Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
āntarikṣāḥ- śabdaḥ śabdēndriyaṁ sarvacchidrasamūhō viviktatā ca; vāyavyāstu- sparśaḥ sparśēndriyaṁ sarvacēṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṁ laghutā ca; taijasāstu- rūpaṁ rūpēndriyaṁ varṇaḥ santāpō bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṁ śauryaṁ ca; āpyāstu- rasō rasanēndriyaṁ sarvadravasamūhō gurutā śaityaṁ snēhō rētaśca; pārthivāstu- gandhō gandhēndriyaṁ sarvamūrtasamūhō gurutā cēti ||19||
View original
आन्तरिक्षाः- शब्दः शब्देन्द्रियं सर्वच्छिद्रसमूहो विविक्तता च; वायव्यास्तु- स्पर्शः स्पर्शेन्द्रियं सर्वचेष्टासमूहः सर्वशरीरस्पन्दनं लघुता च; तैजसास्तु- रूपं रूपेन्द्रियं वर्णः सन्तापो भ्राजिष्णुता पक्तिरमर्षस्तैक्ष्ण्यं शौर्यं च; आप्यास्तु- रसो रसनेन्द्रियं सर्वद्रवसमूहो गुरुता शैत्यं स्नेहो रेतश्च; पार्थिवास्तु- गन्धो गन्धेन्द्रियं सर्वमूर्तसमूहो गुरुता चेति ||१९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
mahābhūtaguṇānnirdiśannāha- āntarikṣā ityādi| āntarikṣā ākāśabhūtaguṇāḥ| śabdēndriyaṁ śravaṇēndriyam| viviktatā śārīrāṇāṁ bhāvānāṁ sirāsnāyvasthipēśīprabhr̥tīnāṁ jātivyaktibhyāṁ mithaḥ pr̥thaktvaṁ; gayī tu ‘viviktatā’ ityasya sthānē ‘viriktatā’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- viriktatā śārīrāṇāṁ bhāvānāṁ riktatā| vāyavyā ityādi| sparśēndriyaṁ tvak| sarvacēṣṭāsamūhō namanōnnamanādisarvakriyāsamūhaḥ, kāyavāṅmanaḥ kriyāsamūha ityanyē| spandanaṁ calanam| taijasāstvityādi| rūpaṁ lāvaṇyam| rūpēndriyaṁ cakṣuḥ| varṇō gaurādiḥ| santāpa auṣṇyam| bhrājiṣṇutā dīptatā| paktiḥ agnikr̥tā''hārapariṇatiḥ| amarṣaḥ krōdhaḥ| taikṣṇyam āśukriyā| śauryaṁ vikrāntatā| āpyāstvityādi| sarvadravasamūhaḥ dōṣadhātumalēṣu drutimaddravyanivahaḥ | pārthivāstvityādi| sarvamūrtasamūha dōṣadhātumalēṣu yaḥ kaścit kāṭhinyanivahaḥ||19||