Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાતો વિદ્રધીનાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो विद्रधीनां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩
સર્વામરગુરુઃ શ્રીમાન્નિમિત્તાન્તરભૂમિપઃ | શિષ્યાયોવાચ નિખિલમિદં વિદ્રધિલક્ષણમ્ ||૩||
सर्वामरगुरुः श्रीमान्निमित्तान्तरभूमिपः | शिष्यायोवाच निखिलमिदं विद्रधिलक्षणम् ||३||
🔊 Audio coming soon
સર્વામરગુરુરિદં નિખિલં વિદ્રધીલક્ષણં શિષ્યાર્થમુવાચેતિ સમ્બન્ધઃ| અમૃતદાનેન સર્વે દેવા અમરાઃ કૃતાઃ, તેનાસૌ ધન્વન્તરિઃ સર્વેષાં દેવાનાં ગુરુરિત્યર્થઃ| શ્રીમાન્ જ્ઞાનાતિશયેનૈશ્વર્યેણ ચ યુક્ત ઇત્યર્થઃ| નિમિત્તાન્તરભૂમિપ ઇતિ નિમિતાન્તરેણ કારણાન્તરેણ નરેષ્વપિ ભૈષજ્યામૃતપ્રદાનલક્ષણેન ભૂપાલતાં ગત ઇત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘અપુત્રસ્ય કાશિરાજસ્ય પરમારાધનયા નિર્વાણે ચિત્તમધિષ્ઠાય પુત્રત્વમાપન્ન’ ઇતિ કારણાન્તરં વ્યાખ્યાનયન્તિ| શિષ્યાયોવાચ શિષ્યાર્થં કથિતવાનિત્યર્થઃ| નિખિલં સમસ્તમ્| ઇદં વક્ષ્યમાણમ્| અનેન ધન્વન્તરિસ્વરૂપોપવર્ણનેન વિદ્રધેર્ગરીયસ્ત્વં ખ્યાપિતં ભવતિ||૩||
Adhikarana ૩ (૪-૬) · Śloka ૬
ત્વગ્રક્તમાંસમેદાંસિ પ્રદૂષ્યાસ્થિસમાશ્રિતાઃ | દોષાઃ શોફં શનૈર્ઘોરં જનયન્ત્યુચ્છ્રિતા ભૃશમ્ ||૪|| મહામૂલં રુજાવન્તં વૃત્તં ચા(વાઽ)પ્યથવાઽઽયતમ્ | તમાહુર્વિદ્રધિં ધીરા, વિજ્ઞેયઃ સ ચ ષડ્વિધઃ ||૫|| પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષતેનાપ્યસૃજા તથા | ષણ્ણામપિ હિ તેષાં તુ લક્ષણં સમ્પ્રવક્ષ્યતે ||૬||
त्वग्रक्तमांसमेदांसि प्रदूष्यास्थिसमाश्रिताः | दोषाः शोफं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||४|| महामूलं रुजावन्तं वृत्तं चा(वाऽ)प्यथवाऽऽयतम् | तमाहुर्विद्रधिं धीरा, विज्ञेयः स च षड्विधः ||५|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा | षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||६||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રાપ્તિં સામાન્યલક્ષણં ચ દર્શયન્નાહ- ત્વગ્રક્તેત્યાદિ| ભૃશમિત્યતિશયેનોચ્છ્રિતા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ધીરા ધીમન્તઃ| એતેન સમ્પ્રાપ્તિરુક્તા| મહામૂલમિત્યાદિ સામાન્યલક્ષણમુક્તં, વિશિષ્ટં કૃષ્ણોઽરુણ ઇત્યાદિ, કારણં તુ સામાન્યં શોફકારણાભિધાનેનૈવોક્તમ્| સઙ્ખ્યામાહ- વિજ્ઞેયઃ સ ચ ષડ્વિધ ઇતિ| સ વિદ્રધિઃ| તદેવ ષડ્વિધત્વમાહ- પૃથગિત્યાદિ| સમસ્તૈશ્ચેત્યેકઃ, ક્ષતેનાપ્યેકઃ, અસૃજાઽપ્યેક ઇતિ ષટ્||૪-૬||
Adhikarana ૪ (૭) · Śloka ૭
કૃષ્ણોઽરુણો વા પરુષો ભૃશમત્યર્થવેદનઃ | ચિત્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચ વિદ્રધિર્વાતસમ્ભવઃ ||૭||
कृष्णोऽरुणो वा परुषो भृशमत्यर्थवेदनः | चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ||७||
🔊 Audio coming soon
વાતવિદ્રધિલક્ષણમાહ- કૃષ્ણ ઇત્યાદિ| ચિત્રોત્થાનપ્રપાક ઇતિ નાનાપ્રકારોત્થાનો નાનાપ્રકારપાકશ્ચેત્યર્થઃ||૭||
Adhikarana ૫ (૮) · Śloka ૮
પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ શ્યાવો વા જ્વરદાહવાન્ | ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચ વિદ્રધિઃ પિત્તસમ્ભવઃ ||૮||
पक्वोदुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् | क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ||८||
🔊 Audio coming soon
પિત્તવિદ્રધિમાહ- પક્વેત્યાદિ||૮||
Adhikarana ૬ (૯) · Śloka ૯
શરાવસદૃશઃ પાણ્ડુઃ શીતઃ સ્તબ્ધોઽલ્પવેદનઃ | ચિરોત્થાનપ્રપાકશ્ચ સકણ્ડુશ્ચ કફોત્થિતઃ ||૯||
शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्तब्धोऽल्पवेदनः | चिरोत्थानप्रपाकश्च सकण्डुश्च कफोत्थितः ||९||
🔊 Audio coming soon
કફજમાહ- શરાવસદૃશ ઇત્યાદિ| શરાવસાદૃશ્યેન મહત્ત્વમુક્તમ્||૯||
Adhikarana ૭ (૧૦) · Śloka ૧૦
તનુપીતસિતાશ્ચૈષામાસ્રાવાઃ ક્રમશઃ સ્મૃતાઃ |૧૦|
तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः |१०|
🔊 Audio coming soon
તેષાં વિદ્રધીનાં યથાક્રમમાસ્રાવાનાહ- તન્વિત્યાદિ| એષાં વાતાપિત્તકફોત્થાનાં વિદ્રધીનામ્|૧૦|-
Adhikarana ૮ (૧૦) · Śloka ૧૧
નાનાવર્ણરુજાસ્રાવો ઘાટાલો વિષમો મહાન્ ||૧૦|| વિષમં પચ્યતે ચાપિ વિદ્રધિઃ સાન્નિપાતિકઃ |૧૧|
नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान् ||१०|| विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः |११|
🔊 Audio coming soon
સાન્નિપાતિકમાહ- નાનેત્યાદિ| નાનાવર્ણાઃ કૃષ્ણપીતશુક્લાઃ, નાનારુજાસ્તોદદાહકણ્ડ્વાદ્યાઃ, નાનાસ્રાવાસ્તનુપીતશુક્લાઃ, તે યસ્ય સન્તિ સ યથોક્તઃ| ઘાટાલ ઇતિ ઘાટા ઊર્ધ્વભાગો મહાન્ યસ્યાસ્તીતિ સ ઘાટાલઃ| વિષમોઽસાધ્યત્વાત્| વિષમં પચ્યતે ચાપીતિ ચિરાચિરગમ્ભીરોત્તાનાનુન્નતોન્નતભેદેન ||૧૦||-
Adhikarana ૯ (૧૧-૧૨) · Śloka ૧૩
તૈસ્તૈર્ભાવૈરભિહતે ક્ષતે વાઽપથ્યસેવિનઃ ||૧૧|| ક્ષતોષ્મા વાયુવિસૃતઃ સરક્તં પિત્તમીરયેત્ | જ્વરસ્તૃષ્ણા ચ દાહશ્ચ જાયતે તસ્ય દેહિનઃ ||૧૨|| એષ વિદ્રધિરાગન્તુઃ પિત્તવિદ્રધિલક્ષણઃ |૧૩|
तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वाऽपथ्यसेविनः ||११|| क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् | ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ||१२|| एष विद्रधिरागन्तुः पित्तविद्रधिलक्षणः |१३|
🔊 Audio coming soon
આગન્તોઃ સમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- તૈસ્તૈરિત્યાદિ| તૈસ્તૈરિતિ અશ્વપતનગૂ(મૂ)ઢપ્રહારાદિભિરિત્યર્થઃ; તેનાસ્રુતશોણિતપિચ્ચિતાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્ષતે વેત્યત્ર તૈસ્તૈર્ભાવૈરિતિ તીક્ષ્ણપ્રહારાદિભિરિત્યર્થઃ; અનેન ચ સ્રુતશોણિતાનાં છિન્નાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્ષતોષ્મા વાયુવિસૃતો વાતેન વિસ્તારિતઃ| પિત્તવિદ્રધિલક્ષણો ‘ભવતિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ||૧૧-૧૨||-
Adhikarana ૧૦ (૧૩) · Śloka ૧૪
કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ શ્યાવસ્તીવ્રદાહરુજાજ્વરઃ ||૧૩|| પિત્તવિદ્રધિલિઙ્ગસ્તુ રક્તવિદ્રધિરુચ્યતે |૧૪|
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः ||१३|| पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते |१४|
🔊 Audio coming soon
રક્તવિદ્રધિલક્ષણમાહ- કૃષ્ણસ્ફોટાવૃત ઇત્યાદિ||૧૩||-
Adhikarana ૧૧ (૧૪) · Śloka ૧૪
ઉક્તા વિદ્રધયો હ્યેતે તેષ્વસાધ્યસ્તુ સર્વજઃ ||૧૪||
उक्ता विद्रधयो ह्येते तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः ||१४||
🔊 Audio coming soon
બાહ્યેષ્વસાધ્યમાહ- ઉક્તા ઇત્યાદિ| સર્વજઃ સાન્નિપાતિકઃ||૧૪||
Adhikarana ૧૨ (૧૫-૧૮) · Śloka ૧૯
આભ્યન્તરાનતસ્તૂર્ધ્વં વિદ્રધીન્ પરિચક્ષતે | ગુર્વસાત્મ્યવિરુદ્ધાન્નશુષ્કસંસૃષ્ટભોજનાત્ ||૧૫|| અતિવ્યવાયવ્યાયામવેગાઘાતવિદાહિભિઃ | પૃથક્ સમ્ભૂય વા દોષાઃ કુપિતા ગુલ્મરૂપિણમ્ ||૧૬|| વલ્મીકવત્સમુન્નદ્ધમન્તઃ કુર્વન્તિ વિદ્રધિમ્ | ગુદે બસ્તિમુખે નાભ્યાં કુક્ષૌ વઙ્ક્ષણયોસ્તથા ||૧૭|| વૃક્કયોર્યકૃતિ પ્લીહ્નિ હૃદયે ક્લોમ્નિ વા તથા | તેષાં લિઙ્ગાનિ જાનીયાદ્બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણૈઃ ||૧૮|| આમપક્વૈષણીયાચ્ચ પક્વાપક્વં વિનિર્દિશેત્ |૧૯|
आभ्यन्तरानतस्तूर्ध्वं विद्रधीन् परिचक्षते | गुर्वसात्म्यविरुद्धान्नशुष्कसंसृष्टभोजनात् ||१५|| अतिव्यवायव्यायामवेगाघातविदाहिभिः | पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ||१६|| वल्मीकवत्समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् | गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा ||१७|| वृक्कयोर्यकृति प्लीह्नि हृदये क्लोम्नि वा तथा | तेषां लिङ्गानि जानीयाद्बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||१८|| आमपक्वैषणीयाच्च पक्वापक्वं विनिर्दिशेत् |१९|
🔊 Audio coming soon
અન્તર્વિદ્રધેર્હેતુસમ્પ્રાપ્તિલક્ષણાન્યાહ- આભ્યન્તરાનિત્યાદિ| સંસૃષ્ટભોજનાત્ કદશનભોજનાત્| સમ્ભૂય મિલિત્વા| ગુલ્મરૂપિણં વલ્મીકવત્સમુન્નદ્ધં વિદ્રધિં કુર્વન્તીતિ સમ્બન્ધઃ; ગુલ્મરૂપિણં કાઠિન્યેન, વલ્મીકવત્સમુન્નદ્ધં સર્વત ઉન્નતમ્| ગુર્વસાત્મ્યેત્યાદિ વિદાહિભિરિતિ યાવદ્ધેતુઃ, પૃથક્ સમ્ભૂય વેતિ સમ્પ્રાપ્તિઃ, ગુલ્મરૂપિણં વલ્મીકવત્સમુન્નદ્ધમિતિ ચ સામાન્યલક્ષણમ્| તત્રાપિ વલ્મીકવત્સમુન્નદ્ધત્વં પચ્યમાનાવસ્થાયામ્| તેષાં વાતાદિભેદભિન્નાનાં વિશેષવર્ણલિઙ્ગસઙ્ખ્યાદિકં બાહ્યવિદ્રધિવજ્જ્ઞેયમ્| જેજ્જટસ્તુ આભ્યન્તરસ્યાગન્તોરભાવમેવ મન્યતે| તેષાં બાહ્યાનામાભ્યન્તરાણાં ચ સ્થાનમાહ- ગુદે ઇત્યાદિ| ગુદાદિષુ સ્થાનેષુ દોષા વિદ્રધિં કુર્વન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| બસ્તિમુખે ન તુ બસ્તૌ, તત્ર માંસમેદસોરભાવાત્| વઙ્ક્ષણ ઊરુમૂલાશ્રયઃ ‘ગણ્ડક’ ઇતિ લોકે| વૃક્કૌ માંસપિણ્ડદ્વયમ્ (એકો વામપાર્શ્વસ્થિતઃ, દ્વિતીયો દક્ષિણપાર્શ્વસ્થિતઃ )| યકૃત્ કાલખણ્ડં દક્ષિણપાર્શ્વસ્થમ્| પ્લીહા ઉદરવામપાર્શ્વે સ્થિતઃ| હૃદયં કમલમુકુલાકારમધોમુખમ્| ક્લોમ કાલખણ્ડાદધસ્તાત્ સ્થિતં દક્ષિણપાર્શ્વસ્થં તિલકં પ્રસિદ્ધમ્| તેષામાભ્યન્તરાણામિત્યર્થઃ||૧૫-૧૮||-
Adhikarana ૧૩ (૧૯-૨૨) · Śloka ૨૨
અધિષ્ઠાનવિશેષેણ લિઙ્ગં શૃણુ વિશેષતઃ ||૧૯|| ગુદે વાતનિરોધસ્તુ બસ્તૌ કૃચ્છ્રાલ્પમૂત્રતા | નાભ્યાં હિક્કા તથાઽઽટોપઃ કુક્ષૌ મારુતકોપનમ્ ||૨૦|| કટીપૃષ્ઠગ્રહસ્તીવ્રો વઙ્ક્ષણોત્થે તુ વિદ્રધૌ | વૃક્કયોઃ પાર્શ્વસઙ્કોચઃ પ્લીહ્ન્યુચ્છ્વાસાવરોધનમ્ ||૨૧|| સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહસ્તીવ્રો હૃદિ શૂલશ્ચ દારુણઃ | શ્વાસો યકૃતિ તૃષ્ણા ચ પિપાસાક્લોમજેઽધિકા ||૨૨||
अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः ||१९|| गुदे वातनिरोधस्तु बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता | नाभ्यां हिक्का तथाऽऽटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् ||२०|| कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ | वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम् ||२१|| सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि शूलश्च दारुणः | श्वासो यकृति तृष्णा च पिपासाक्लोमजेऽधिका ||२२||
🔊 Audio coming soon
બાહ્યાનામાભ્યન્તરાણાં ચાધિષ્ઠાનવિશેષેણ લક્ષણં દર્શયન્નાહ- અધિષ્ઠાનેત્યાદિ| આટોપઃ સઙ્ક્ષોભઃ| પાર્શ્વસઙ્કોચઃ પાર્શ્વોત્પાટનમિવ| હૃદીતિ હૃદયોત્થે વિદ્રધૌ, સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહાદય ઉપદ્રવા ભવન્તીત્યર્થઃ| ‘ક્લોમ્નિ પિપાસા’ ઇત્યાદિ પાઠાન્તરં કેચિત્ પઠન્તિ, તચ્ચાભાવાન્ન લિખિતમ્||૧૯-૨૨||
Adhikarana ૧૪ (૨૩) · Śloka ૨૩
આમો વા યદિ વા પક્વો મહાન્ વા યદિ વેતરઃ | સર્વો મર્મોત્થિતશ્ચાપિ વિદ્રધિઃ કષ્ટ ઉચ્યતે ||૨૩||
आमो वा यदि वा पक्वो महान् वा यदि वेतरः | सर्वो मर्मोत्थितश्चापि विद्रधिः कष्ट उच्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
તત્ર મર્મોત્થિતાનાં સર્વાવસ્થાસુ કષ્ટત્વં દર્શયન્નાહ- આમ ઇત્યાદિ| યદિ વેતર ઇતિ ઇતરોઽલ્પઃ||૨૩||
Adhikarana ૧૫ (૨૪-૨૫) · Śloka ૨૫
નાભેરુપરિજાઃ પક્વા યાન્ત્યૂર્ધ્વમિતરે ત્વધઃ | જીવત્યધો નિઃસ્રુતેષુ સ્રુતેષૂર્ધ્વં ન જીવતિ ||૨૪|| હૃન્નાભિબસ્તિવર્જ્યા યે તેષુ ભિન્નેષુ બાહ્યતઃ | જીવેત્ કદાચિત્ પુરુષો નેતરેષુ કદાચન ||૨૫||
नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः | जीवत्यधो निःस्रुतेषु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति ||२४|| हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः | जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ||२५||
🔊 Audio coming soon
અવસ્થાવિશેષાદસાધ્યત્વમાહ- નાભેરિત્યાદિ| નાભેરુપરિજાઃ પ્લીહયકૃત્ક્લોમકુક્ષિહૃદયજાઃ, પક્વા ઊર્ધ્વં યાન્તિ સ્રવન્તિ| ઇતરે ગુદબસ્તિવૃક્કવઙ્ક્ષણજા અધો યાન્તિ| એષુ ચાધોનિઃસ્રુતેષુ જીવતિ, નોર્ધ્વનિઃસ્રુતેષુ| હૃન્નાભિબસ્તિજાન્ વર્જયિત્વા યેઽન્યે ગુદકુક્ષિવઙ્ક્ષણવૃક્કપ્લીહયકૃત્ક્લોમજાસ્તેષ્વન્તર્વિદ્રધિષુ બાહ્યાતો ભિન્નેષુ કદાચિદ્દૈવવશાજ્જીવેત્, ન પુનરિતરેષ્વભ્યન્તરતો ભિન્નેષ્વિત્યર્થઃ| હૃન્નાભિબસ્તિજાનાં ચાસાધ્યત્વમગ્રેવાચ્યમ્||૨૪-૨૫||
Adhikarana ૧૬ (૨૬) · Śloka ૨૬
સ્ત્રીણામપપ્રજાતાનાં પ્રજાતાનાં તથાઽહિતૈઃ | દાહજ્વરકરો ઘોરો જાયતે રક્તવિદ્રધિઃ ||૨૬||
स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाऽहितैः | दाहज्वरकरो घोरो जायते रक्तविद्रधिः ||२६||
🔊 Audio coming soon
આભ્યન્તરં રક્તજં નારીણામેવ દર્શયન્નાહ- સ્ત્રીણામિત્યાદિ| સ્ત્રીણાં રક્તાવિદ્રધિર્જાયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતાનાં સ્ત્રીણામ્? અપપ્રજાતાનાં, પતિતગર્ભણાં; પુનરપિ કિમ્ભૂતાનાં? પ્રજાતાનાં સમ્યક્કાલપ્રસૂતાનામ્| અહિતૈઃ શીતરૂક્ષાહારવિહારૈઃ||૨૬||
Adhikarana ૧૭ (૨૭) · Śloka ૨૮
અપિ સમ્યક્પ્રજાતાનામસૃક્ કાયાદનિઃસૃતમ્ | રક્તજં વિદ્રધિં કુર્યાત્ કુક્ષૌ મક્કલ્લસઞ્જ્ઞિતમ્ ||૨૭|| સપ્તાહાન્નોપશાન્તશ્ચેત્તતોઽસૌ સમ્પ્રપચ્યતે |૨૮|
अपि सम्यक्प्रजातानामसृक् कायादनिःसृतम् | रक्तजं विद्रधिं कुर्यात् कुक्षौ मक्कल्लसञ्ज्ञितम् ||२७|| सप्ताहान्नोपशान्तश्चेत्ततोऽसौ सम्प्रपच्यते |२८|
🔊 Audio coming soon
તસ્યૈવ રક્તવિદ્રધેર્વિશેષમાહ- અપિ સમ્યગિત્યાદિ| મક્કલ્લસઞ્જ્ઞિતં મક્કલ્લજનિતં, કારણે કાર્યોપચારાત્; ઘૃતમાયુરિતિ યથા| સપ્તરાત્રમપ્રશાન્તઃ પિત્તોષ્મણાઽન્તઃ પચ્યતે, પક્વશ્ચાસાધ્યઃ||૨૭||-
Adhikarana ૧૮ (૨૮-૩૩) · Śloka ૩૩
વિશેષમથ વક્ષ્યામિ સ્પષ્ટં વિદ્રધિગુલ્મયોઃ ||૨૮|| ગુલ્મદોષસમુત્થાનાદ્વિદ્રધેર્ગુલ્મકસ્ય ચ | કસ્માન્ન પચ્યતે ગુલ્મો વિદ્રધિઃ પાકમેતિ ચ ||૨૯|| ન નિબન્ધોઽસ્તિ ગુલ્માનાં વિદ્રધિઃ સનિબન્ધનઃ | ગુલ્માકારાઃ સ્વયં દોષા વિદ્રધિર્માંસશોણિતે ||૩૦|| વિવરાનુચરો ગ્રન્થિરપ્સુ બુદ્બુદકો યથા | એવમ્પ્રકારો ગુલ્મસ્તુ તસ્માત્ પાકં ન ગચ્છતિ ||૩૧|| માંસશોણિતબાહુલ્યાત્ પાકં ગચ્છતિ વિદ્રધિઃ | માંસશોણિતહીનત્વાદ્ગુલ્મઃ પાકં ન ગચ્છતિ ||૩૨|| ગુલ્મસ્તિષ્ઠતિ દોષે સ્વે વિદ્રધિર્માંસશોણિતે | વિદ્રધિઃ પચ્યતે તસ્માદ્ગુલ્મશ્ચાપિ ન પચ્યતે ||૩૩||
विशेषमथ वक्ष्यामि स्पष्टं विद्रधिगुल्मयोः ||२८|| गुल्मदोषसमुत्थानाद्विद्रधेर्गुल्मकस्य च | कस्मान्न पच्यते गुल्मो विद्रधिः पाकमेति च ||२९|| न निबन्धोऽस्ति गुल्मानां विद्रधिः सनिबन्धनः | गुल्माकाराः स्वयं दोषा विद्रधिर्मांसशोणिते ||३०|| विवरानुचरो ग्रन्थिरप्सु बुद्बुदको यथा | एवम्प्रकारो गुल्मस्तु तस्मात् पाकं न गच्छति ||३१|| मांसशोणितबाहुल्यात् पाकं गच्छति विद्रधिः | मांसशोणितहीनत्वाद्गुल्मः पाकं न गच्छति ||३२|| गुल्मस्तिष्ठति दोषे स्वे विद्रधिर्मांसशोणिते | विद्रधिः पच्यते तस्माद्गुल्मश्चापि न पच्यते ||३३||
🔊 Audio coming soon
પૃથક્ સમ્ભૂય વા દોષાઃ કુપિતા ગુલ્મરૂપિણમિત્યત્રૈકરૂપત્વાદન્તર્વિદ્રધિગુલ્મયોઃ કુતો ગુલ્માદસ્ય વિદ્રધેઃ પાકકૃતો વિશેષ ઇત્યાહ- વિશેષમિત્યાદિ| વિશેષં ભેદમ્| સમુત્થાનં કારણં, દોષા એવ સમુત્થાનં, તચ્ચ દ્વયોસ્તુલ્યમ્| સિદ્ધાન્તમાહ- ન નિબન્ધોઽસ્તીતિ; નિશ્ચિત્ય બન્ધાતીતિ નિબન્ધો મૂલં; તદ્ગુલ્માનાં મૂલં નાસ્તીતિ, રસરક્તાદિદૂષ્યાણામભાવત્વાત્| કુતઃ પુનરેષાં શોફરૂપાણામપિ મૂલં નાસ્તીત્યાહ- ગુલ્માકારા ગુલ્મરૂપાઃ, સ્વયમાત્મનૈવ, દોષા વાતાદયઃ, ન પુનર્દૂષ્યસંશ્રયાઃ| વિદ્રધેર્મૂલસમ્ભવે હેતુમાહ- વિદ્રધિર્માંસશોણિતે ઇતિ; ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| તત્ર કથં પિત્તે કફે વા દ્રવે વાતજનિતસ્ય ગુલ્મસ્ય સ્થિતિરિત્યાહ- વિવરાનુચર ઇત્યાદિ| યથાઽપ્સુ બુદ્બુદકઃ, એવમ્પ્રકારો વિવરાનુચરઃ સ્રોતોઽનુસા(ચા)રી વાતગ્રન્થિરૂપો ગુલ્મઃ, ‘કફપિત્તયોઃ’ ઇતિ શેષઃ; તસ્માત્ પૂર્વોક્તાદ્ધેતોઃ પાકં ન યાતિ| અમુમેવાર્થં નિયમયન્નાહ- માંસશોણિતબાહુલ્યાદિત્યાદિ| વિદ્રધિગુલ્મયોર્મૂલસમ્ભવાસમ્ભવાભ્યાં પાકાપાકૌ પ્રતિપાદ્ય સ્થાનવિશેષાદપિ હેતોઃ પાકાપાકૌ પ્રતિપાદયન્નાહ- ગુલ્મસ્તિષ્ઠતીત્યાદિ| ગુલ્મશ્ચાપિ ન પચ્યત ઇતિ અપિશબ્દેન પચ્યતે ગુલ્મ ઇતિ કાયચિકિત્સાયામુક્તં ગુલ્મપાકિત્વં સમુચ્ચીયતે||૨૮-૩૩||
Adhikarana ૧૯ (૩૪) · Śloka ૩૪
હૃન્નાભિબસ્તિજઃ પક્વો વર્જ્યો યશ્ચ ત્રિદોષજઃ |૩૪|
हृन्नाभिबस्तिजः पक्वो वर्ज्यो यश्च त्रिदोषजः |३४|
🔊 Audio coming soon
હૃદિત્યાદિ| એતેન સાન્નિપાતિકઃ પક્વો યત્ર કુત્રચિત્ સ્થિતો વિદ્રધિર્વર્જનીયઃ| કેચિદ્ગુલ્મવિદ્રધ્યોર્માનકથનાય શ્લોકં પઠન્તિ- “મુષ્ટિપ્રમાણો ગુલ્મસ્તુ વિદ્રધિશ્ચ તતઃ પરમ્”- ઇતિ; તતઃ પરમિતિ મુષ્ટેરધિક ઇત્યર્થઃ|૩૪|-
Adhikarana ૨૦ (૩૪-૩૮) · Śloka ૩૮
અથ મજ્જપરીપાકો ઘોરઃ સમુપજાયતે ||૩૪|| સોઽસ્થિમાંસનિરોધેન દ્વારં ન લભતે યદા | તતઃ સ વ્યાધિના તેન જ્વલનેનેવ દહ્યતે ||૩૫|| અસ્થિ(થ) મજ્જોષ્મણા તેન શીર્યતે દહ્યમાનવત્ | વિકારઃ શલ્યભૂતોઽયં ક્લેશયેદાતુરં ચિરમ્ ||૩૬|| અથાસ્ય કર્મણા વ્યાધિર્દ્વારં તુ લભતે યદા | તતો મેદઃપ્રભં સ્નિગ્ધં શુક્લં શીતમથો ગુરુ ||૩૭|| ભિન્નેઽસ્થ્નિ નિઃસ્રવેત્ પૂયમેતદસ્થિગતં વિદુઃ | વિદ્રધિં શાસ્ત્રકુશલાઃ સર્વદોષરુજાવહમ્ ||૩૮||
अथ मज्जपरीपाको घोरः समुपजायते ||३४|| सोऽस्थिमांसनिरोधेन द्वारं न लभते यदा | ततः स व्याधिना तेन ज्वलनेनेव दह्यते ||३५|| अस्थि(थ) मज्जोष्मणा तेन शीर्यते दह्यमानवत् | विकारः शल्यभूतोऽयं क्लेशयेदातुरं चिरम् ||३६|| अथास्य कर्मणा व्याधिर्द्वारं तु लभते यदा | ततो मेदःप्रभं स्निग्धं शुक्लं शीतमथो गुरु ||३७|| भिन्नेऽस्थ्नि निःस्रवेत् पूयमेतदस्थिगतं विदुः | विद्रधिं शास्त्रकुशलाः सर्वदोषरुजावहम् ||३८||
🔊 Audio coming soon
પ્રાક્તનકર્મવશાદુપેક્ષણાદ્વા યો વિદ્રધિષ્વસ્થ્યન્તર્ગતઃ પાકો ભવતિ તસ્ય લક્ષણમાહ- અથેત્યાદિ| સર્વવિદ્રધયો વાતાદિના યદાઽસ્થ્યાશ્રિત્ય જાયન્તે, ઉપેક્ષણાદનન્તરં તદ્ગતમજ્જા ચ પરિપચ્યતે તદેતદ્રૂપમુક્તમ્| સોઽસ્થિમાંસનિરોધેનેતિ સ મજ્જાપરિપાકઃ| તતઃ સ વ્યાધિના તેનેતિ તદા સ પુરુષઃ, તેન વ્યાધિના મજ્જપરિપાકેન| અસ્થિ(થ)મજ્જોષ્મણા તેન શીર્યતે દહ્યમાનવદિતિ તેન મજ્જોષ્મણા, અથ ઉપેક્ષણાદનન્તરં, શીર્યતે વિનશ્યતિ, કિંવત્? દહ્યમાનવત્| અથાસ્ય કર્મણેતિ કર્મણા શસ્ત્રકર્મણા| વ્યાધિઃ પૂયમ્||૩૪-૩૮||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૯
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને વિદ્રધિનિદાનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ ||૯||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने विद्रधिनिदानं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને નવમોઽધ્યાયઃ||૯||