Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tasya khalvēvampravr̥ttasya śukraśōṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyēva santānikāḥ sapta tvacō bhavanti | tāsāṁ prathamā'vabhāsinī nāma, yā sarvān varṇānavabhāsayati pañcavidhāṁ ca chāyāṁ prakāśayati, sā vrīhēraṣṭādaśabhāgapramāṇā, sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā lōhitā nāma, ṣōḍaśabhāgapramāṇā, tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tr̥tīyā śvētā nāma, dvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā; caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī vēdinī nāma pañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī rōhiṇī nāma vrīhipramāṇā, granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṁsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśō'dhiṣṭhānā | yadētat pramāṇaṁ nirdiṣṭaṁ tanmāṁsalēṣvavakāśēṣu, na lalāṭē sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yatō vakṣyatyudarēṣu- ‘vrīhimukhēnāṅguṣṭhōdarapramāṇamavagāḍhaṁ vidhyēt’ (ci.14) iti ||4||
View original
तस्य खल्वेवम्प्रवृत्तस्य शुक्रशोणितस्याभिपच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः सप्त त्वचो भवन्ति | तासां प्रथमाऽवभासिनी नाम, या सर्वान् वर्णानवभासयति पञ्चविधां च छायां प्रकाशयति, सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा, सिध्मपद्मकण्टकाधिष्ठाना; द्वितीया लोहिता नाम, षोडशभागप्रमाणा, तिलकालकन्यच्छव्यङ्गाधिष्ठाना; तृतीया श्वेता नाम, द्वादशभागप्रमाणा, चर्मदलाजगल्लीमषकाधिष्ठाना; चतुर्थी ताम्रा नामाष्टभागप्रमाणा, विविधकिलासकुष्ठाधिष्ठाना; पञ्चमी वेदिनी नाम पञ्चभागप्रमाणा, कुष्ठविसर्पाधिष्ठाना; षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा, ग्रन्थ्यपच्यर्बुदश्लीपदगलगण्डाधिष्ठाना; सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा, भगन्दरविद्रध्यर्शोऽधिष्ठाना | यदेतत् प्रमाणं निर्दिष्टं तन्मांसलेष्ववकाशेषु, न ललाटे सूक्ष्माङ्गुल्यादिषु च; यतो वक्ष्यत्युदरेषु- ‘व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्’ (चि.१४) इति ||४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
prāṇasadbhāva ēva śukraśōṇitasya pariṇāmēna tvagādisambhava ityanantaraṁ tvagādivyākaraṇaṁ kurvannāha- tasyētyādi| tasya śukraśōṇitasya| ēvampravr̥ttasya bhūtātmādhiṣṭhitasya| tāsāmityādi| sarvavarṇān gaurādikān| avabhāsayatīti ‘bhrājakēnāgninā’ iti śēṣaḥ| pañcavidhāṁ pañcātmikāṁ, pañcamahābhūtakr̥tatvāt| caśabdāt prabhā'pi grāhyā| “āsannā lakṣyatē cchāyā prabhā dūrāt prakāśatē” (ca.i.7) iti tayōrbhēdaḥ| tasyāstvacaḥ pramāṇaṁ nirdiśannāha- sētyādi| vrīhiratra yavaḥ, pratyēkaṁ vrīhivistārasya viṁśatirbhāgāḥ parikalpanīyāḥ, tē cāṣṭādaśa bhāgā avabhāsinyāḥ pramāṇam, ēvaṁ vakṣyamāṇēṣvapi viṁśatibhāgēṣu ṣōḍaśaprabhr̥tayō bhāgā bōddhavyāḥ| aṅguṣṭhōdarapramāṇamiti ētēnaitaduktaṁ bhavati- saptānāṁ tvacāṁ samudāyēnāṅguṣṭhōdarapramāṇamasti; aṅguṣṭhōdaraṁ tu viṁśatitamabhāgōnaṣaḍyavapramāṇam||4||