਾਮਸਿਰਾਮੁਖਚੁਮ੍ਬਿਤਂ ਨਿਗਦਿਤਂ ਮਦਨਾਤਪਵਾਰਣਮ੍-” ਇਤਿ||੧੦||
Adhikarana ੧੦ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਸੋਡਸ਼ ਕਣ੍ਡਰਾਃ- ਤਾਸਾਂ ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਾਦਯੋਃ, ਤਾਵਤ੍ਯੋ ਹਸ੍ਤਗ੍ਰੀਵਾਪਸ੍ਠੇਸੁ; ਤਤ੍ਰ ਹਸ੍ਤਪਾਦਗਤਾਨਾਂ ਕਣ੍ਡਰਾਣਾਂ ਨਖਾ ਅਗ੍ਰਪ੍ਰਰੋਹਾਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਹਦਯਨਿਬਨ੍ਧਿਨੀਨਾਮਧੋਭਾਗਗਤਾਨਾਂ ਮੇਢ੍ਰਂ, ਸ਼੍ਰੋਣਿਪਸ੍ਟਨਿਬਨ੍ਧਿਨੀਨਾਮਧੋਭਾਗਗਤਾਨਾਂ ਬਿਮ੍ਬਂ , ਮੂਰ੍ਧੋਰੁਵਕ੍ਸੋਂਸਪਿਣ੍ਡਾਦੀਨਾਂ ਚ ||੧੧||
View original
षोडश कण्डराः- तासां चतस्रः पादयोः, तावत्यो हस्तग्रीवापृष्ठेषु; तत्र हस्तपादगतानां कण्डराणां नखा अग्रप्ररोहाः, ग्रीवाहृदयनिबन्धिनीनामधोभागगतानां मेढ्रं, श्रोणिपृष्टनिबन्धिनीनामधोभागगतानां बिम्बं , मूर्धोरुवक्षोंऽसपिण्डादीनां च ||११||
Hide commentary
ਸੋਡਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਡਰਾ ਮਹਾਸ੍ਨਾਯੁਃ| ਤਾਵਤ੍ਯੋ ਹਸ੍ਤਗ੍ਰੀਵਾਪਸ੍ਠੇਸ੍ਵਿਤਿ ਹਸ੍ਤਯੋਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਚਤਸ੍ਰਃ, ਪਸ੍ਠੇ ਚਤਸ੍ਰਃ| ਹਸ੍ਤਾਦਿਗਤਾਨਾਂ ਕਣ੍ਡਰਾਣਾਮਗ੍ਰਿਮਭਾਗਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੇਜ੍ਝਟਸ੍ਤੁ “ਹਸ੍ਤਪਾਦਗਤਾਨਾਂ ਕਣ੍ਡਰਾਣਾਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ ਨਖਾ ਅਗ੍ਰਪ੍ਰਰੋਹਾ” ਇਤਿ ਪਠਤਿ| ਗ੍ਰੀਵਯਾ ਸਹ ਹਦਯਨਿਬਨ੍ਧਿਨੀਨਾਂ ਚਤਸਣਾਂ ਮੇਢ੍ਰਂ ‘ਅਗ੍ਰਪ੍ਰਰੋਹ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾ ਸਹ ਪਸ੍ਠਨਿਬਨ੍ਧਿਨੀਨਾਂ ਪਸ੍ਠਨਿਸ਼੍ਚਲਬਨ੍ਧਂ ਕੁਰ੍ਵਤੀਨਾਂ ਪਸ੍ਠਜਾਨਾਂ ਚਤਸਣਾਮਧੋਭਾਗਗਤਾਨਾਂ ਬਿਮ੍ਬਂ ਮਣ੍ਡਲਮਰ੍ਥਾਨ੍ਨਿਤਮ੍ਬਸ੍ਯ| ਮੂਰ੍ਧੋਰੁਵਕ੍ਸੋਂਸਪਿਣ੍ਡਾਦੀਨਾਂ ਚੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਾਕ੍ਯਾਤ੍ ਬਿਮ੍ਬਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ, ਤੇਨ ਮਸ੍ਤਕਸ੍ਯ ਯਦ੍ ਬਿਮ੍ਬਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਤਦ੍ਗ੍ਰੀਵਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਨਾਮੇਵ ਚਤਸਣਾਮੁਪਰਿਗਤਾਨਾਂ ਕਣ੍ਡਰਾਣਾਮਗ੍ਰਪ੍ਰਰੋਹਃ, ਤਥਾ ਪਾਦਗਤਾਨਾਂ ਚਤਸਣਾਮੁਪਰਿਗਤਾਨਾਮੂਰੁਮਣ੍ਡਲਮਗ੍ਰਪ੍ਰਰੋਹਃ, ਤਥਾ ਪਸ੍ਠਗਤਾਨਾਂ ਚਤਸਣਾਂ ਕਣ੍ਡਰਾਣਾਮੁਪਰਿਗਤਾਨਾਂ ਵਕ੍ਸੋਮਣ੍ਡਲਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਗਹੀਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤਨਸ੍ਯ ਚ ਮਣ੍ਡਲਮਗ੍ਰਪ੍ਰਰੋਹਃ| ਹਸ੍ਤਗਤਾਨਾਂ ਚਤਸਣਾਮੁਪਰਿਗਤਾਨਾਮਂਸਪਿਣ੍ਡੋ ਬਾਹੁਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਪ੍ਰਰੋਹ ਇਤਿ| ਮਸ੍ਤਕਸ੍ਯ ਤਥੈਵੋਰ੍ਵੋਸ੍ਤਥਾ ਵਕ੍ਸਸਸ੍ਤਥਾਂਸਪਿਣ੍ਡਯੋਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਬਿਮ੍ਬਂ ਮਣ੍ਡਲਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਤਨਪਿਣ੍ਡਯੋਰਪਿ ਮਣ੍ਡਲਂ, ਤਾਸਾਂ ਸੋਡਸ਼ਾਨਾਂ ਯਥਾਸਮੀਪਂ ਪ੍ਰਰੋਹਃ||੧੧||
Adhikarana ੧੧ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਜਾਲਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿ; ਤਾਨਿ ਮਣਿਬਨ੍ਧਗੁਲ੍ਫਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਨਿਬਦ੍ਧਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਗਵਾਕ੍ਸਿਤਾਨਿ ਚੇਤਿ, ਯੈਰ੍ਗਵਾਕ੍ਸਿਤਮਿਦਂ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ||੧੨||
View original
मांससिरास्नाय्वस्थिजालानि प्रत्येकं चत्वारि; तानि मणिबन्धगुल्फसंश्रितानि परस्परनिबद्धानि परस्परगवाक्षितानि चेति, यैर्गवाक्षितमिदं शरीरम् ||१२||
Hide commentary
ਜਾਲਾਨ੍ਯਾਹ- ਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਜਾਲਾਨਿ| ਤੇਸਾਂ ਮਾਂਸਾਦਿਜਾਲਾਨਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਣਿਬਨ੍ਧੇ ਗੁਲ੍ਫੇ ਚ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਾਂਸਸ੍ਯੈਕਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਣਿਬਨ੍ਧੇ ਗੁਲ੍ਫੇ ਚ, ਏਵਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸ੍ਨਾਯੂਨਾਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚੈਕੈਕਂ ਜਾਲਕਮਿਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਜਾਲਕਾਨਿ| ਪਰਸ੍ਪਰਗਵਾਕ੍ਸਿਤਾਨਿ ਸਞ੍ਜਾਤਪਰਸ੍ਪਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੈਰ੍ਗਵਾਕ੍ਸਿਤਮਿਤਿ ਵਿਰਚਿਤਨਿਰਨ੍ਤਰਜਾਲਕਾਕਾਰਰਨ੍ਧ੍ਰਨਿਕਰਪਰਿਕਲਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੨||
Adhikarana ੧੨ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਸਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾਃ, ਤੇ ਹਸ੍ਤਪਾਦਗ੍ਰੀਵਾਮੇਢ੍ਰੇਸੁ; ਹਸ੍ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ, ਪਾਦਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ, ਗ੍ਰੀਵਾਮੇਢ੍ਰਯੋਰੇਕੈਕਃ ||੧੩||
View original
षट् कूर्चाः, ते हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु; हस्तयोर्द्वौ, पादयोर्द्वौ, ग्रीवामेढ्रयोरेकैकः ||१३||
Hide commentary
ਸਟ੍ ਕੂਰ੍ਚਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੂਰ੍ਚਾ ਇਵ ਕੂਰ੍ਚਾਃ, ਨਾਮ੍ਨੈਵਾਕਤਿਰੁਨ੍ਨੇਯਾ; ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੂਨਾਂ ਜਾਲਕਪ੍ਰਭਵਾਣਾਂ ਸਨ੍ਤਤਿਵਿਰਚਿਤਾਃ||੧੩||
Adhikarana ੧੩ (੧੪-੧੫) · Śloka ੧੫
ਮਹਤ੍ਯੋ ਮਾਂਸਰਜ੍ਜਵਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ- ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਮੁਭਯਤਃ ਪੇਸ਼ੀਨਿਬਨ੍ਧਨਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਵੇ ਬਾਹ੍ਯੇ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਚ ਦ੍ਵੇ ||੧੪||
ਸਪ੍ਤ ਸੇਵਨ੍ਯਃ ; ਸਿਰਸਿ ਵਿਭਕ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚ, ਜਿਹ੍ਵਾਸ਼ੇਫਸੋਰੇਕੈਕਾ; ਤਾਃ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ||੧੫||
View original
महत्यो मांसरज्जवश्चतस्रः- पृष्ठवंशमुभयतः पेशीनिबन्धनार्थं द्वे बाह्ये, आभ्यन्तरे च द्वे ||१४||
सप्त सेवन्यः ; सिरसि विभक्ताः पञ्च, जिह्वाशेफसोरेकैका; ताः परिहर्तव्याः शस्त्रेण ||१५||
Hide commentary
ਮਹਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੇਸ਼ੀਨਿਬਨ੍ਧਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਪ੍ਰਯੋਜਨਕਥਨਮ੍| ਗਯੀ ਤੁ, ਮਹਤ੍ਯੋ ਮਾਂਸਰਜ੍ਜਵਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਮੁਭਯਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ||੧੪-੧੫||
Adhikarana ੧੪ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸਙ੍ਘਾਤਾਃ; ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇਸੁ, ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ, ਤ੍ਰਿਕਸ਼ਿਰਸੋਰੇਕੈਕਃ ||੧੬||
View original
चतुर्दशास्थ्नां सङ्घाताः; तेषां त्रयो गुल्फजानुवङ्क्षणेषु, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, त्रिकशिरसोरेकैकः ||१६||
Hide commentary
ਸਙ੍ਘਾਤਾਨਾਹ- ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਥ੍ਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਯੋ ਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇਸੁ, ਤਾਵਨ੍ਤੋਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ, ਬਾਹ੍ਵੋਰੇਵਮੇਵ, ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਕੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼; ਤ੍ਰਿਕਸ਼ਿਰਸੋਰੇਕੈਕਃ- ਤ੍ਰਿਕੇ ਏਕਃ, ਏਕਃ ਸ਼ਿਰਸੀਤ੍ਯੇਵਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼੍ਰੋਣਿਕਾਣ੍ਡਭਾਗੇ ਤ੍ਰਿਕਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਬਾਹੁਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਥਿਤ੍ਰਯਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿਕ ਉਚ੍ਯਤੇ||੧੬||
Adhikarana ੧੫ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਵ ਸੀਮਨ੍ਤਾਃ; ਤੇ ਚਾਸ੍ਥਿਸਙ੍ਘਾਤਵਦ੍ਗਣਨੀਯਾਃ, ਯਤਸ੍ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਅਸ੍ਥਿਸਙ੍ਘਾਤਾਃ; ਯੇ ਹ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਙ੍ਘਾਤਾਸ੍ਤੇ ਖਲ੍ਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ੈਕੇਸਾਮ੍ ||੧੭||
View original
चतुर्दशैव सीमन्ताः; ते चास्थिसङ्घातवद्गणनीयाः, यतस्तैर्युक्ता अस्थिसङ्घाताः; ये ह्युक्ताः सङ्घातास्ते खल्वष्टादशैकेषाम् ||१७||
Hide commentary
ਸੀਮਨ੍ਤਾਨਾਹ- ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਅਸ੍ਥਿਸਙ੍ਘਾਤਾ ਇਤਿ| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ- “ਸਙ੍ਘਾਤਾਃ ਸੀਵਿਤਾ ਯੈਸ੍ਤੁ ਸੀਮਨ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ”- ਇਤਿ| ਪਰਮਤਮਾਹ- ਯੇ ਹ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੇਸਾਮਾਚਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਮਤੇ ਸਙ੍ਘਾਤਾ ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼, ਸ਼੍ਰੋਣਿਕਾਣ੍ਡਮੁਪਰ੍ਯੇਕਃ, ਵਕ੍ਸੌਪਰ੍ਯੇਕਃ, ਉਦਰੋਰਃਸਨ੍ਧਾਨੇ ਏਕਃ, ਅਂਸਕੂਟਮੁਪਰ੍ਯੇਕਃ, ਏਵਮਸ੍ਟਾਦਸ਼||੧੭||
Adhikarana ੧੬ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਸਸ੍ਟਾਨ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ਤਾਨਿ ਵੇਦਵਾਦਿਨੋ ਭਾਸਨ੍ਤੇ; ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਤੁ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਸ਼ਤਾਨਿ |
ਤੇਸਾਂ ਸਵਿਂਸ਼ਮਸ੍ਥਿਸ਼ਤਂ ਸ਼ਾਖਾਸੁ, ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ਤਂ ਸ਼੍ਰੋਣਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੋਰਃਸੁ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਃ, ਏਵਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੧੮||
View original
त्रीणि सषष्टान्यस्थिशतानि वेदवादिनो भाषन्ते; शल्यतन्त्रेषु तु त्रीण्येव शतानि |
तेषां सविंशमस्थिशतं शाखासु, सप्तदशोत्तरं शतं श्रोणिपार्श्वपृष्ठोरःसु, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्रिषष्टिः, एवमस्थ्नां त्रीणि शतानि पूर्यन्ते ||१८||
Hide commentary
ਅਸ੍ਥਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਤ੍ਰੀਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਦਵਾਦਿਨੋ ਭਾਸਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਾਦਿਨ ਇਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਵੇਦ ਏਵ; ਤਦਾ ਤੁ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵਾਸ੍ਥਿਸ਼ਤਾਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰਤ੍ਯਂ ਵਚੋ ਵੇਦਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ੍ਵਮਤਮਾਹ- ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੮||
Adhikarana ੧੭ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼, ਤਲਕੂਰ੍ਚਗੁਲ੍ਫਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਦਸ਼, ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਮੇਕਂ, ਜਙ੍ਘਾਯਾਂ ਦ੍ਵੇ, ਜਾਨੁਨ੍ਯੇਕਮ੍, ਏਕਮੂਰਾਵਿਤਿ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਵਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਪਞ੍ਚ, ਤੇਸਾਂ ਗੁਦਭਗਨਿਤਮ੍ਬੇਸੁ ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਤ੍ਰਿਕਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮੇਕਂ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ , ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਪ੍ਯੇਵਂ, ਪਸ੍ਠੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍, ਅਸ੍ਟਾਵੁਰਸਿ , ਦ੍ਵੇ ਅਂਸਫਲਕੇ ; ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਨਵ, ਕਣ੍ਠਨਾਡ੍ਯਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਦ੍ਵੇ ਹਨ੍ਵੋਃ , ਦਨ੍ਤਾ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍, ਨਾਸਾਯਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ, ਏਕਂ ਤਾਲੁਨਿ, ਗਣ੍ਡਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖੇਸ੍ਵੇਕੈਕਂ, ਸਟ੍ ਸ਼ਿਰਸੀਤਿ ||੧੯||
View original
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां त्रीणि त्रीणि तानि पञ्चदश, तलकूर्चगुल्फसंश्रितानि दश, पार्ष्ण्यामेकं, जङ्घायां द्वे, जानुन्येकम्, एकमूराविति, त्रिंशदेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; श्रोण्यां पञ्च, तेषां गुदभगनितम्बेषु चत्वारि, त्रिकसंश्रितमेकं, पार्श्वे षट्त्रिंशदेकस्मिन् , द्वितीयेऽप्येवं, पृष्ठे त्रिंशत्, अष्टावुरसि , द्वे अंसफलके ; ग्रीवायां नव, कण्ठनाड्यां चत्वारि, द्वे हन्वोः , दन्ता द्वात्रिंशत्, नासायां त्रीणि, एकं तालुनि, गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैकं, षट् शिरसीति ||१९||
Hide commentary
ਕਥਂ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਂ ਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਤਦਾਹ- ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਲਕੂਰ੍ਚਗੁਲ੍ਫੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਤ੍ਰ ਪਾਦਤਲੇ ਪਞ੍ਚ ਸ਼ਲਾਕਾਃ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮੇਕਮਸ੍ਥਿ , ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਕੂਰ੍ਚਗੁਲ੍ਫਯੋਰਿਤਿ ਦਸ਼| ਵਿਂਸ਼ਚ੍ਚਤੁਸ੍ਕੇਣ ਸਵਿਂਸ਼ਮੇਕਸ਼ਤਮ੍| ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੋਣਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੋਰਃਸੁ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਤਥਾਹ- ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਪਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਪਞ੍ਚੇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਿਵਰਣਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਦਭਗਨਿਤਮ੍ਬਦ੍ਵਯੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਏਵਂ ਸ਼੍ਰੋਣਿਗਤਪਞ੍ਚਕਮਾਰਭ੍ਯ ਅਕ੍ਸਕਾਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦ੍ਵਯਂ ਯਾਵਤ੍ ਸਰ੍ਵੈਕ੍ਯੇ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਯਤੇ| ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਥਾ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਸ੍ਤਥਾਹ- ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਣ੍ਡਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਗਣ੍ਡੌ ਚ ਕਰ੍ਣੌ ਚ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚੇਤਿ ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਸਡਸ੍ਥੀਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੯||
Adhikarana ੧੮ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਏਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਪਾਲਰੁਚਕਤਰੁਣਵਲਯਨਲਕਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ |
ਤੇਸਾਂ ਜਾਨੁਨਿਤਮ੍ਬਾਂਸਗਣ੍ਡਤਾਲੁਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰਃਸੁ ਕਪਾਲਾਨਿ, ਦਸ਼ਨਾਸ੍ਤੁ ਰੁਚਕਾਨਿ , ਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਣਗ੍ਰੀਵਾਕ੍ਸਿਕੋਸੇਸੁ ਤਰੁਣਾਨਿ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੋਰਃਸੁ ਵਲਯਾਨਿ , ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਨਲਕਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ ||੨੦||
View original
एतानि पञ्चविधानि भवन्ति; तद्यथा- कपालरुचकतरुणवलयनलकसञ्ज्ञानि |
तेषां जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्खशिरःसु कपालानि, दशनास्तु रुचकानि , घ्राणकर्णग्रीवाक्षिकोषेषु तरुणानि, पार्श्वपृष्ठोरःसु वलयानि , शेषाणि नलकसञ्ज्ञानि ||२०||
Hide commentary
ਏਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਪਾਲਾਨਿ ਕਰ੍ਪਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ| ਦਸ਼ਨਾ ਦਨ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਰੁਣਾਨਿ ਤਰੁਣਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ| ਵਲਯਾਨਿ ਵਲਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ| ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਧਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ| ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਨਲਕਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨੀਤਿ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲਿਤਲਕੂਰ੍ਚਨਲਕਾਦਿਸੁ | ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇ- “ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲਿਤਲੇ ਕੂਰ੍ਚੇਸੁ ਮਣਿਬਨ੍ਧਯੋਃ| ਬਾਹੁਜਙ੍ਘਾਦ੍ਵਯੇ ਚਾਪਿ ਜਾਨੀਯਾਨ੍ਨਲਕਾਨਿ ਤੁ-” ਇਤਿ| ਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸਕਥਨਂ ਰਚਨਾਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍ ||੨੦||
Adhikarana ੧੯ (੨੧-੨੩) · Śloka ੨੩
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਗਤੈਃ ਸਾਰੈਰ੍ਯਥਾ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਭੂਰੁਹਾਃ |
ਅਸ੍ਥਿਸਾਰੈਸ੍ਤਥਾ ਦੇਹਾ ਧ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਿਨਾਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ||੨੧||
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਰਵਿਨਸ੍ਟੇਸੁ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ |
ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਾਰਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ |
ਮਾਂਸਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਬਦ੍ਧਾਨਿ ਸਿਰਾਭਿਃ ਸ੍ਨਾਯੁਭਿਸ੍ਤਥਾ |
ਅਸ੍ਥੀਨ੍ਯਾਲਮ੍ਬਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਤਨ੍ਤਿ ਵਾ ||੨੩||
View original
भवन्ति चात्र- अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः |
अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनां ध्रुवम् ||२१||
तस्माच्चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम् |
अस्थीनि न विनश्यन्ति साराण्येतानि देहिनाम् |
मांसान्यत्र निबद्धानि सिराभिः स्नायुभिस्तथा |
अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न शीर्यन्ते पतन्ति वा ||२३||
Hide commentary
ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਵਿਸਯੇਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਸ੍ਥ੍ਨਿ||੨੧-੨੩||
Adhikarana ੨੦ (੨੪-੨੫) · Śloka ੨੫
ਸਨ੍ਧਯਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਵਨ੍ਤਃ , ਸ੍ਥਿਰਾਸ਼੍ਚ ||੨੪||
ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਹਨ੍ਵੋਃ ਕਟ੍ਯਾਂ ਚ ਚੇਸ੍ਟਾਵਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧਯਃ |
ਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਹਿ ਸ੍ਥਿਰਾ ਬੁਧੈਃ ||੨੫||
View original
सन्धयस्तु द्विविधाश्चेष्टावन्तः , स्थिराश्च ||२४||
शाखासु हन्वोः कट्यां च चेष्टावन्तस्तु सन्धयः |
शेषास्तु सन्धयः सर्वे विज्ञेया हि स्थिरा बुधैः ||२५||
Hide commentary
ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ਸਨ੍ਧੀਨਾਹ- ਸਨ੍ਧਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਸ੍ਟਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚਲਾਃ, ਸ੍ਥਿਰਾ ਅਚਲਾਃ| ਕਟ੍ਯਾਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਦ੍ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਮਪਿ ਚਲਾਃ||੨੪-੨੫||
Adhikarana ੨੧ (੨੬) · Śloka ੨੬
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੁ ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ |
ਤੇਸਾਂ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਵਸ੍ਟਸਸ੍ਟਿਃ, ਏਕੋਨਸਸ੍ਟਿਃ ਕੋਸ੍ਠੇ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼ੀਤਿਃ |
ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਦ੍ਵਾਵਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇ, ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼; ਜਾਨੁਗੁਲ੍ਫਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇਸ੍ਵੇਕੈਕਃ, ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਤ੍ਰਯਃ ਕਟੀਕਪਾਲੇਸੁ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ੇ, ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ, ਉਰਸ੍ਯਸ੍ਟੌ; ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ, ਤ੍ਰਯਃ ਕਣ੍ਠੇ, ਨਾਡੀਸੁ ਹਦਯਕ੍ਲੋਮਨਿਬਦ੍ਧਾਸ੍ਵਸ੍ਟਾਦਸ਼, ਦਨ੍ਤਪਰਿਮਾਣਾ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ, ਏਕਃ ਕਾਕਲਕੇ ਨਾਸਾਯਾਂ ਚ, ਦ੍ਵੌ ਵਰ੍ਤ੍ਮਮਣ੍ਡਲਯੋਰ੍ਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯੌ, ਗਣ੍ਡਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖੇਸ੍ਵੇਕੈਕਃ, ਦ੍ਵੌ ਹਨੁਸਨ੍ਧੀ, ਦ੍ਵਾਵੁਪਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਭ੍ਰੁਵੋਃ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਸ਼੍ਚ, ਪਞ੍ਚ ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲੇਸੁ, ਏਕੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ||੨੬||
View original
सङ्ख्यातस्तु दशोत्तरे द्वे शते |
तेषां शाखास्वष्टषष्टिः, एकोनषष्टिः कोष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं त्र्यशीतिः |
एकैकस्यां पादाङ्गुल्यां त्रयस्त्रयः, द्वावङ्गुष्ठे, ते चतुर्दश; जानुगुल्फवङ्क्षणेष्वेकैकः, एवं सप्तदशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; त्रयः कटीकपालेषु, चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे, तावन्त एव पार्श्वयोः, उरस्यष्टौ; तावन्त एव ग्रीवायां, त्रयः कण्ठे, नाडीषु हृदयक्लोमनिबद्धास्वष्टादश, दन्तपरिमाणा दन्तमूलेषु, एकः काकलके नासायां च, द्वौ वर्त्ममण्डलयोर्नेत्राश्रयौ, गण्डकर्णशङ्खेष्वेकैकः, द्वौ हनुसन्धी, द्वावुपरिष्टाद्भ्रुवोः शङ्खयोश्च, पञ्च शिरःकपालेषु, एको मूर्ध्नि ||२६||
Hide commentary
ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਵਸ੍ਟਸਸ੍ਟੇਰ੍ਵਿਵਰਣਮਾਹ- ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇਸ੍ਥਿਤ੍ਰਿਤਯਾਨ੍ਵਿਤੇਪਿ ਸਨ੍ਧਿਦ੍ਵਯਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਹਸ੍ਤਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇਸ੍ਥਿਤ੍ਰਿਤਯਸਂਯੁਕ੍ਤੇਪਿ ਸਨ੍ਧਿਦ੍ਵਯਮੇਵ ਗਣਨੀਯਂ, ਤਤੀਯਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸਨ੍ਧੇਰ੍ਮਣਿਬਨ੍ਧਸਨ੍ਧਾਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਾਖਾਸਨ੍ਧੀਨਭਿਧਾਯ ਕੋਸ੍ਠਸਨ੍ਧੀਨੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤ੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਮਸ੍ਟਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰਯਃ ਕਣ੍ਠੇ ਗਲਨਲਕਾਸ੍ਥਨਿ| ਨਾਡੀਸੁ ਕਣ੍ਠਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਨਾਡੀਸੁ, ਹਦਯਕ੍ਲੋਮਨਿਬਦ੍ਧਾਸੁ ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਹਾਸੁ ਮਣ੍ਡਲਾਸ੍ਥਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ | ਕਾਕਲਕਂ ਗਲਮਣਿਃ, ਘਣ੍ਟਿਕੇਤਿ ਲੋਕੇ, ਤਤ੍ਰੈਕਃ; ਨਾਸਾਯਾਂ ਚੈਕਃ| ਦ੍ਵੌ ਵਰ੍ਤ੍ਮਮਣ੍ਡਲਯੋਸ੍ਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧੀ| ਗਣ੍ਡੌ ਚ ਕਰ੍ਣੌ ਚ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚੇਤਿ ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਸਟ੍ ਸਨ੍ਧਯਃ| ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਪਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ ਦ੍ਵਾਵਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਵਸ੍ਟੌ ਤ੍ਰਯਃ ਕਣ੍ਠੇ ਕਣ੍ਠਨਾਡ੍ਯਾਂ ਨਵਦ੍ਵਯਮ੍| ਵਰ੍ਤ੍ਮਮਣ੍ਡਲਗਣ੍ਡਾਹ੍ਵਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖਹਨੁਦ੍ਵਯੇ|| ਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਦ੍ਵਿਤਯਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵੇਸੁ ਦ੍ਵਯਂ ਦ੍ਵਯਮ੍| ਕਪਾਲੇ ਪਞ੍ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨ੍ਯੇਕੋ ਨਾਸਾਕਾਕਲਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯਮ੍|| ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾ ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼ੀਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦੇਵਂ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੈਃ ਸਹ”- ਇਤਿ||੨੬||
Adhikarana ੨੨ (੨੭) · Śloka ੨੭
ਤ ਏਤੇ ਸਨ੍ਧਯੋਸ੍ਟਵਿਧਾਃ- ਕੋਰੋਲੂਖਲਸਾਮੁਦ੍ਗਪ੍ਰਤਰਤੁਨ੍ਨਸੇਵਨੀਵਾਯਸਤੁਣ੍ਡਮਣ੍ਡਲਸ਼ਙ੍ਖਾਵਰ੍ਤਾਃ |
ਤੇਸਾਮਙ੍ਗੁਲਿਮਣਿਬਨ੍ਧਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਕੂਰ੍ਪਰੇਸੁ ਕੋਰਾਃ ਸਨ੍ਧਯਃ, ਕਕ੍ਸਾਵਙ੍ਕ੍ਸਣਦਸ਼ਨੇਸੂਲੂਖਲਾਃ, ਅਂਸਪੀਠਗੁਦਭਗਨਿਤਮ੍ਬੇਸੁ ਸਾਮੁਦ੍ਗਾਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਯੋਃ ਪ੍ਰਤਰਾਃ, ਸ਼ਿਰਃਕਟੀਕਪਾਲੇਸੁ ਤੁਨ੍ਨਸੇਵਨ੍ਯਃ, ਹਨ੍ਵੋਰੁਭਯਤਸ੍ਤੁ ਵਾਯਸਤੁਣ੍ਡਾਃ, ਕਣ੍ਠਹਦਯਨੇਤ੍ਰਕ੍ਲੋਮਨਾਡੀਸੁ ਮਣ੍ਡਲਾਃ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕੇਸੁ ਸ਼ਙ੍ਖਾਵਰ੍ਤਾਃ |
ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਭਿਰੇਵਾਕਤਯਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੨੭||
View original
त एते सन्धयोऽष्टविधाः- कोरोलूखलसामुद्गप्रतरतुन्नसेवनीवायसतुण्डमण्डलशङ्खावर्ताः |
तेषामङ्गुलिमणिबन्धगुल्फजानुकूर्परेषु कोराः सन्धयः, कक्षावङ्क्षणदशनेषूलूखलाः, अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गाः, ग्रीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः, शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवन्यः, हन्वोरुभयतस्तु वायसतुण्डाः, कण्ठहृदयनेत्रक्लोमनाडीषु मण्डलाः, श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्खावर्ताः |
तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ||२७||
Hide commentary
ਤ ਏਤੇ ਸਨ੍ਧਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਸਾਂ ਨਾਮਭਿਰੇਵਾਕਤਯੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤਥਾਪਿ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸੁਖਾਵਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮਾਕਤਿਰ੍ਲਿਖ੍ਯਤੇ| ਕੋਰੋ ਨਾਮ ਗਰ੍ਤਸ੍ਤਦਾਕਤਯਃ ਕੋਰਾਃ, ਕੋਰਃ ਕਲਿਕਾ ਤਦਾਕਤਯ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਉਲੂਖਲਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਕਣ੍ਡਨੋਪਯੋਗੀ, ਤਦਾਕਤਯਃ ਸਨ੍ਧਯੋਪ੍ਯੁਲੂਖਲਾਃ| ਸਮੁਦ੍ਗਃ ਸਮ੍ਪੁਟਃ, ਤਦਾਕਤੌ ਭਵਾਃ ਸਾਮੁਦ੍ਗਾਃ| ਪ੍ਰਤਰਤ੍ਯਨੇਨੇਤਿ ਪ੍ਰਤਰੋ ਭੇਲਕਃ, ਤਦਾਕਤਯਃ ਪ੍ਰਤਰਾਃ| ਮਣ੍ਡਲੋ ਮਣ੍ਡਲਾਕਤਿਃ| ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਚ ਨਾਮਭਿਰੇਵਾਕਤਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ||੨੭||
Adhikarana ੨੩ (੨੮) · Śloka ੨੮
ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਤੁ ਸਨ੍ਧਯੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਕੇਵਲਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ |
ਪੇਸ਼ੀਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਣਾਂ ਤੁ ਸਨ੍ਧਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ||੨੮||
View original
अस्थ्नां तु सन्धयो ह्येते केवलाः परिकीर्तिताः |
पेशीस्नायुसिराणां तु सन्धिसङ्ख्या न विद्यते ||२८||
Hide commentary
ਅਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਨ੍ਧਯੋਭਿਹਿਤਾਃ, ਨਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਨ੍ਧਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੮||
Adhikarana ੨੪ (੨੯) · Śloka ੨੯
ਨਵ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨਿ |
ਤਾਸਾਂ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਸਟ੍ਸ਼ਤਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਕੋਸ੍ਠੇ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਪ੍ਤਤਿਃ |
ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਂ ਸਣ੍ਨਿਚਿਤਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ , ਤਾਵਤ੍ਯ ਏਵ ਤਲਕੂਰ੍ਚਗੁਲ੍ਫੇਸੁ, ਤਾਵਤ੍ਯ ਏਵ ਜਙ੍ਘਾਯਾਂ, ਦਸ਼ ਜਾਨੁਨਿ, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦੂਰੌ, ਦਸ਼ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ, ਸ਼ਤਮਧ੍ਯਰ੍ਧਮੇਵਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਸਸ੍ਟਿਃ ਕਟ੍ਯਾਂ, ਪਸ੍ਠੇਸ਼ੀਤਿਃ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸਸ੍ਟਿਃ, ਉਰਸਿ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍; ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ, ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍; ਏਵਂ ਨਵ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੨੯||
View original
नव स्नायुशतानि |
तासां शाखासु षट्शतानि, द्वे शते त्रिंशच्च कोष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्ततिः |
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां षण्निचितास्तास्त्रिंशत् , तावत्य एव तलकूर्चगुल्फेषु, तावत्य एव जङ्घायां, दश जानुनि, चत्वारिंशदूरौ, दश वङ्क्षणे, शतमध्यर्धमेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति; एतेनेतरसक्थि बहू च व्याख्यातौ; षष्टिः कट्यां, पृष्ठेऽशीतिः, पार्श्वयोः षष्टिः, उरसि त्रिंशत्; षट्त्रिंशद्ग्रीवायां, मूर्ध्नि चतुस्त्रिंशत्; एवं नव स्नायुशतानि व्याख्यातानि भवन्ति ||२९||
Hide commentary
ਯਥਾ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਸ੍ਨਾਯੂਨਾਂ ਸਟ੍ਸ਼ਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥਾਹ- ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਣ੍ਨਿਚਿਤਾ ਇਤਿ ਸਟ੍ਸ੍ਨਾਯਵੋ ਨਿਬਦ੍ਧਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਾਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਸਸ੍ਟਿਃ ਕਟ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਥਾਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਸ੍ਨਾਯੋਸ੍ਤੁ ‘ਕਣ੍ਡਰਾ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੨੯||
Adhikarana ੨੫ (੩੦-੩੬) · Śloka ੩੬
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ੍ਨਾਯੂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾ ਨਿਬੋਧ ਮੇ |
ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯੋ ਵਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪਥ੍ਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਸਿਰਾਸ੍ਤਥਾ ||੩੦||
ਪ੍ਰਤਾਨਵਤ੍ਯਃ ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਸੁ ਚਾਪ੍ਯਥ |
ਵਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਕਣ੍ਡਰਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕੁਸ਼ਲੈਰਿਹ ||੩੧||
ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਨ੍ਤੇਸੁ ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਸ਼ੁਸਿਰਾਃ ਖਲੁ |
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰਸਿ ਤਥਾ ਪਸ੍ਠੇ ਪਥੁਲਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਥ ||੩੨||
ਨੌਰ੍ਯਥਾ ਫਲਕਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਬਨ੍ਧਨੈਰ੍ਬਹੁਭਿਰ੍ਯੁਤਾ |
ਭਾਰਕ੍ਸਮਾ ਭਵੇਦਪ੍ਸੁ ਨਯੁਕ੍ਤਾ ਸੁਸਮਾਹਿਤਾ ||੩੩||
ਏਵਮੇਵ ਸ਼ਰੀਰੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਾਵਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸ੍ਮਤਾਃ |
ਸ੍ਨਾਯੁਭਿਰ੍ਬਹੁਭਿਰ੍ਬਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇਨ ਭਾਰਸਹਾ ਨਰਾਃ ||੩੪||
ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਨ ਵਾ ਪੇਸ਼੍ਯੋ ਨ ਸਿਰਾ ਨ ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ |
ਵ੍ਯਾਪਾਦਿਤਾਸ੍ਤਥਾ ਹਨ੍ਯੁਰ੍ਯਥਾ ਸ੍ਨਾਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਮ੍ ||੩੫||
ਯਃ ਸ੍ਨਾਯੂਃ ਪ੍ਰਵਿਜਾਨਾਤਿ ਬਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ੍ਤਥਾ |
ਸ ਗੂਢਂ ਸ਼ਲ੍ਯਮਾਹਰ੍ਤੁਂ ਦੇਹਾਚ੍ਛਕ੍ਨੋਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ||੩੬||
View original
भवन्ति चात्र- स्नायूश्चतुर्विधा विद्यात्तास्तु सर्वा निबोध मे |
प्रतानवत्यो वृत्ताश्च पृथ्व्यश्च शुषिरास्तथा ||३०||
प्रतानवत्यः शाखासु सर्वसन्धिषु चाप्यथ |
वृत्तास्तु कण्डराः सर्वा विज्ञेयाः कुशलैरिह ||३१||
आमपक्वाशयान्तेषु बस्तौ च शुषिराः खलु |
पार्श्वोरसि तथा पृष्ठे पृथुलाश्च शिरस्यथ ||३२||
नौर्यथा फलकास्तीर्णा बन्धनैर्बहुभिर्युता |
भारक्षमा भवेदप्सु नृयुक्ता सुसमाहिता ||३३||
एवमेव शरीरेऽस्मिन् यावन्तः सन्धयः स्मृताः |
स्नायुभिर्बहुभिर्बद्धास्तेन भारसहा नराः ||३४||
न ह्यस्थीनि न वा पेश्यो न सिरा न च सन्धयः |
व्यापादितास्तथा हन्युर्यथा स्नायुः शरीरिणम् ||३५||
यः स्नायूः प्रविजानाति बाह्याश्चाभ्यन्तरास्तथा |
स गूढं शल्यमाहर्तुं देहाच्छक्नोति देहिनाम् ||३६||
Hide commentary
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਤ੍ਤਾ ਵਰ੍ਤੁਲਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਨਿਬਨ੍ਧਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨੌਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਯੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਣਿਸਹਿਤਾ, ਸੁਸਮਾਹਿਤਾ ਸੁਘਟਿਤਾ| ਯਥਾ ਸ੍ਨਾਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਪਾਦਿਤਾ ਸਤੀ ਸ਼ਰੀਰਿਣਂ ਪੁਰੁਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਤਥਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦੀਨਿ ਹਨ੍ਯੁਃ||੩੦-੩੬||
Adhikarana ੨੬ (੩੭-੩੮) · Śloka ੩੮
ਪਞ੍ਚ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ |
ਤਾਸਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸ਼ਾਖਾਸੁ, ਕੋਸ੍ਠੇ ਸਟ੍ਸਸ੍ਟਿਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ |
ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਂ ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼, ਦਸ਼ ਪ੍ਰਪਦੇ, ਪਾਦੋਪਰਿ ਕੂਰ੍ਚਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਾਸ੍ਤਾਵਤ੍ਯ ਏਵ, ਦਸ਼ ਗੁਲ੍ਫਤਲਯੋਃ, ਗੁਲ੍ਫਜਾਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ, ਪਞ੍ਚ ਜਾਨੁਨਿ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੂਰੌ , ਦਸ਼ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ, ਸ਼ਤਮੇਵਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਭਵਤਿ; ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਤਿਸ੍ਰਃ ਪਾਯੌ, ਏਕਾ ਮੇਢ੍ਰੇ, ਸੇਵਨ੍ਯਾਂ ਚਾਪਰਾ, ਦ੍ਵੇ ਵਸਣਯੋਃ , ਸ੍ਫਿਚੋਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ, ਦ੍ਵੇ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਸਿ, ਪਞ੍ਚੋਦਰੇ , ਨਾਭ੍ਯਾਮੇਕਾ, ਪਸ੍ਠੋਰ੍ਧ੍ਵਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਾਃ, ਸਟ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ, ਦਸ਼ ਵਕ੍ਸਸਿ, ਅਕ੍ਸਕਾਂਸੌ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਸਪ੍ਤ, ਦ੍ਵੇ ਹਦਯਾਮਾਸ਼ਯਯੋਃ, ਸਟ੍ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹੋਣ੍ਡੁ(ਨ੍ਦੁ)ਕੇਸੁ; ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਚਤਸ੍ਰਃ, ਅਸ੍ਟੌ ਹਨ੍ਵੋਃ , ਏਕੈਕਾ ਕਾਕਲਕਗਲਯੋਃ, ਦ੍ਵੇ ਤਾਲੁਨਿ, ਏਕਾ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ , ਦ੍ਵੇ ਓਸ੍ਠਯੋਃ, ਦ੍ਵੇ ਨਾਸਾਯਾਂ , ਦ੍ਵੇ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ, ਗਣ੍ਡਯੋਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ, ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ, ਚਤਸ੍ਰੋ ਲਲਾਟੇ, ਏਕਾ ਸ਼ਿਰਸੀਤਿ ; ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ ||੩੭||
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਪਰ੍ਵਾਣਿ ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ |
ਪੇਸ਼ੀਭਿਃ ਸਂਵਤਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਬਲਵਨ੍ਤਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਤਃ ||੩੮||
View original
पञ्च पेशीशतानि भवन्ति |
तासां चत्वारि शतानि शाखासु, कोष्ठे षट्षष्टिः, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं चतुस्त्रिंशत् |
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां तिस्रस्तिस्रस्ताः पञ्चदश, दश प्रपदे, पादोपरि कूर्चसन्निविष्टास्तावत्य एव, दश गुल्फतलयोः, गुल्फजान्वन्तरे विंशतिः, पञ्च जानुनि, विंशतिरूरौ , दश वङ्क्षणे, शतमेवमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; तिस्रः पायौ, एका मेढ्रे, सेवन्यां चापरा, द्वे वृषणयोः , स्फिचोः पञ्च पञ्च, द्वे बस्तिशिरसि, पञ्चोदरे , नाभ्यामेका, पृष्ठोर्ध्वसन्निविष्टाः पञ्च पञ्च दीर्घाः, षट् पार्श्वयोः, दश वक्षसि, अक्षकांसौ प्रति समन्तात् सप्त, द्वे हृदयामाशययोः, षट् यकृत्प्लीहोण्डु(न्दु)केषु; ग्रीवायां चतस्रः, अष्टौ हन्वोः , एकैका काकलकगलयोः, द्वे तालुनि, एका जिह्वायां , द्वे ओष्ठयोः, द्वे नासायां , द्वे नेत्रयोः, गण्डयोश्चतस्रः, कर्णयोर्द्वे, चतस्रो ललाटे, एका शिरसीति ; एवमेतानि पञ्च पेशीशतानि ||३७||
भवति चात्र- सिरास्नाय्वस्थिपर्वाणि सन्धयश्च शरीरिणाम् |
पेशीभिः संवृतान्यत्र बलवन्ति भवन्त्यतः ||३८||
Hide commentary
ਪਞ੍ਚ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਾਵਯਵਸਙ੍ਘਾਤਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਭਕ੍ਤਃ ‘ਪੇਸ਼ੀ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਗਯੀ ਤੁ “ਕੋਸ੍ਠੇ ਸਸ੍ਟਿਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍” ਇਤਿ ਪਠਤਿ| ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਪਦਂ ਪਾਦਾਗ੍ਰਮ੍| ਕੋਸ੍ਠਗਤਾ ਆਹ- ਤਿਸ੍ਰਃ ਪਾਯਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਯੀ ਤੁ “ਏਕਾ ਮੇਢ੍ਰੇ ਸੇਵਨ੍ਯਾਂ ਚ, ਦ੍ਵੇ ਅਪਰੇ ਵਸਣਯੋਃ, ਸ੍ਫਿਚੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦਸ਼, ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਲਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾ ਗੁਦੇ, ਦ੍ਵੇ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਸਿ, ਸਪ੍ਤੋਦਰਫਲਕੇ ਯਕਦਾਦਿਭਿਃ ਸਹ, ਨਾਭ੍ਯਾਮੇਕਾ, ਪਸ੍ਠਸਨ੍ਧਿਨਿਵਿਸ੍ਟਾਃ ਪਞ੍ਚ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਪਞ੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਾਃ, ਦਸ਼ ਵਕ੍ਸਸਿ, ਅਕ੍ਸਕਾਂਸ਼ੌ ਪ੍ਰਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਪ੍ਤ, ਦ੍ਵੇ ਹਦਿ, ਏਕਾ ਆਮਾਸ਼ਯੇ, ਦ੍ਵੇ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਃ ਕੋਸ੍ਠੇ” ਇਤਿ ਕੋਸ੍ਠੇ ਸਸ੍ਟਿਂ ਪਠਤਿ| ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟੋਪਿ ਕੋਸ੍ਠੇ ਸਸ੍ਟਿਮੇਵਾਹ| ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗਾ ਆਹ- ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਯੀ ਤੁ “ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਚਤਸ੍ਰਃ, ਏਕਾ ਕਣ੍ਠੇ, ਤਥਾ ਕਾਕਲਕੇਪ੍ਯੇਕਾ, ਤਾਲੁਨਿ ਦ੍ਵੇ, ਰਸਨਾਯਾਂ ਸਟ੍, ਅਧਰਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ, ਘੋਣਾਯਾਂ ਚ ਦ੍ਵੇ, ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਣਯੋਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਹਨ੍ਵੋਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ, ਅਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਦ੍ਵੇ, ਅਲਿਕੇ ਚਤਸ੍ਰਃ, ਮੂਰ੍ਧਨਿ ਸਟ੍-” ਇਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਕਾਯੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪਠਤਿ||੩੭-੩੮||
Adhikarana ੨੭ (੩੯) · Śloka ੩੯
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤੁ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਧਿਕਾ |
ਦਸ਼ ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਤਨਯੋਰੇਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚੇਤਿ, ਯੌਵਨੇ ਤਾਸਾਂ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਃ; ਅਪਤ੍ਯਪਥੇ ਚਤਸ੍ਰਃ- ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਸਤੇ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤੋ ਦ੍ਵੇ, ਮੁਖਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਬਾਹ੍ਯੇ ਚ ਵਤ੍ਤੇ ਦ੍ਵੇ, ਗਰ੍ਭਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਨ੍ਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰ ਏਵ |
ਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾ, ਯਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ||੩੯||
View original
स्त्रीणां तु विंशतिरधिका |
दश तासां स्तनयोरेकैकस्मिन् पञ्च पञ्चेति, यौवने तासां परिवृद्धिः; अपत्यपथे चतस्रः- तासां प्रसृते अभ्यन्तरतो द्वे, मुखाश्रिते बाह्ये च वृत्ते द्वे, गर्भच्छिद्रसंश्रितास्तिस्रः, शुक्रार्तवप्रवेशिन्यस्तिस्र एव |
पित्तपक्वाशययोर्मध्ये गर्भशय्या, यत्र गर्भस्तिष्ठति ||३९||
Hide commentary
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਿਕਾਯਾ ਵਿਂਸ਼ਤੇਰ੍ਵਿਵਰਣਮਾਹ- ਦਸ਼ ਤਾਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਤ੍ਯਪਥੇ ਯੋਨੌ ਚਤਸ੍ਰਃ| ਚਤਸਣਾਮੇਵ ਵਿਵਰਣਮਾਹ- ਤਾਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਖਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਯੋਨਿਮੁਖਾਸ਼੍ਰਿਤੇ| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਃ ਪ੍ਰਸਤੇ ਇਤਿ ਯੋਨੇਰਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਃ ਪ੍ਰਸਾਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵਰੂਪੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਾਹ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਗਤੇ, ਵਤ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤੁਲੇ, ਯੋਨਿਕਰ੍ਣਿਕਾਸ੍ਰੋਤਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਦ੍ਵਯਗਤਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਵੇ ਮਾਂਸਪੇਸ਼੍ਯੌ| ਗਰ੍ਭਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾ ਇਤਿ ਗਰ੍ਭਮਾਰ੍ਗਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰ ਆਵਰ੍ਤਤ੍ਰਯਰੂਪੇਣ, ਤਤੀਯੇ ਚਾਵਰ੍ਤੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯਮੁਖਾਕਾਰਾ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾ (ਯਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ), ਤਾਸਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰਃ ਪੇਸ਼੍ਯਃ| ਕਾ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੯||
Adhikarana ੨੮ (੪੦) · Śloka ੪੦
ਤਾਸਾਂ ਬਹਲਪੇਲਵਸ੍ਥੂਲਾਣੁਪਥੁਵਤ੍ਤਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਸ੍ਥਿਰਮਦੁਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਕਰ੍ਕਸ਼ਭਾਵਾਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦਕਾ ਯਥਾਪ੍ਰਦੇਸ਼ਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੪੦||
View original
तासां बहलपेलवस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्घस्थिरमृदुश्लक्ष्णकर्कशभावाः सन्ध्यस्थिसिरास्नायुप्रच्छादका यथाप्रदेशं स्वभावत एव भवन्ति ||४०||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਤਾਸਾਂ ਪੇਸ਼ੀਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਵਸ਼ਾਨ੍ਨਾਨਾਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਮਾਹ- ਤਾਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਸਾਂ ਪੇਸ਼ੀਨਾਮ੍| ਬਹਲਾ ਬਹੁਤਰਾਃ, ਪੇਲਵਾ ਅਲ੍ਪਾਃ, ਅਣਵਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾਃ, ਪਥਵੋ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਃ, ਵਤ੍ਤਾ ਵਰ੍ਤੁਲਾਃ, ਹ੍ਰਸ੍ਵਾ ਅਦੀਰ੍ਘਾਃ, ਦੀਰ੍ਘਾ ਆਯਤਾਃ, ਸ੍ਥਿਰਾਃ ਕਠਿਨਾਃ, ਮਦਵਃ ਕੋਮਲਾਃ, ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸੁਖਾਃ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਃ||੪੦||
Adhikarana ੨੯ (੪੧) · Śloka ੪੧
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪੁਂਸਾਂ ਪੇਸ਼੍ਯਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਲਕ੍ਸਣਮੁਸ੍ਕਜਾਃ |
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਾਵਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਫਲਮਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਹਿ ਤਾਃ ||੪੧||
View original
भवति चात्र- पुंसां पेश्यः पुरस्ताद्याः प्रोक्ता लक्षणमुष्कजाः |
स्त्रीणामावृत्य तिष्ठन्ति फलमन्तर्गतं हि ताः ||४१||
Hide commentary
ਕੇਚਿਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਮੇਢ੍ਰਮੁਸ੍ਕਾਭਾਵਾਤ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਪੇਸ਼ੀਨਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਾਨਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਮਤਮਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਕ੍ਸਣਮੁਸ੍ਕਜਾ ਇਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਪੁਮਾਨਨੇਨੇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਫਲਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਃ| ਤਾ ਇਤਿ ਪੇਸ਼੍ਯਃ| ਗਯੀ ਤੁ, ਅਮੁਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯਸ਼੍ਲੋਕਂ ਨ ਪਠਤਿ; ਕਿਨ੍ਤੁ ‘ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪੁਂਸਾਮਿਤਿ ਪਦਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਪੁਂਸਾਮੇਵ ਪਞ੍ਚਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤੁ ਤਿਸਭਿਰੂਨਾਨਿ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਾਨੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਚ ਭੋਜਵਾਕ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੀਕਰੋਤਿ| ਤਥਾਚ ਭੋਜਵਾਕ੍ਯਂ- “ਪਞ੍ਚਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਵਰ੍ਜਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਭੂਮਿਪ| ਅਤਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰੋ ਹੀਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸ਼ੇਫਸਿ ਮੁਸ੍ਕਯੋਃ”- ਇਤਿ||੪੧||
Adhikarana ੩੦ (੪੨) · Śloka ੪੨
ਮਰ੍ਮਸਿਰਾਧਮਨੀਸ੍ਰੋਤਸਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਃ ||੪੨||
View original
मर्मसिराधमनीस्रोतसामन्यत्र प्रविभागः ||४२||
Hide commentary
ਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਰ੍ਮਸਿਰਾਦਿਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਚਾਸ੍ਤੀਤਿ ਮਨ੍ਯਮਾਨ ਆਹ- ਮਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਸਿਰਾਵਰ੍ਣਵਿਭਕ੍ਤੌ ਧਮਨੀਵ੍ਯਾਕਰਣੇ ਚ||੪੨||
Adhikarana ੩੧ (੪੩-੪੪) · Śloka ੪੪
ਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭ੍ਯਾਕਤਿਰ੍ਯੋਨਿਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ |
ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਤੀਯੇ ਤ੍ਵਾਵਰ੍ਤੇ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾ ||੪੩||
ਯਥਾ ਰੋਹਿਤਮਤ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ ਮੁਖਂ ਭਵਤਿ ਰੂਪਤਃ |
ਤਤ੍ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਂ ਤਥਾਰੂਪਾਂ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ||੪੪||
View original
शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्यावर्ता सा प्रकीर्तिता |
तस्यास्तृतीये त्वावर्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता ||४३||
यथा रोहितमत्स्यस्य मुखं भवति रूपतः |
तत्संस्थानां तथारूपां गर्भशय्यां विदुर्बुधाः ||४४||
Hide commentary
ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਮਨਨ੍ਤਰਮਾਵਰ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮਾਹ- ਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭ੍ਯਾਕਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਮਿਤਿ ਅਲ੍ਪਮੁਖਾਮਨ੍ਤਰ੍ਮਹਾਸੁਸਿਰਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੩-੪੪||
Adhikarana ੩੨ (੪੫) · Śloka ੪੫
ਆਭੁਗ੍ਨੋਭਿਮੁਖਃ ਸ਼ੇਤੇ ਗਰ੍ਭੋ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ |
ਸ ਯੋਨਿਂ ਸ਼ਿਰਸਾ ਯਾਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ||੪੫||
View original
आभुग्नोऽभिमुखः शेते गर्भो गर्भाशये स्त्रियाः |
स योनिं शिरसा याति स्वभावात् प्रसवं प्रति ||४५||
Hide commentary
ਮੂਢਗਰ੍ਭੋਦ੍ਧਰਣਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਆਭੁਗ੍ਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਭੁਗ੍ਨਃ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਾਙ੍ਗਃ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਪੇਕ੍ਸਾਤ੍ ||੪੫||
Adhikarana ੩੩ (੪੬) · Śloka ੪੬
ਤ੍ਵਕ੍ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਯ ਯੋਯਮਙ੍ਗਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ |
ਸ਼ਲ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਦਤੇ ਨੈਸ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇਙ੍ਗੇਸੁ ਕੇਸੁਚਿਤ੍ ||੪੬||
View original
त्वक्पर्यन्तस्य देहस्य योऽयमङ्गविनिश्चयः |
शल्यज्ञानादृते नैष वर्ण्यतेऽङ्गेषु केषुचित् ||४६||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੋਤ੍ਕਰ੍ਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤ੍ਵਕ੍ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੪੬||
Adhikarana ੩੪ (੪੭-੪੮) · Śloka ੪੮
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਹਰ੍ਤ੍ਰਾ ਸ਼ਲ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਞ੍ਛਤਾ |
ਸ਼ੋਧਯਿਤ੍ਵਾ ਮਤਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯੋਙ੍ਗਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ||੪੭||
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤੋ ਹਿ ਯਦ੍ਦਸ੍ਟਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਸ੍ਟਂ ਚ ਯਦ੍ਭਵੇਤ੍ |
ਸਮਾਸਤਸ੍ਤਦੁਭਯਂ ਭੂਯੋ ਜ੍ਞਾਨਵਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ ||੪੮||
View original
तस्मान्निःसंशयं ज्ञानं हर्त्रा शल्यस्य वाञ्छता |
शोधयित्वा मृतं सम्यग्द्रष्टव्योऽङ्गविनिश्चयः ||४७||
प्रत्यक्षतो हि यद्दृष्टं शास्त्रदृष्टं च यद्भवेत् |
समासतस्तदुभयं भूयो ज्ञानविवर्धनम् ||४८||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਪਰਿਮਾਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਲਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛੇਦਨਾਯ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦੁਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪੭-੪੮||
Adhikarana ੩੫ (੪੯) · Śloka ੪੯
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮਸ੍ਤਗਾਤ੍ਰਮਵਿਸੋਪਹਤਮਦੀਰ੍ਘਵ੍ਯਾਧਿਪੀਡਿਤਮਵਰ੍ਸਸ਼ਤਿਕਂ ਨਿਃਸਸ੍ਟਾਨ੍ਤ੍ਰਪੁਰੀਸਂ ਪੁਰੁਸਮਾਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾਮਾਪਗਾਯਾਂ ਨਿਬਦ੍ਧਂ ਪਞ੍ਜਰਸ੍ਥਂ ਮੁਞ੍ਜਵਲ੍ਕਲਕੁਸ਼ਸ਼ਣਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨਾਵੇਸ੍ਟਿਤਾਙ੍ਗਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ਦੇਸ਼ੇ ਕੋਥਯੇਤ੍, ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਕੁਥਿਤਂ ਚੋਦ੍ਧਤ੍ਯ, ਤਤੋ ਦੇਹਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦੁਸ਼ੀਰਬਾਲਵੇਣੁਬਲ੍ਵਜਕੂਰ੍ਚਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰਵਘਰ੍ਸਯਂਸ੍ਤ੍ਵਗਾਦੀਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਲਕ੍ਸਯੇਚ੍ਚਕ੍ਸੁਸਾ ||੪੯||
View original
तस्मात् समस्तगात्रमविषोपहतमदीर्घव्याधिपीडितमवर्षशतिकं निःसृष्टान्त्रपुरीषं पुरुषमावहन्त्यामापगायां निबद्धं पञ्जरस्थं मुञ्जवल्कलकुशशणादीनामन्यतमेनावेष्टिताङ्गमप्रकाशे देशे कोथयेत्, सम्यक्प्रकुथितं चोद्धृत्य, ततो देहं सप्तरात्रादुशीरबालवेणुबल्वजकूर्चानामन्यतमेन शनैः शनैरवघर्षयंस्त्वगादीन् सर्वानेव बाह्याभ्यन्तरानङ्गप्रत्यङ्गविशेषान् यथोक्तान् लक्षयेच्चक्षुषा ||४९||
Hide commentary
ਕਥਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਸ੍ਤਗਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਅਙ੍ਗਹੀਨੇ ਆਗਮੋਕ੍ਤਾਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਤ੍| ਵਿਸੋਪਹਤੇ ਵਿਸਜ੍ਵਾਲਾਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਤ੍ਵਗਾਦਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਦੀਰ੍ਘਵ੍ਯਾਧਿਪੀਡਿਤੇ ਹਿ ਤ੍ਵਗਾਦਿਮਾਨਾਸਮ੍ਭਵਃ| ਮੁਞ੍ਜਾਦ੍ਯਵੇਸ੍ਟਨੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਭਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਦਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਵਯਵਤਾ| ਅਪਞ੍ਜਰਸ੍ਥੇ ਜਲਰਯੇਣ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤਿ| ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ ਗਧ੍ਰਾਦਿਭਕ੍ਸਣਭਯਮ੍||੪੯||
Adhikarana ੩੬ (੫੦) · Śloka ੫੦
ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸਾ ਦ੍ਰਸ੍ਟੁਂ ਦੇਹੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਮੋ ਵਿਭੁਃ |
ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸੁਰ੍ਭਿਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਭਿਰੇਵ ਚ ||੫੦||
View original
न शक्यश्चक्षुषा द्रष्टुं देहे सूक्ष्मतमो विभुः |
दृश्यते ज्ञानचक्षुर्भिस्तपश्चक्षुर्भिरेव च ||५०||
Hide commentary
ਤ੍ਵਕ੍ਪਰ੍ਯਨ੍ਤੋ ਦੇਹਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਨ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਸ਼ਕ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਭੁਰਾਤ੍ਮਾ, ਸ ਚਕ੍ਸੁਸਾ ਦ੍ਰਸ੍ਟੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਃ, ਯਤਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਮਃ| ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸੁਰ੍ਭਿਰਿਤਿ ਸਦ੍ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ਜਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਯੇਵ ਚਕ੍ਸੂਂਸਿ ਤੈਰ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ; ਤਪਾਂਸਿ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਾਦੀਨਿ ਤਾਨਿ ਚਕ੍ਸੂਂਸਿ ਦਸ੍ਟਯਸ੍ਤੈਰਪਿ ਚ||੫੦||
Adhikarana ੩੭ (੫੧) · Śloka ੫੧
ਸ਼ਰੀਰੇ ਚੈਵ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼ਾਰਦਃ |
ਦਸ੍ਟਸ਼੍ਰੁਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਦੇਹਮਵਾਪੋਹ੍ਯਾਚਰੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ||੫੧||
View original
शरीरे चैव शास्त्रे च दृष्टार्थः स्याद्विशारदः |
दृष्टश्रुताभ्यां सन्देहमवापोह्याचरेत् क्रियाः ||५१||
Hide commentary
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤਸ਼੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਨ੍ਦੇਹਾਪੋਹਕਾਰਣਂ, ਤਦਾਹ- ਸ਼ਰੀਰੇ ਚੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਾਪੋਹ੍ਯ ਨਿਰਾਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੧||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੫
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵ੍ਯਾਕਰਣਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याव्याकरणशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
Hide commentary
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫||