૧૦. ગર્ભિણીવ્યાકરણશારીરમ્

ધમનીવ્યાકરણે શુક્રાર્તવસ્રોતઃસઙ્કીર્તનાચ્છુક્રાર્તવમૂલસ્ય ગર્ભસ્ય વ્યાકૃતસ્યાશ્રયભૂતા ગાર્ભિણી વ્યાકર્તું યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

ચૈત્યં દેવતાધિષ્ઠિતો વૃક્ષઃ, અન્યે બૌદ્ધાલયમાહુઃ| શ્મશાનં મૃતમર્ત્યદાહસ્થાનમ્| પૂર્વોક્તાનિ ઋતુમત્યાં નિષિદ્ધાનિ દિવાસ્વપ્નાદીનિ| અપાશ્રયોપેતં પ્રતિવાહકસહિતમ્, અસમ્બાધમસઙ્કટં, વિદધ્યાત્ કુર્યાત્| હૃષ્ટાદિસ્વરૂપા નિત્યં ભવેત્| મલિનાદિ ન સ્પૃશેદિતિ નિષિદ્ધસ્પર્શવર્જનં, દુર્ગન્ધદુર્દર્શનાદિપરિહારેણ નિષિદ્ધગન્ધરૂપવર્જનમ્, ઉદ્વેજનીયાશ્ચ કથા ઇત્યનેન નિષિદ્ધશ્રુતિવર્જનં, શુષ્કપર્યુષિતેત્યાદિના નિષિદ્ધરસવર્જનં, બહિર્નિષ્ક્રમણાદિપરિહારેણ કાયક્રિયાનિયમઃ, ક્રોધાદિપરિહારેણ મનઃક્રિયાનિયમઃ, ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાદિપરિહારેણ વાગ્વિષયનિયમઃ| યાનિ ચ ગર્ભં વ્યાપાદયન્તીતિ ગર્ભાવક્રાન્તાવુક્તાનિ ગ્રામ્યધર્મયાનવાહનાદીનિ| વિહારં નિયમ્યાહારં નિયમયન્નાહ- હૃદ્યં દ્રવમિત્યાદિ| હૃદ્યમોજસ્યત્વાત્, દ્રવં જીવનીયત્વાત્, મધુરં સકલશરીરધાતૂનાં સાત્મ્યત્વાત્, ઉપયોજનીયમ્| દ્રવાદીનામગ્નિમાન્દ્યહેતુત્વાત્તત્પ્રતીકારાયાહ- દીપનીયસંસ્કૃતમિતિ||૩||

વિશેષત ઇતિ અતિશયેનેત્યર્થઃ| પરમતમાહ- વિશેષત ઇત્યાદિ| સ્વમતમાહ- ચતુર્થે ઇત્યાદિ| પૃથક્પર્ણ્યાદિઃ વિદારિગન્ધાદિઃ||૪||

તત્ર તસ્મિન્ પ્રસવાવસરે| અરિષ્ટં સૂતિકાગૃહમ્, એવમ્ભૂતં વિધેયમિતિ સમ્બન્ધઃ||૫||

જાત ઇત્યાદિ| સશૂલે જઘને સશૂલાયાં કટ્યામ્| પ્રજાયિની પ્રસવમાના| તત્રોપસ્થિતેત્યાદિ||૬-૭||

અશઙ્કનીયા યાસાં લજ્જાભયાદિકં ન કરોતિ ગર્ભિણી||૮||

અથાસ્યા ઇત્યાદિ| વિશિખાન્તરમ્ અપત્યમાર્ગમ્| અનુલોમં લોમાનુકૂલમ્| અનુસુખં યથાસુખમ્| એતાં ગર્ભિણીમ્| એકા ઉત્કૃષ્ટા, અન્યે ‘ત્વેકા ચતસૃણાં સ્ત્રીણાં મધ્યે’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| પ્રવાહસ્વેતિ નિકુન્થનં કુરુઃ, ‘વાહ’ પ્રયત્ને, ઇત્યસ્ય ધાતોરાત્મનેપદિનઃ પ્રયોગઃ| આવી પ્રસવવેદના| તતો વિમુક્તે ગર્ભનાડીપ્રબન્ધ ઇતિ ગર્ભનાડીનાં પ્રકૃષ્ટો બન્ધસ્તસ્મિન્| સ્વસ્થાનાદ્ગર્ભસ્ય નિઃસરણાય ગમનં ગર્ભનિર્ગમસ્તસ્મિન્ ગર્ભનિર્ગમે| પ્રગાઢમિત્યત્ર પ્રવાહેથા ઇતિ સમ્બધ્યતે| આવિશલ્યભાવાદિતિ શલ્યગ્રહણમપરાસહિતગર્ભપ્રાપ્ત્યર્થમ્| અકાલેત્યાદિ| વ્યસ્તહનું વિઘટિતમુખસન્ધિમ્| ઊર્ધ્વાભિઘાતિનમ્ ઊર્ધ્વજત્રુગતરોગિણમ્| ઉપદ્રુતમ્ ઉપદ્રવૈર્વ્યાપ્તમ્| વિકટમ્ અયથાસ્થાનનિવેશિતાવયવમ્||૯||

તત્રેત્યાદિ| પ્રતિલોમતા ચાનેકપ્રકારા મૂઢગર્ભનિદાનોક્તયા દિશા જ્ઞાતવ્યા| અનુલોમયેદિતિ મૂઢગર્ભચિકિત્સિતોક્તપ્રકારેણેત્યર્થઃ| અપ્રતિલોમં તુ પ્રાઞ્જલમાકર્ષેત્||૧૦||

ગર્ભસઙ્ગે ત્વિત્યાદિ| હિરણ્યપુષ્પી કલિકારિકા, સુવર્ચલા સૂર્યભક્તા, વિશલ્યા પાટલા||૧૧||

અથેત્યાદિ| ઉલ્બં જરાયું, વિશોધ્ય અપનીય; મુખં ચ વિશોધ્ય નિર્મલીકૃત્ય, તદપિ મુખકણ્ઠગતજરાયુકફાપનયનેન| તદુક્તં- “જરાયુણા મુખે ચ્છન્ને કણ્ઠે ચ કફવેષ્ટિતે” (શા.૨) ઇતિ| બ્રહ્મદેવસ્તુ ઘૃતાક્તમિતિ પદં પરિત્યજ્ય પિચું દદ્યાદિત્યત્ર ‘બલાતૈલાક્તમિતિ શેષઃ’ ઇતિ વ્યાખ્યાતિ| તતો નાભિનાડીમિતિ આયમ્ય આકૃષ્ય, ગ્રીવાયાં સમ્યગ્બધ્નીયાત્ સ્રાવપરિહારાર્થં; ગયી તુ ‘ગર્ભનાડીમષ્ટાઙ્ગુલમાયમ્ય નાતિગાઢં નાતિશિથિલમગ્રે સૂત્રેણાબધ્ય વર્ધયિત્વા કુષ્ઠતૈલેન સિક્ત્વાઽપત્યમાશ્વાસ્ય મધુસર્પિર્મિશ્રમઙ્ગુલ્યાઽનામિકયા કનકચૂર્ણં લેહયેત્’- ઇતિ પઠતિ||૧૨||

અથ કુમારમિત્યાદિ| આશ્વાસ્ય યોનિયન્ત્રપીડનમૂર્ચ્છિતમ્| અનન્તચૂર્ણં સુવર્ણચૂર્ણં, તેન મિશ્રં મધ્વાદિ લેહયેત્| ચૂર્ણપ્રમાણં તુ જાતમાત્રસ્ય ગુઞ્જામાત્રમ્| સર્વગન્ધા એલાદિકાઃ| યથાકાલં કાલાનતિક્રમેણ| કોષ્ણેન ઈષદુષ્ણેન| યથાદોષં દોષાનતિક્રમેણ| ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ પિત્તઘ્નેન, સર્વગન્ધોદકેન વા વાતઘ્નેન, વિભવાનતિક્રમેણ રૂપ્યહેમતપ્તેન વારિણા, કપિત્થપત્રકષાયેણ વા સ્નાપયેત્| અત્ર કેષુચિત્ પુસ્તકેષુ તુ “મધુસર્પિરનન્તાબ્રાહ્મીરસેન સુવર્ણચૂર્ણમઙ્ગુલ્યાઽનામિકયા લેહયેત્”- ઇત્યયં પાઠો દૃશ્યતે, પરમસૌ ટીકાકારૈર્ન વ્યાખ્યાતઃ| વૃદ્ધવાગ્ભટેન ત્વન્યથા પ્રાશનમભિહિતં; યથા- “ઐન્દ્રીબ્રાહ્મીશઙ્ખપુષ્પીવચાકલ્કં મધુઘૃતોપેતં હરેણુમાત્રં કુશાભિમન્ત્રિતં સૌવર્ણેનાશ્વત્થપત્રેણ વા મેધાયુર્બલજનનં પ્રાશયેદ્ બ્રાહ્મીવચાનન્તાશતાવર્યન્યતમચૂર્ણં વા” (અ.સં.ઉ.૧)- ઇતિ||૧૩||

મધુસર્પિર્મિશ્રં સુવર્ણચૂર્ણ કુતો લેહયિતવ્યમિત્યાહ- ધમનીનામિત્યાદિ| અનન્તમિશ્રમ્ અનન્તસ્ય સુવર્ણસ્ય ગુઞ્જાપ્રમાણેન મિશ્રિતમ્| મધુસર્પિષશ્ચ માનં વક્ષ્યમાણં સ્વપાણિતલસમ્મિતં બોદ્ધવ્યમ્| તત ઇત્યાદિ| તતશ્ચતુર્થે દિવસે પ્રાતર્મધ્યાહ્નાદિલક્ષણે મધુસર્પિઃ પ્રાશયેત્, તદનન્તરં ચતુર્થદિવસસ્ય તૃતીયકાલમારભ્ય પઞ્ચમાદિદિવસેષુ યથેષ્ટં સ્તન્યપાનં કારયેત્| કં? બાલં; કિંવિશિષ્ટં? પ્રાઙ્નિવારિતસ્તન્યં; પ્રાક્ પુર્વં નિવારિતં સ્તન્યં યસ્ય તં; વૃદ્ધવાગ્ભટે ચ “અનન્તામિશ્રે મધુસર્પિષી” (અ.સં.ઉ.૧) ઇતિ પાઠઃ, તત્ર ચાનન્તા દૂર્વા વ્યાખ્યાતા||૧૪-૧૫||

અથ સૂતિકામિત્યાદિ| વાતહરૌષધાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ| ઉપચરેત્ ‘પાનપરિષેકાદિભિઃ’ ઇતિ શેષઃ| સશેષદોષામિત્યત્ર દોષશબ્દો રક્તવચનઃ| તતસ્તૃતીયે ચતુર્થે વા દિને વિશુદ્ધે શોણિતે વિદારીગન્ધાદિક્વાથેન સિદ્ધાં સ્નેહબહુલાં યવાગૂમગ્નિબલમવેક્ષ્ય ક્ષીરયવાગૂં વા પાયયેત્| અધ્યર્ધમાસં ત્રીણિ પક્ષાણિ||૧૬||

ધન્વેત્યાદિ| જાઙ્ગલદેશજાતાં તુ સૂતિકાં બુભુક્ષાયુતાં સાત્મ્યાનુરોધેન ઘૃતસ્ય તૈલસ્ય વા માત્રામહઃપરિણામિનીં પાયયેત્| જીર્ણે તુ સ્નેહે પૂર્વોક્તૌષધસાધિતાં માત્રયા પેયાં વા પાયયેત્| સ્નેહનિત્યા ચ સ્યાદભ્યઙ્ગાદિષુ| કિયન્તિ દિનાનિ ઘૃતતૈલયોરન્યતરમાત્રાં પાયયેદિત્યાશઙ્ક્યાહ- ત્રિરાત્રમિત્યાદિ| બલવતી બલયુક્તા સૂતિકા| બલહીનાયાશ્ચ કિં કર્તવ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ- અબલામિત્યાદિ| યવાગૂમિતિ ‘પૂર્વોક્તૌષધસાધિતાં સ્નેહયુક્તામ્’ ઇતિ શેષઃ| અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| સ્નેહપાનયવાગૂપાનાભ્યાં પ્રેરિતત્રિરાત્રપઞ્ચરાત્રાદૂર્ધ્વં સ્નિગ્ધેન પેયાદિક્રમેણ વહ્નેર્બલસ્ય ચ બૃંહણાર્થં વાતજયાર્થં ચોપચરેત્| અત્રાર્થે વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “અથ સૂતિકાં બલાતૈલેનાભ્યજ્યાત્, બુભુક્ષિતાં ચ પઞ્ચકોલચૂર્ણેન યવાન્યુપકુઞ્ચિકાચવ્યચિત્રકવ્યોષસૈન્ધવચૂર્ણેન વા યુક્તામહઃપરિણામિનીં યથાસાત્મ્યં સ્નેહમાત્રાં પાયયેત્, સ્નેહાયોગ્યાં વાતહરૌષધક્વાથં હ્રસ્વપઞ્ચમૂલીક્વાથં વા; પીતવત્યાશ્ચ યમકેનાભ્યજ્ય વેષ્ટયેદુદરં વસ્ત્રેણ, તથા ન વાયુરુદરે વિકૃતિમુત્પાદયત્યનવકાશત્વાત્, જીર્ણે તુ સ્નેહે પૂર્વૌષધૈરેવ સિદ્ધાં વિદાર્યાદિગણક્વાથેન વા ક્ષીરેણ યવાગૂં સુસ્વિન્નાં દ્રવાં માત્રયા પાયયેત્” (અ.સં.શા.૩)- ઇતિ||૧૭||

અપરમપિ પ્રસૂતામધિકૃત્ય સામાન્યેન ક્રિયાવિશેષમાહ- પ્રાયશશ્ચેત્યાદિ| એનાં સ્ત્રિયં; પરિષિઞ્ચેદ્ ધારયા, ગર્ભક્ષોભકૃતરક્તસ્રાવણાર્થં વાતજયાર્થં ચ| આયાસો વ્યાયામઃ, મૈથુનં પુરુષસેવા, ક્રોધાદયઃ પઞ્ચદશ આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતોક્તાઃ||૧૮||

ઉક્તાહારાચારવ્યતિક્રમેણ કિં ભવતીત્યાહ- મિથ્યાચારાદિત્યાદિ| અત્યપતર્પણાદિતિ અસાધ્યભવને હેતુઃ| તાં પ્રસૂતાં, દેશકાલૌ પરીક્ષ્ય વ્યાધિસાત્મ્યેન કર્મણા નિત્યમુપચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અત્યયો વિનાશઃ| ગયી તુ ‘દેશકાલૌકવ્યાધિસાત્મ્યેન કર્મણા’ ઇતિ પઠિત્વા દેશાદિભિઃ સહ પૃથક્ સાત્મ્યશબ્દં સમ્બધ્નાતિ; ઓકસાત્મ્યમભ્યાસસાત્મ્યં, ઓકશબ્દોઽયમ્ ‘ઉચ’ સમવાય ઇત્યનેન ધાતુના વ્યુત્પાદિત ઇતિ વ્યાખ્યાતિ||૧૯-૨૦||

અથાપરેત્યાદિ| કૃતવેધનઃ કોશાતકઃ| ‘શાલમૂલકલ્કં’ ઇત્યત્ર ‘શાલિમૂલકલ્કં’ ઇતિ કેચિત્||૨૧||

પ્રજાતાયા ઇત્યાદિ| પ્રજાતાયાઃ પ્રજનનશોણિતસઞ્જનિતશૂલો મક્કલ્લઃ; અવરુદ્ધરક્તપાકજનિતો વિદ્રધિરપિ મક્કલ્લઃ, કાર્યે કારણોપચારાત્| મક્કલ્લચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| જલં ક્વાથમ્| યવક્ષારચૂર્ણં સુખોદકેન મન્દાગ્નૌ, કફપ્રકૃતીનાં પિપ્પલ્યાદિક્વાથેન, એવમન્યેઽપિ યોગા દોષાદીનવેક્ષ્ય યોજનીયાઃ| અચ્છં કેવલમ્| અરિષ્ટમ્ અભયારિષ્ટાદિકમ્||૨૨||

અથ બાલમિત્યાદિ| ક્ષૌમં દુકૂલમ્| રક્ષોઘ્નૈધૂપૈર્વચાદિભિઃ| અધિષ્ઠાને સૂતિકાગારે| વ્રણિતોપાસનીયં ચાવેક્ષેતેતિ તેન પ્રાક્શીર્ષશયનમજસ્રદીપસ્રગ્દામાદિ સર્વમત્રાપિ તત્રોક્તં વેદિતવ્યમ્||૨૩||

તત ઇત્યાદિ| નક્ષત્રનામેતિ નક્ષત્રદેવતાકૃતં નામેત્યર્થઃ||૨૪||

તત ઇત્યાદિ| યથાવર્ણમિતિ બ્રાહ્મણસ્ય બ્રાહ્મણીં, ક્ષત્રિયસ્ય ક્ષત્રિયામિત્યાદિ| ધાત્રીમુપેયાત્ સ્તનદાયિનીં સમીપં ગચ્છેત્, ‘ભિષક્ બાલગ્રાહકો વા’ ઇતિ શેષઃ| શ્યામા હિ પ્રાયશઃ પ્રચુરક્ષીરા ભવતિ| ઉક્તવિપર્યાસેન દોષસ્ય દિઙ્માત્રં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| ઇતિશબ્દોઽયમેવમ્પ્રકારે, તેનાન્યેઽપિ દોષા એવમ્પ્રકારાઃ સ્વયમપ્યૂહ્ય જ્ઞાતવ્યાઃ| અભિમન્ત્રણમાહ- ચત્વાર ઇત્યાદિ||૨૫-૨૭||

નિયતધાત્ર્યા અભાવે દોષં દર્શયન્નાહ- અતોઽન્યથેત્યાદિ||૨૮||

કુત ઈષત્પરિસ્રુતં સ્તન્યં પાયયેદિત્યાશઙ્ક્ય તદ્વિપર્યયે દોષં વક્તુમાહ- અપરિસ્રુત ઇત્યાદિ| ઉત્સુહિતસ્રોતસ ઇતિ ઊર્ધ્વપૂરિતસ્રોતસ ઇત્યર્થઃ| ‘ઉત્સ્નુહિતસ્રોતસ’ ઇતિ પાઠે તુ ઊર્ધ્વં સ્રુહિતમુદ્ગીર્ણં સ્રોતો યસ્યેતિ સમાસઃ||૨૯||

ક્રોધશોકેત્યાદિ| અવાત્સલ્યમ્ અમમત્વમ્| આદિશબ્દાલ્લઙ્ઘનવ્યાયામાદયઃ| અથાસ્યા ઇત્યાદિ| નાલિકા શાકવિશેષઃ, ‘નાલિકેર’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ||૩૦||

અથાસ્યાઃ સ્તન્યમિત્યાદિ| અવસીદતિ વેત્યત્રાપિ નિષેધઃ સમ્બન્ધનીયઃ||૩૧-૩૩||

વ્યાધિસ્વરૂપં પ્રતિપાદયિતુમજ્ઞાનાં બાલાનાં રોગજ્ઞાનોપાયમાહ- અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેત્યાદિ||૩૪-૩૬||

તેષુ ચ રોગેષુ યથાવિહિતં યદ્યદૌષધં યત્ર યત્ર રોગે વિહિતં તત્તત્તત્ર કુર્યાત્| તદપિ મૃદુ અતીક્ષ્ણમ્, અચ્છેદનીયં કફમેદસોરચ્છેદકારિ| માત્રયા વક્ષ્યમાણયા| ક્ષીરસર્પિષા સહ બાલસ્ય ક્ષીરસર્પિઃસાત્મ્યત્વાત્; ધાત્ર્યાશ્ચ કેવલમેવ ન ક્ષીરયુક્તં નાપિ સર્પિર્યુક્તમિત્યર્થઃ| ક્ષીરાન્નાદસ્ય પૂર્વવત્ ક્ષીરસર્પિષા યુક્તં, ધાત્ર્યાસ્તુ કેવલમેવ||૩૭||

તામેવ માત્રાં નિર્દિશન્નાહ- તત્ર માસાદૂર્ધ્વમિત્યાદિ| અઙ્ગુલિપર્વદ્વયગ્રહણસમ્મિતામિતિ ‘ક્ષીરાજ્યાલોડિતૌષધસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| તન્ત્રાન્તરે ચાન્યથાઽભિહિતં; યથા- “પ્રથમે માસિ જાતસ્ય શિશોર્ભેષજરક્તિકા| અવલેહ્યા તુ કર્તવ્યા મધુક્ષીરસિતાઘૃતૈઃ|| એકૈકાં વર્ધયેત્તાવદ્યાવત્ સંવત્સરો ભવેત્| તદૂર્ધ્વં માષવૃદ્ધિઃ સ્યાદ્યાવત્ ષોડશકાબ્દિકઃ”- ઇતિ||૩૮||

પ્રકારાન્તરેણૌષધોપયોગમાહ- યેષાં ગદાનામિત્યાદિ||૩૯||

જ્વરે વિશેષમાહ- એકમિત્યાદિ| સ્તન્યપાયાહિતં સર્પિઃ, ‘સાત્મ્યાદ્દત્તં’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| ઇતરાભ્યાં ક્ષીરાન્નાદાન્નાદાભ્યાં, યથાર્થતો યથાપ્રયોજનતઃ, હિતં સર્પિરિત્યર્થઃ| ન ચેત્યાદિ| અત્રેતિ જ્વરે| અત્યયાદિતિ વિનાશકારકાદ્વિકારાદ્વિનેત્યર્થઃ||૪૦-૪૧||

તાલુનિ પતિતે ચિકિત્સામાહ- મસ્તુલુઙ્ગક્ષયાદિત્યાદિ| મસ્તુલુઙ્ગોઽવિલીનઘૃતાકારા મસ્તકમજ્જા| મધુરકૈઃ શૃતમિતિ કાકોલ્યાદિભિઃ પક્વમ્| શીતામ્બૂદ્વેજનમિતિ શીતામ્બુચુલકૈરાસેચનાત્ત્રાસનમ્||૪૨||-

વાતેનાધ્માપિતામિત્યાદિ પાનાલેપનયોર્હિતમિત્યન્તં શ્લોકદ્વયં નિબન્ધકારૈર્ન પઠિતમ્||૪૩-૪૪||

સર્પિઃસાત્મ્યત્વાદ્બાલસ્ય સ્વસ્થેઽપિ સર્પિરેવ ભેષજસિદ્ધં દર્શયન્નાહ- ક્ષીરેત્યાદિ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી||૪૫||

ઇદાનીં બાલે પરિજનસ્ય કરણીયં નિર્દિશન્નાહ- બાલમિત્યાદિ| અનુવર્તેત અનુકૂલયેત્| પ્રિયશતૈર્બાલક્રીડનકદાનાદિભિરિત્યર્થઃ| અજિઘાંસુરિતિ અહન્તુમિચ્છુઃ સન્, ‘બાલગ્રાહક’ ઇતિ શેષઃ| ઉક્તપ્રકારાનુકૂલને ફલમાહ- એવમિત્યાદિ| ‘પાદપલતાશૂન્યાગાર’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘પાદપલતાનાનાગારનિમ્નસ્થાનગૃહચ્છાયા ’ ઇતિ પઠન્તિ| નાશુચાવિત્યાદિ| વિષમે નિમ્નોન્નતપ્રદેશે||૪૬-૪૭||

સ્ત્રીસ્તન્યાભાવે ચ ક્ષીરાન્તરં નિર્દિશન્નાહ- ક્ષીરસાત્મ્યતયેત્યાદિ| આસ્તન્યપર્યાપ્તેરિતિ યાવત્ સ્તન્યસ્ય પુનઃ પર્યાપ્તિઃ પરિ સમન્તતો ભાવેન પ્રાપ્તિર્ભવતિ, અથવા યાવત્ સ્તન્યપાનસ્ય યોગ્યતા તાવદિત્યર્થઃ||૪૮||

અન્નદાનકાલમાહ- ષણ્માસમિત્યાદિ| ગયી તુ ‘ષણ્માસાત્’ ઇતિ પઠિત્વા ષણ્માસાદૂર્ધ્વમિતિ વ્યાખ્યાતિ||૪૯||

નિત્યમવરોધરત ઇતિ સતતં પરિજનાવૃતોઽન્તઃપુરસ્થો વા, કૃતરક્ષાક્રિયો ભવેત્| કુતઃ કારણાદિત્યાહ- ઉપસર્ગભયાત્| અસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રયત્નકરણીયતાં દર્શયન્નાહ- પ્રયત્નતશ્ચેત્યાદિ| રક્ષ્યા ઇતિ રક્ષણીયા ઇત્યર્થઃ||૫૦||

કિં પુનર્ગ્રહોપસર્ગલક્ષણં તદાહ- અથ કુમાર ઇત્યાદિ||૫૧||

તસ્ય કુમારસ્ય પુરુષાર્થસાધનહેતુભૂતાં ક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- શક્તિમન્તં ચેત્યાદિ| શક્તિમન્તં વિદ્યાર્જનક્લેશક્ષમમ્| યથાવર્ણમિતિ બ્રાહ્મણસ્ત્રયીં, રાજન્યો દણ્ડનીતિં, વૈશ્યો વાર્તામિતિ||૫૨||

વિદ્યાગ્રહણવદ્ પરમપિ કુમારસ્ય દૃષ્ટાદૃષ્ટકારણસાધનભૂતં નિર્દિશન્નાહ- અથાસ્મૈ ઇત્યાદિ| આવહેત્ વિદધ્યાત્| કિમર્થમિત્યાહ- પિત્ર્યેત્યાદિ| પિતુર્હિતં કર્મ પિત્ર્યં શ્રાદ્ધદાનાદિ, ધર્મઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતં યજ્ઞાદ્યનુષ્ઠાનમ્, અર્થઃ સુવર્ણાદિઃ, કામઃ સ્વેષુ વિષયેષ્વિન્દ્રિયાણામાનુકૂલ્યતઃ પ્રવૃત્તિઃ, પ્રજાઃ પુત્રપૌત્રાદયઃ||૫૩||

અપ્રાપ્તપઞ્ચવિંશતેરૂનષોડશવર્ષયા સહ સંયોગે દોષં દર્શયન્નાહ- ઊનષોડશવર્ષાયામિત્યાદિ||૫૪-૫૫||

અતિવૃદ્ધાદિષ્વપિ ગર્ભાધાનનિષેધમાહ- અતિવૃદ્ધાયામિત્યાદિ| પુરુષસ્યાપ્યેવંવિધસ્ય ગર્ભાધાનેઽનધિકાર ઇતિ શેષઃ| કુતો ગર્ભાધાનનિષેધ ઇત્યાહ- ત એવેત્યાદિ| એતેન કુક્ષિસ્થઃ સ વિપદ્યત ઇત્યાદિવાક્યોક્તાઃ||૫૬||

ઇદાનીં ગર્ભસ્રાવલક્ષણાનિ સહેતુકાનિ સપ્રતિકારાણ્યાહ- તત્રેત્યાદિ| પૂર્વોક્તૈરિતિ મૂઢગર્ભનિદાનોક્તૈર્ગ્રામ્યધર્મયાનવાહનાદિભિઃ| ગર્ભાશયાદિશૂલાનિ ગર્ભપાતનિમિત્તાનિલજનિતાનિ; રક્તદર્શનં ચામગર્ભાન્વયં કૃચ્છ્રસાધ્યમ્| ગયી તુ ગર્ભસ્રંસનેનાર્તવવહસ્રોતોમુખવિવૃતેરાર્તવક્ષરણાદ્રક્તદર્શનમિત્યાહ| ચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| જીવનીયાનિ કાકોલ્યાદીનિ| પૃથક્ પૃથગવસ્થાશ્રિતં ચિકિત્સિતમાહ- ગર્ભેત્યાદિ| ઉત્પલરક્તોત્પલેત્યાદિરુત્પલાદિઃ| પ્રસ્રંસમાને પતનાય કિઞ્ચિચ્ચલતિ સદાહપાર્શ્વશૂલાદયો મૂત્રસઙ્ગાન્તા ભવન્તિ| કોષ્ઠે સંરમ્ભ આમપચ્યમાનપક્વાશયાદૌ ક્ષોભઃ| સ્થાનં ચેતિ ચકારેણ પૂર્વોક્તાઃ શૂલાદયોઽપિ| તેષુ ચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| સ્નિગ્ધશીતાઃ સાત્મ્યતો ન સર્વેષુ| પાર્શ્વશૂલાદિષુ ચતુર્ષુ ક્રિયાવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- વેદનાયામિત્યાદિ| દર્ભાદિભિઃ સિદ્ધં તૃણપઞ્ચમૂલસિદ્ધમ્| આનાહે લશુનસિદ્ધં પયો હિઙ્ગુસૌવર્ચલપ્રક્ષેપમ્| અત્યર્થં સ્રવતિ રક્તે અસૃગ્દર ઇત્યર્થઃ| કોષ્ઠવદાગારં કોષ્ઠાગારં, તેન ચરતીતિ કોષ્ઠાગારિકા ગૃહકારિકા કીટવિશેષઃ, તદ્ગૃહમૃત્તિકા| ઔદકાઃ કન્દાઃ કસેરુશાલુકનદીમાષકાદયઃ| દૃષ્ટશોણિતાયાં રુજિ ચિકિત્સાં નિર્દિશ્યાદૃષ્ટશોણિતાયાં ચિકિત્સાં નિર્દિશન્નાહ- અથાદૃષ્ટશોણિતેત્યાદિ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી| સિદ્ધં પયઃ ‘પાયયેત્’ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અશ્મન્તકઃ કર્બુદારાકારઃ| ઉપાવર્તન્તે ઉપશમં યાન્તિ| ગર્ભશ્ચાપ્યાયતે રક્તસ્રુતિકર્શિતઃ| ‘એવં ક્ષિપ્રમુપક્રાન્તે નીરુજાયા ઉપાવર્તતે(ન્તે) ગર્ભ આપ્યાયતે ચ’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ| તન્ત્રાન્તરે ચોપવિષ્ટકાખ્યોઽયં ગર્ભઃ કથિતઃ| તથા ચ ચરકે- “યસ્યાઃ પુનરુષ્ણતીક્ષ્ણોપયોગાદ્ગર્ભિણ્યા મહતિ જાતસારે ગર્ભે પુષ્પદર્શનમન્યો વા યોનિસ્રાવઃ, તસ્યા ગર્ભો વૃદ્ધિં ન પ્રાપ્નોતિ નિઃસ્રુતત્વાત્, સ કાલાન્તરમવતિષ્ઠતે સસ્પન્દશ્ચ ભવતિ, તમુપવિષ્ટકમિત્યાચક્ષતે”- (ચ.શા.૮) ઇતિ| વ્યવસ્થિતે ચેત્યાદિ| ઉદુમ્બરશલાટુસિદ્ધેનેતિ ઉદુમ્બરસ્ય કોમલૈઃ ફલૈઃ પક્વેન ક્ષીરેણ| ક્ષીરપાકસ્તુ તન્ત્રાન્તરાભિહિતો યથા- “દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ”- ઇતિ| અતીતે ઇત્યાદિ| અતીતે પતિત ઇત્યર્થઃ| ઉદ્દાલક આરણ્યકોદ્રવઃ, એતચ્ચ યવાગૂદાનં લઙ્ઘનપૂર્વમ્| તથાચ વાગ્ભટઃ- “આમાન્વયે ચ તત્રેષ્ટં શીતં રૂક્ષોપસંહિતમ્| ઉપવાસો ઘનોશીરગુડૂચ્યરલુધાન્યકાઃ|| ક્વથિતાઃ સલિલે પાનં તૃણધાન્યાદિભોજનમ્” (વા.શા.૨)- ઇતિ| બસ્ત્યુદરશૂલેષ્વિત્યાદિ| દીપનીયસંયુક્તં પઞ્ચકોલચૂર્ણસંયુક્તમ્| અરિષ્ટમ્ અભયારિષ્ટાદિકમ્| ઉક્તરક્તપરિસ્રુતિનિમિત્તોપવિષ્ટકપ્રસઙ્ગેનાપરાં ચિરકાલસ્થાયિનીં ગર્ભવિકૃતિં દર્શયન્નાહ- વાતેત્યાદિ| લીયતે શ્લિષ્યતિ; કુત ઇત્યાહ- સ્રોતસાં ગર્ભનિર્ગમમાર્ગાણાં વાતોપદ્રવેણ સઙ્કોચાદિના ગૃહીતત્વાત્| વ્યાપદ્યતે વિનશ્યતીત્યર્થઃ| મૃદુના અતીક્ષ્ણેન, તીક્ષ્ણસ્ય ગર્ભોપઘાતકત્વાત્| સ્નેહાદિનેત્યત્રાદિશબ્દો ન વ્યવસ્થાવાચી, તીક્ષ્ણસ્વેદસ્ય વમનવિરેચનયોશ્ચ ગર્ભોપઘાતકત્વાત્; અત આદિશબ્દઃ પ્રધાનવાચી, તેન સ્નેહપ્રધાનાનુક્રમેણેત્યર્થઃ| અન્યે પુનર્મૃદુનેતિ અચ્છપાનવર્જિતાવચારણાસ્નેહેનેતિ મન્યન્તે| તામેવાવચારણાં નિર્દિશન્નાહ- ઉત્ક્રોશરસસંસિદ્ધામિત્યાદિ| ઉત્ક્રોશઃ કુરરભેદઃ, અનલ્પસ્નેહાં પ્રભૂતસ્નેહામ્; અન્યે પુનરલ્પસ્નેહામિતિ પઠન્તિ તદસમ્યક્, યવાગ્વાઃ પવનાવજયાર્થમુપયુજ્યમાનત્વાત્ પરતન્ત્રદર્શનાચ્ચ| તદુક્તં ચરકે- “યસ્યાઃ પુનર્ગર્ભઃ પ્રસુપ્તો ન સ્પન્દતે તાં શ્યેનમત્સ્યગવયશિખિતામ્રચૂડતિત્તિરીણામન્યતમસ્ય સર્પિષ્મતા રસેન માષયૂષેણ વા પ્રભૂતસર્પિષા ભોજયેત્” (ચ.શા.૮) ઇતિ| બિલ્વશલાટુસિદ્ધાનિતિ બિલ્વસ્ય કોમલફલૈઃ સિદ્ધાન્| એવં સ્રોતસામવરોધહેતોર્વાતસ્યોપશમવિધિમુક્ત્વા વાતોપશમમૃદુભૂતાનાં સ્રોતસાં વિકાસાર્થં વિધિં દર્શયન્નાહ- કાલાતીત ઇત્યાદિ| લીન એવાયં વિધિઃ| વાતાભિપન્ન ઇત્યાદિ| વાતાભિપન્નો ગર્ભઃ શુષ્યતિ, નતુ પુનર્લીનવન્માર્ગાવરોધાત્તિષ્ઠતિ | ગર્ભશોષલક્ષણં પુનઃ કુક્ષેરપૂરણં, વાતશોષણેનૈવ વિહતૌજસ્ત્વાદ્ગર્ભો મન્દમેવ ચલતિ| બૃંહણીયૈઃ પયોભિરિતિ બૃંહણીયસંસ્કૃતૈઃ ક્ષીરૈરિત્યર્થઃ| માંસરસૈશ્ચેતિ ચકારાલ્લીનપ્રતિકારસમુચ્ચયઃ| વૃદ્ધકાશ્યપેન શુષ્કલક્ષણમભિહિતં યથા- “ગર્ભનાડ્યાસ્ત્વવહનાદલ્પત્વાદ્વા રસસ્ય ચ| ચિરેણાપ્યાયતે ગર્ભસ્તથૈવાકાલભોજનાત્|| અકુક્ષિપૂરણં ગર્ભસ્પન્દનં મન્દમેવ ચ”- ઇતિ| અપરમપિ વાતાભિપન્નં ગર્ભં દર્શયન્નાહ- શુક્રેત્યાદિ| શુક્રશોણિતમિતિ વચનાદસઞ્જાતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગમેવ, વાયુનાઽભિપ્રપન્નં વાયુનોપરુદ્ધમ્, અવક્રાન્તજીવં જીવોપગતમ્, અત એવાકુથિતમવતિષ્ઠતે| શુક્રાર્તવાવરોધકો વાયુરેવોદરમાધ્માપયતિ; તદાધ્માનં કદાચિદ્યદૃચ્છયા અનિયતહેતુના, ઉપશાન્તં લીનીભૂતં દૃષ્ટ્વા નૈગમેષેણ બાલગ્રહેણાપહૃતમિતિ વદન્તિ| વાતાભિપન્નમેવ ગર્ભાવસ્થાવિશેષં દર્શયન્નાહ- તમેવેત્યાદિ| તમેવ વાતાભિપન્નમેવ, પુનઃ પુનરનયા વૃત્ત્યા પ્રવિલીયમાનમલ્પીભવન્તં નાગોદરમિતિ બ્રુવતે| તત્રેતિ નાગોદરે| અપિશબ્દાન્નૈગમેષાપહૃતેઽપિ લીનોક્તઃ પ્રતીકારઃ||૫૭||

શાકો મહાવૃક્ષઃ કર્કશપત્રઃ, તસ્ય બીજમ્| પયસ્યા અર્કપુષ્પી, ગયી તુ પયસ્યાં ક્ષીરવિદારીં ક્ષીરકાકોલીં વા બ્રૂતે| અશ્મન્તકઃ કોવિદારસદૃશોઽમ્લપત્રઃ ‘અમ્લલોટક’ ઇતિ લોકે| તામ્રવલ્લી રામતરુણી, મઞ્જિષ્ઠામપરે| લતા પ્રિયઙ્ગુઃ| અનન્તા ઉત્પલસારિવા| પદ્મા પદ્મચારિણી, ભાર્ગીમપરે| બૃહત્યૌ સ્થૂલફલા ચણકબૃહતી ચ| ક્ષીરિશુઙ્ગાઃ ક્ષીરિવૃક્ષાણાં વટાદીનામવિકસિતાઃ પ્રવાલાઃ| મધુપર્ણી મધુયષ્ટિકા| યથાસઙ્ખ્યમિતિ પ્રથમમાસમારભ્ય સપ્તમમાસાન્ યાવદનુક્રમેણેત્યર્થઃ| પયોયુતા ઇતિ ચૂર્ણાદિપ્રયોગે એતે યોગાઃ પયસા યુતાઃ પ્રયોજ્યા ઇત્યર્થઃ||૫૮-૬૨||

કપિત્થેત્યાદિ| કપિત્થાદીનાં મૂલાનિ ક્ષીરસિદ્ધાન્યષ્ટમે માસિ, નવમે મધુકાદયઃ સારિવાન્તાઃ ક્ષીરસિદ્ધાઃ પિબેત્| પયસ્યા ક્ષીરવિદારી| દશમે માસિ શુણ્ઠીપયસ્યાભ્યાં ક્ષીરપાકકલ્પનયા સિદ્ધં ક્ષીરં હિતં ભવેત્, અથવા સક્ષીરાઃ શુણ્ઠ્યાદયઃ પ્રશસ્યન્તે; વાગ્ભટેઽપ્યેતૈઃ સિદ્ધં ક્ષીરં પ્રતિપાદિતં; તથાચ- “કપિત્થબિલ્વબૃહતીપટોલેક્ષુનિદિગ્ધિકા- | મૂલૈઃ શૃતં પ્રયુઞ્જીત ક્ષીરં માસે તથાઽષ્ટમે|| નવમે સારિવાનન્તાપયસ્યામધુયષ્ટિભિઃ| યોજયેદ્દશમે માસિ ક્ષીરં સિદ્ધં પયસ્યયા|| અથવા યષ્ટિમધુકનાગરામરદારુભિઃ”- (વા.શા.૨) ઇતિ| ગયદાસેન ચૈતે ગર્ભસ્રાવચિકિત્સિતયોગાઃ પ્રાગેવ ગર્ભશ્ચાપ્યાયત ઇત્યનન્તરં પઠિતાઃ||૬૩-૬૫||

ઇદાનીં પૂર્વગર્ભજન્મનો યા ઉત્તરગર્ભજનનાવધિસ્તામતિક્રમ્ય ગર્ભગ્રાહિણ્યા દોષં દર્શયન્નાહ- નિવૃત્તેત્યાદિ| એતેન ષડ્ભ્યો વર્ષેભ્ય ઊર્ધ્વં ‘નિવૃત્તપ્રસવા’ ઇત્યુચ્યતે| ષટ્સુ ષડવયવેષુ પઞ્ચચતુસ્ત્રિદ્વિવર્ષેષુ ગર્ભાનુજનનસ્ય જન્મકાલ ઇતિ; કુતઃ પુનરસ્યાઃ કુમારોઽલ્પાયુર્ભવતિ? ઉચ્યતે- ગર્ભાશયયોન્યાદિદોષેણ હિ નિવર્તતે પ્રસવઃ; તત્ર તચ્છોધનક્રિયામન્તરેણાહારવિહારાદિગુણમાત્રેણ યદૃચ્છયોપગૃહીતગર્ભાયા યોનિગર્ભાશયાદિષ્વનિઃસ્ફોટિતદોષેષુ જાતોઽલ્પાયુરેવેતિ||૬૬||

ગર્ભવ્યાઘાતકત્વેન નિષિદ્ધાયા વમનાદિક્રિયાયાઃ ક્વચિદત્યયકારિણિ વ્યાધૌ મૃદુના દ્રવ્યેણ પ્રતિપ્રસવં નિર્દિશન્નાહ- અથ ગર્ભિણીમિત્યાદિ| અત્યયે વિનાશહેતૌ| અનુલોમયેચ્ચેતિ મધુરામ્લેનાન્નોપહિતેનેતિ સમ્બન્ધઃ| આહારં નિયમયન્નાહ- અશ્નીયાચ્ચેત્યાદિ| વિહારમપ્યસ્ય નિયમયન્નાહ- ગર્ભાવિરુદ્ધા ઇત્યાદિ| યથાયોગમ્ અહીનાતિમિથ્યાયોગેનેત્યર્થઃ||૬૭||

ઇદાનીં યોગાન્તરૈઃ સહ કુમારસ્ય સુવર્ણચૂર્ણં નિર્દિશન્નાહ- સૌવર્ણમિત્યાદિ| મત્સ્યાક્ષકો બ્રાહ્મી ‘પત્તૂર’ ઇત્યેકે, અન્યે રક્તપુષ્પમાનૂપં ‘મત્સ્યાક’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધમાહુઃ| અર્કપુષ્પી પયસ્યા અર્કસદૃશપયઃપુષ્પા લતૈવ, શ્વેતદૂર્વાવિશેષાં કેચિદાહુઃ, વૃક્ષજાતિમન્યે| કૈડર્યઃ પર્વતનિમ્બઃ| સંવત્સરં યાવદેતે યોગાઃ પ્રયોજ્યાઃ; અન્યે દ્વાદશવર્ષાણ્યાહુઃ| માત્રા ઉક્તૈવ| ગયી તુ પ્રાક્તનમાત્રાપ્રતિપાદકં વાક્યમપઠિત્વા માત્રાજ્ઞાનાર્થં વિશ્વામિત્રોક્તં વાક્યમભિદધતિ; યથા- ‘વિડઙ્ગફલમાત્રં તુ જાતમાત્રસ્ય ભેષજમ્| એતેનૈવ પ્રમાણેન માસિ માસિ પ્રવર્ધિતમ્|| કોલાસ્થિમાત્રં ક્ષીરાદે દદ્યાદ્ભૈષજ્યકોવિદઃ| ક્ષીરાન્નાદે કોલમાત્રમન્નાદે ડુમ્બરોપમમ્”- ઇતિ||૬૮-૭૦||

ઇતિ ભિષગ્વરશ્રીડલ્હણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને દશમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૧૦||