Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതോ മുഖരോഗാണാം നിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो मुखरोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩
മുഖരോഗാഃ പഞ്ചഷഷ്ടിര്ഭവന്തി സപ്തസ്വായതനേഷു | തത്രായതനാനി- ഓഷ്ഠൌ, ദന്തമൂലാനി, ദന്താഃ, ജിഹ്വാ, താലു, കണ്ഠഃ, സര്വാണി ചേതി | തത്രാഷ്ടാവോഷ്ഠയോഃ, പഞ്ചദശ ദന്തമൂലേഷു, അഷ്ടൌ ദന്തേഷു, പഞ്ച ജിഹ്വായാം, നവ താലുനി, സപ്തദശ കണ്ഠേ, ത്രയഃ സര്വേഷ്വായതനേഷു ||൩||
मुखरोगाः पञ्चषष्टिर्भवन्ति सप्तस्वायतनेषु | तत्रायतनानि- ओष्ठौ, दन्तमूलानि, दन्ताः, जिह्वा, तालु, कण्ठः, सर्वाणि चेति | तत्राष्टावोष्ठयोः, पञ्चदश दन्तमूलेषु, अष्टौ दन्तेषु, पञ्च जिह्वायां, नव तालुनि, सप्तदश कण्ठे, त्रयः सर्वेष्वायतनेषु ||३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സങ്ഖ്യാമാഹ- മുഖരോഗാ ഇത്യാദി| അന്യേ സപ്തഷഷ്ടിരിത്യാഹുഃ, തന്നേച്ഛന്തി നിബന്ധകാരാഃ| അഥ തേ കിയത്സു സ്ഥാനേഷൂത്പദ്യന്ത ഇത്യാഹ- സപ്തസ്വായതനേഷ്വിതി| ആയതനേഷു സ്ഥാനേഷു| താന്യേവ സ്ഥാനാന്യാഹ- തത്രായതനാനീത്യാദി||൩||
Adhikarana ൩ (൪) · Śloka ൪
തത്രൌഷ്ഠപ്രകോപാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മസന്നിപാതരക്തമാംസമേദോഭിഘാതനിമിത്താഃ ||൪||
तत्रौष्ठप्रकोपा वातपित्तश्लेष्मसन्निपातरक्तमांसमेदोभिघातनिमित्ताः ||४||
🔊 Audio coming soon
ഓഷ്ഠപ്രകോപാ ഓഷ്ഠരോഗാഃ||൪||
Adhikarana ൪ (൫-൧൨) · Śloka ൧൨
കര്കശൌ പരുഷൌ സ്തബ്ധൌ കൃഷ്ണൌ തീവ്രരുഗന്വിതൌ | ദാല്യേതേ പരിപാട്യേതേ ഹ്യോഷ്ഠൌ മാരുതകോപതഃ ||൫|| ആചിതൌ പിഡകാഭിസ്തു സര്ഷപാകൃതിഭിര്ഭൃശമ് | സദാഹപാകസംസ്രാവൌ നീലൌ പീതൌ ച പിത്തതഃ ||൬|| സവര്ണാഭിസ്തു ചീയേതേ പിഡകാഭിരവേദനൌ | കണ്ഡൂമന്തൌ കഫാച്ഛൂനൌ പിച്ഛിലൌ ശീതലൌ ഗുരൂ ||൭|| സകൃത് കൃഷ്ണൌ സകൃത് പീതൌ സകൃച്ഛ്വേതൌ തഥൈവ ച | സന്നിപാതേന വിജ്ഞേയാവനേകപിഡികാചിതൌ ||൮|| ഖര്ജൂരഫലവര്ണാഭിഃ പിഡകാഭിഃ സമാചിതൌ | രക്തോപസൃഷ്ടൌ രുധിരം സ്രവതഃ ശോണിതപ്രഭൌ ||൯|| മാംസദുഷ്ടൌ ഗുരൂ സ്ഥൂലൌ മാംസപിണ്ഡവദുദ്ഗതൌ | ജന്തവശ്ചാത്ര മൂര്ച്ഛന്തി സൃക്കസ്യോഭയതോ മുഖാത് ||൧൦|| മേദസാ ഘൃതമണ്ഡാഭൌ കണ്ഡൂമന്തൌ സ്ഥിരൌ മൃദൂ | അച്ഛം സ്ഫടികസങ്കാശമാസ്രാവം സ്രവതോ ഗുരൂ ||൧൧|| ക്ഷതജാഭൌ വിദീര്യേതേ പാട്യേതേ ചാഭിഘാതതഃ | ഗ്രഥിതൌ ച സമാഖ്യാതാവോഷ്ഠൌ കണ്ഡൂസമന്വിതൌ ||൧൨||
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ कृष्णौ तीव्ररुगन्वितौ | दाल्येते परिपाट्येते ह्योष्ठौ मारुतकोपतः ||५|| आचितौ पिडकाभिस्तु सर्षपाकृतिभिर्भृशम् | सदाहपाकसंस्रावौ नीलौ पीतौ च पित्ततः ||६|| सवर्णाभिस्तु चीयेते पिडकाभिरवेदनौ | कण्डूमन्तौ कफाच्छूनौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||७|| सकृत् कृष्णौ सकृत् पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च | सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडिकाचितौ ||८|| खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिः समाचितौ | रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||९|| मांसदुष्टौ गुरू स्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ | जन्तवश्चात्र मूर्च्छन्ति सृक्कस्योभयतो मुखात् ||१०|| मेदसा घृतमण्डाभौ कण्डूमन्तौ स्थिरौ मृदू | अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो गुरू ||११|| क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः | ग्रथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമോഷ്ഠരോഗാണാം പ്രത്യേകം വിശിഷ്ടം ലക്ഷണമാഹ- കര്കശാവിത്യാദി| കര്കശൌ ശാകപത്രസദൃശൌ| പരുഷൌ രൂക്ഷൌ| സ്തബ്ധൌ നിശ്ചലൌ| ദാല്യേതേ ദ്വിവിധാ ഭവത ഇവ| പരിപാട്യേതേ പുടപുടായേതേ| ആചിതൌ വ്യാപ്തൌ| ചീയേതേ വ്യാപ്യേതേ| ശൂനൌ ശോഫയുക്തൌ| സകൃത് കിഞ്ചിദിത്യര്ഥഃ| അനേകപിഡകാചിതൌ അനേകവര്ണപിഡകാവ്യാപ്താവിത്യര്ഥഃ| അയമസാധ്യോ ജ്ഞേയഃ| രക്തോപസൃഷ്ടൌ രക്തജവ്യാധിയുക്തൌ| ശോണിതപ്രഭൌ രക്തച്ഛായൌ| ജന്തവഃ ക്രിമയഃ| അത്ര അസ്മിന്| മൂര്ച്ഛന്തി ഭവന്തി| ഉഭയതഃ സൃക്കഭാഗയോരിത്യര്ഥഃ, സൃക്ക ഓഷ്ഠപ്രാന്തഃ| മേദസാ ‘ദൂഷിതൌ’ ഇതി ശേഷഃ| ഘൃതമണ്ഡോ ഘൃതസ്യോപര്യച്ഛോ ഭാഗഃ| സ്ഥിരാവചലൌ| ക്ഷതജാഭൌ രക്തച്ഛായൌ| വിദീര്യേതേ വിദാരണയുക്തൌ ഭവതഃ| പാട്യേതേ ദ്വിധാ ഭവത ഇവ| ഗ്രഥിതൌ ഗ്രന്ഥിയുക്തൌ| ഓഷ്ഠപ്രകോപേ വാതജേ ശുദ്ധോ വാതഃ കാരണമ്, അഭിഘാതജേ തു കഫരക്തസഹിത ഇതി പരസ്പരം ഭേദഃ||൫-൧൨||
Adhikarana ൫ (൧൩) · Śloka ൧൩
ദന്തമൂലഗതാസ്തു- ശീതാദോ, ദന്തപുപ്പുടകോ, ദന്തവേഷ്ടകഃ, ശൌഷിരോ, മഹാശൌഷിരഃ, പരിദര, ഉപകുശോ, ദന്തവൈദര്ഭോ, വര്ധനഃ, അധിമാംസോ, നാഡ്യഃ പഞ്ചേതി ||൧൩||
दन्तमूलगतास्तु- शीतादो, दन्तपुप्पुटको, दन्तवेष्टकः, शौषिरो, महाशौषिरः, परिदर, उपकुशो, दन्तवैदर्भो, वर्धनः, अधिमांसो, नाड्यः पञ्चेति ||१३||
🔊 Audio coming soon
ദന്തമൂലഗതാസ്ത്വിത്യാദി||൧൩||
Adhikarana ൬ (൧൪-൨൬) · Śloka ൨൬
ശോണിതം ദന്തവേഷ്ടേഭ്യോ യസ്യാകസ്മാത് പ്രവര്തതേ | ദുര്ഗന്ധീനി സകൃഷ്ണാനി പ്രക്ലേദീനി മൃദൂനി ച ||൧൪|| ദന്തമാംസാനി ശീര്യന്തേ പചന്തി ച പരസ്പരമ് | ശീതാദോ നാമ സ വ്യാധിഃ കഫശോണിതസമ്ഭവഃ ||൧൫|| ദന്തയോസ്ത്രിഷു വാ യസ്യ ശ്വയഥുഃ സരുജോ മഹാന് | ദന്തപുപ്പുടകോ ജ്ഞേയഃ കഫരക്തനിമിത്തജഃ ||൧൬|| സ്രവന്തി പൂയരുധിരം ചലാ ദന്താ ഭവന്തി ച | ദന്തവേഷ്ടഃ സ വിജ്ഞേയോ ദുഷ്ടശോണിതസമ്ഭവഃ ||൧൭|| ശ്വയഥുര്ദന്തമൂലേഷു രുജാവാന് കഫരക്തജഃ | ലാലാസ്രാവീ സ വിജ്ഞേയഃ കണ്ഡൂമാഞ് ശൌഷിരോ ഗദഃ ||൧൮|| ദന്താശ്ചലന്തി വേഷ്ടേഭ്യസ്താലു ചാപ്യവദീര്യതേ | ദന്തമാംസാനി പച്യന്തേ മുഖം ച പരിപീഡ്യതേ ||൧൯|| യസ്മിന് സ സര്വജോ വ്യാധിര്മഹാശൌഷിരസഞ്ജ്ഞകഃ | ദന്തമാംസാനി ശീര്യന്തേ യസ്മിന് ഷ്ഠീവതി ചാപ്യസൃക് ||൨൦|| പിത്താസൃക്കഫജോ വ്യാധിര്ജ്ഞേയഃ പരിദരോ ഹി സഃ | വേഷ്ടേഷു ദാഹഃ പാകശ്ച തേഭ്യോ ദന്താശ്ചലന്തി ച ||൨൧|| ആഘട്ടിതാഃ പ്രസ്രവന്തി ശോണിതം മന്ദവേദനാഃ | ആധ്മായന്തേ സ്രുതേ രക്തേ മുഖം പൂതി ച ജായതേ ||൨൨|| യസ്മിന്നുപകുശഃ സ സ്യാത് പിത്തരക്തകൃതോ ഗദഃ | ഘൃഷ്ടേഷു ദന്തമൂലേഷു സംരമ്ഭോ ജായതേ മഹാന് ||൨൩|| ഭവന്തി ച ചലാ ദന്താഃ സ വൈദര്ഭോऽഭിഘാതജഃ | മാരുതേനാധികോ ദന്തോ ജായതേ തീവ്രവേദനഃ ||൨൪|| വര്ധനഃ സ മതോ വ്യാധിര്ജാതേ രുക് ച പ്രശാമ്യതി | ഹാനവ്യേ പശ്ചിമേ ദന്തേ മഹാഞ്ഛോഥോ മഹാരുജഃ ||൨൫|| ലാലാസ്രാവീ കഫകൃതോ വിജ്ഞേയഃ സോऽധിമാംസകഃ | ദന്തമൂലഗതാ നാഡ്യഃ പഞ്ച ജ്ഞേയാ യഥേരിതാഃ ||൨൬||
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते | दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१४|| दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् | शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||१५|| दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुः सरुजो महान् | दन्तपुप्पुटको ज्ञेयः कफरक्तनिमित्तजः ||१६|| स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च | दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१७|| श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः | लालास्रावी स विज्ञेयः कण्डूमाञ् शौषिरो गदः ||१८|| दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते | दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखं च परिपीड्यते ||१९|| यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञकः | दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् ||२०|| पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः | वेष्टेषु दाहः पाकश्च तेभ्यो दन्ताश्चलन्ति च ||२१|| आघट्टिताः प्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनाः | आध्मायन्ते स्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते ||२२|| यस्मिन्नुपकुशः स स्यात् पित्तरक्तकृतो गदः | घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान् ||२३|| भवन्ति च चला दन्ताः स वैदर्भोऽभिघातजः | मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः ||२४|| वर्धनः स मतो व्याधिर्जाते रुक् च प्रशाम्यति | हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः ||२५|| लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः | दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२६||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ- ശോണിതമിത്യാദി| ദന്തവേഷ്ടേഭ്യോ ദന്തമാംസേഭ്യഃ| ശീര്യന്തേ ഗലന്തി| ദന്തയോരിത്യാദി| ദന്തയോരിതി ദ്വിവചനാദ് ദ്വയോഃ| താലു ചാപ്യവദീര്യത ഇതി ചകാരേണ ദന്താശ്ചാവദീര്യന്തേ, ഓഷ്ഠാവപി ച| സര്വജഃ സര്വദോഷേഭ്യോ ജാതഃ| അയം സപ്തരാത്രാന്മാരയതി| ഷ്ഠീവതി ചാപ്യസൃഗിതി രോഗീ ലോഹിതം ഥൂത്കരോതീത്യര്ഥഃ| വേഷ്ടേഷു ദന്തവേഷ്ടനമാംസേഷു| തേഭ്യോ ദന്തവേഷ്ടേഭ്യഃ| ആഘട്ടിതാ ആചാലിതാഃ| ഘൃഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| സംരമ്ഭോऽത്ര ശ്വയഥുഃ| മാരുതേനേത്യാദി| ജാതേ രുക് ച പ്രശാമ്യതീതി വ്യാധിപ്രഭാവാത്| ഹാനവ്യ ഇത്യാദി| ഹാനവ്യേ ഹനുസമ്ഭവേ| ദന്തമൂലഗതാ ഇത്യാദി| യഥേരിതാ ഇതി യഥാകഥിതാ നിദാനേ| തേഷാം മധ്യേ ത്രിലിങ്ഗാ നാഡീ അസാധ്യാ||൧൪-൨൬||
Adhikarana ൭ (൨൭-൩൫) · Śloka ൩൫
ദന്തഗതാസ്തു- ദാലനഃ, ക്രിമിദന്തകോ, ദന്തഹര്ഷോ, ഭഞ്ജനകഃ, ദന്തശര്കരാ, കപാലികാ, ശ്യാവദന്തകോ, ഹനുമോക്ഷശ്ചേതി ||൨൭|| ദാല്യന്തേ ബഹുധാ ദന്താ യസ്മിംസ്തീവ്രരുഗന്വിതാഃ | ദാലനഃ സ ഇതി ജ്ഞേയഃ സദാഗതിനിമിത്തജഃ ||൨൮|| കൃഷ്ണശ്ഛിദ്രീ ചലഃ സ്രാവീ സസംരമ്ഭോ മഹാരുജഃ | അനിമിത്തരുജോ വാതാദ്വിജ്ഞേയഃ കൃമിദന്തകഃ ||൨൯|| ശീതമുഷ്ണം ച ദശനാഃ സഹന്തേ സ്പര്ശനം ന ച | യസ്യ തം ദന്തഹര്ഷം തു വ്യാധിം വിദ്യാത് സമീരണാത് ||൩൦|| വക്ത്രം വക്രം ഭവേദ്യസ്മിന് ദന്തഭങ്ഗശ്ച തീവ്രരുക് | കഫവാതകൃതോ വ്യാധിഃ സ ഭഞ്ജനകസഞ്ജ്ഞിതഃ ||൩൧|| ശര്കരേവ സ്ഥിരീഭൂതോ മലോ ദന്തേഷു യസ്യ വൈ | സാ ദന്താനാം ഗുണഹരീ വിജ്ഞേയാ ദന്തശര്കരാ ||൩൨|| ദലന്തി ദന്തവല്കാനി യദാ ശര്കരയാ സഹ | ജ്ഞേയാ കപാലികാ സൈവ ദശനാനാം വിനാശിനീ ||൩൩|| യോऽസൃങ്മിശ്രേണ പിത്തേന ദഗ്ധോ ദന്തസ്ത്വശേഷതഃ | ശ്യാവതാം നീലതാം വാऽപി ഗതഃ സ ശ്യാവദന്തകഃ ||൩൪|| വാതേന തൈസ്തൈര്ഭാവൈസ്തു ഹനുസന്ധിര്വിസംഹതഃ | ഹനുമോക്ഷ ഇതി ജ്ഞേയോ വ്യാധിരര്ദിതലക്ഷണഃ ||൩൫||
दन्तगतास्तु- दालनः, क्रिमिदन्तको, दन्तहर्षो, भञ्जनकः, दन्तशर्करा, कपालिका, श्यावदन्तको, हनुमोक्षश्चेति ||२७|| दाल्यन्ते बहुधा दन्ता यस्मिंस्तीव्ररुगन्विताः | दालनः स इति ज्ञेयः सदागतिनिमित्तजः ||२८|| कृष्णश्छिद्री चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः | अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः कृमिदन्तकः ||२९|| शीतमुष्णं च दशनाः सहन्ते स्पर्शनं न च | यस्य तं दन्तहर्षं तु व्याधिं विद्यात् समीरणात् ||३०|| वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्मिन् दन्तभङ्गश्च तीव्ररुक् | कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||३१|| शर्करेव स्थिरीभूतो मलो दन्तेषु यस्य वै | सा दन्तानां गुणहरी विज्ञेया दन्तशर्करा ||३२|| दलन्ति दन्तवल्कानि यदा शर्करया सह | ज्ञेया कपालिका सैव दशनानां विनाशिनी ||३३|| योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः | श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||३४|| वातेन तैस्तैर्भावैस्तु हनुसन्धिर्विसंहतः | हनुमोक्ष इति ज्ञेयो व्याधिरर्दितलक्षणः ||३५||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ- ദാല്യന്ത ഇത്യാദി| ദാല്യന്തേ വിദാര്യന്തേ| സദാഗതിനിമിത്തജഃ സദാഗതിര്വാതഃ, തന്നിമിത്തജഃ| അസാധ്യോऽയം വ്യാധിഃ| കൃഷ്ണ ഇത്യാദി| കൃഷ്ണഃ കൃഷ്ണദന്തകഃ| ഛിദ്രീ സച്ഛിദ്രദന്തകഃ, ക്രിമികൃതച്ഛിദ്രത്വാത്| ചലഃ ചലദന്തഃ| സംരമ്ഭഃ ശ്വയഥുഃ| വക്ത്രമിത്യാദി| അസാധ്യോऽയം വ്യാധിഃ| ശര്കരേത്യാദി| ശര്കരാ കര്പരസ്യ സൂക്ഷ്മഖണ്ഡഃ| ഗുണഹരീ ശുക്ലാദിഗുണഹരണശീലാ| ദലന്തീത്യാദി| ദലന്തി സ്ഫുടന്തി| ദന്തവല്കാനി ദന്തത്വചഃ| യ ഇത്യാദി| അസാധ്യോऽയം വ്യാധിഃ| തൈസ്തൈരുച്ചൈര്വ്യാഹരണകഠിനഭക്ഷണജൃമ്ഭണാദിഭിഃ| വിസംഹതോ വിഘട്ടിതഃ| ഹനുമോക്ഷവ്യാധിരപി ദന്തസ്ഥാനസാമീപ്യാദ്ദന്തപീഡാകരത്വാച്ച ദന്തരോഗ ഇതി വ്യപദിശ്യതേ||൨൭-൩൫||
Adhikarana ൮ (൩൬-൩൯) · Śloka ൩൯
ജിഹ്വാഗതാസ്തു- കണ്ടകാസ്ത്രിവിധാസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ, അലാസ, ഉപജിഹ്വികാ ചേതി ||൩൬|| ജിഹ്വാऽനിലേന സ്ഫുടിതാ പ്രസുപ്താ ഭവേച്ച ശാകച്ഛദനപ്രകാശാ | പിത്തേന പീതാ പരിദഹ്യതേ ച ചിതാ സരക്തൈരപി കണ്ടകൈശ്ച | കഫേന ഗുര്വീ ബഹലാ ചിതാ ച മാംസോദ്ഗമൈഃ ശാല്മലികണ്ടകാഭൈഃ ||൩൭|| ജിഹ്വാതലേ യഃ ശ്വയഥുഃ പ്രഗാഢഃ സോऽലാസസഞ്ജ്ഞഃ കഫരക്തമൂര്തിഃ | ജിഹ്വാം സ തു സ്തമ്ഭയതി പ്രവൃദ്ധോ മൂലേ തു ജിഹ്വാ ഭൃശമേതി പാകമ് ||൩൮|| ജിഹ്വാഗ്രരൂപഃ ശ്വയഥുര്ഹി ജിഹ്വാമുന്നമ്യ ജാതഃ കഫരക്തയോനിഃ | പ്രസേകകണ്ഡൂപരിദാഹയുക്താ പ്രകഥ്യതേऽസാവുപജിഹ്വികേതി ||൩൯||
जिह्वागतास्तु- कण्टकास्त्रिविधास्त्रिभिर्दोषैः, अलास, उपजिह्विका चेति ||३६|| जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा | पित्तेन पीता परिदह्यते च चिता सरक्तैरपि कण्टकैश्च | कफेन गुर्वी बहला चिता च मांसोद्गमैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३७|| जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः | जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले तु जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३८|| जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तयोनिः | प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्ता प्रकथ्यतेऽसावुपजिह्विकेति ||३९||
🔊 Audio coming soon
ജിഹ്വാഗതാസ്ത്വിത്യാദി| തേഷാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ- ജിഹ്വേത്യാദി| ശാകോ വൃക്ഷവിശേഷോ മഹാഖരപത്രലക്ഷണഃ| ഛദനം പത്രമ്| ചിതാ വ്യാപ്താ| ബഹലാ സ്ഥൂലാ| മാംസോദ്ഗമൈഃ മാംസാങ്കുരൈഃ; ചിതാ വ്യാപ്താ ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ| ജിഹ്വാതല ഇത്യാദി| പ്രഗാഢഃ പ്രകര്ഷേണ ദാരുണഃ| കഫരക്തമൂര്തിത്വേന കഫരക്തയോഃ പ്രാധാന്യം, ജിഹ്വാസ്തമ്ഭേന തു വായുരപ്യസ്തി, ഭൃശം പാകേന തു പിത്തമപ്യസ്തി; അത ഏവ ത്രിദോഷജത്വേനാസാധ്യത്വമപി, ദുരപക്രമത്വാത്| ജിഹ്വാഗ്രരൂപ ഇത്യാദി| ജിഹ്വാമുന്നമ്യ ഊര്ധ്വീകൃത്യ, ജാത ഉത്പന്നഃ; ഏതേന ജിഹ്വായാ അധോ ഭവതീത്യുക്തമ്| കഫരക്തയോനിഃ ശ്ലേഷ്മരക്തകാരണഃ||൩൬-൩൯||
Adhikarana ൯ (൪൦-൪൫) · Śloka ൪൫
താലുഗതാസ്തു- ഗലശുണ്ഡികാ, തുണ്ഡികേരീ, അധ്രുഷഃ, കച്ഛപഃ, അര്ബുദം, മാംസസങ്ഘാതഃ, താലുപുപ്പുടഃ, താലുശോഷഃ, താലുപാക ഇതി ||൪൦|| ശ്ലേഷ്മാസൃഗ്ഭ്യാം താലുമൂലാത് പ്രവൃദ്ധോ ദീര്ഘഃ ശോഫോ ധ്മാതബസ്തിപ്രകാശഃ | തൃഷ്ണാകാസശ്വാസകൃത് സമ്പ്രദിഷ്ടോ വ്യാധിര്വൈദ്യൈഃ കണ്ഠശുണ്ഡീതി നാമ്നാ ||൪൧|| ശോഫഃ സ്ഥൂലസ്തോദദാഹപ്രപാകീ പ്രാഗുക്താഭ്യാം തുണ്ഡികേരീ മതാ തു | ശോഫഃ സ്തബ്ധോ ലോഹിതസ്താലുദേശേ രക്താജ്ജ്ഞേയഃ സോऽധ്രുഷോ രുഗ്ജ്വരാഢ്യഃ ||൪൨|| കൂര്മോത്സന്നോऽവേദനോऽശീഘ്രജന്മാऽരക്തോ ജ്ഞേയഃ കച്ഛപഃ ശ്ലേഷ്മണാ സ്യാത് | പദ്മാകാരം താലുമധ്യേ തു ശോഫം വിദ്യാദ്രക്താദര്ബുദം പ്രോക്തലിങ്ഗമ് ||൪൩|| ദുഷ്ടം മാംസം ശ്ലേഷ്മണാ നീരുജം ച താല്വന്തഃസ്ഥം മാംസസങ്ഘാതമാഹുഃ | നീരുക് സ്ഥായീ കോലമാത്രഃ കഫാത് സ്യാന്മേദോയുക്താത് പുപ്പുടസ്താലുദേശേ ||൪൪|| ശോഷോऽത്യര്ഥം ദീര്യതേ ചാപി താലുഃ ശ്വാസോ വാതാത്താലുശോഷഃ സപിത്താത് | പിത്തം കുര്യാത് പാകമത്യര്ഥഘോരം താലുന്യേനം താലുപാകം വദന്തി ||൪൫||
तालुगतास्तु- गलशुण्डिका, तुण्डिकेरी, अध्रुषः, कच्छपः, अर्बुदं, मांससङ्घातः, तालुपुप्पुटः, तालुशोषः, तालुपाक इति ||४०|| श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूलात् प्रवृद्धो दीर्घः शोफो ध्मातबस्तिप्रकाशः | तृष्णाकासश्वासकृत् सम्प्रदिष्टो व्याधिर्वैद्यैः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||४१|| शोफः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु | शोफः स्तब्धो लोहितस्तालुदेशे रक्ताज्ज्ञेयः सोऽध्रुषो रुग्ज्वराढ्यः ||४२|| कूर्मोत्सन्नोऽवेदनोऽशीघ्रजन्माऽरक्तो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा स्यात् | पद्माकारं तालुमध्ये तु शोफं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||४३|| दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च ताल्वन्तःस्थं मांससङ्घातमाहुः | नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||४४|| शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासो वातात्तालुशोषः सपित्तात् | पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||४५||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ- ശ്ലേഷ്മാസൃഗ്ഭ്യാമിത്യാദി| കണ്ഠശുണ്ഡീ ഗലശുണ്ഡീത്യര്ഥഃ| ശോഫ ഇത്യാദി| തോദദാഹപ്രപാകീതി തോദദാഹപ്രപാകയുക്തഃ| പ്രാഗുക്താഭ്യാം ശ്ലേഷ്മാസൃഗ്ഭ്യാമ്| തുണ്ഡികേരീ വനകാര്പാസികാ, തത്ഫലാനുകാരീ വ്യാധിരയമ്| കൂര്മേത്യാദി| കൂര്മോത്സന്നഃ കൂര്മവദുന്നതഃ| അരക്തഃ പാണ്ഡുരഃ| അശീഘ്രജന്മാ മന്ദാനുസാരീ| പദ്മാകാരം പദ്മകര്ണികാകാരമ്| പ്രോക്തലിങ്ഗം യഥോക്തരക്താര്ബുദലിങ്ഗമ് | അസാധ്യോऽയം വ്യാധിഃ| ദുഷ്ടമിത്യാദി| സ്ഥായീ സ്ഥിരഃ| പുപ്പുട ഇത്യത്ര താലുശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന താലുപുപ്പുട ഇത്യര്ഥഃ| ശോഷ ഇത്യാദി| ഏനമിതി ഏനം പാകമ്||൪൦-൪൫||
Adhikarana ൧൦ (൪൬) · Śloka ൪൬
കണ്ഠഗതാസ്തു- രോഹിണ്യഃ പഞ്ച, കണ്ഠശാലൂകമ്, അധിജിഹ്വോ, ബലയോ, ബലാസ , ഏകവൃന്ദോ, വൃന്ദഃ, ശതഘ്നീ, ഗിലായുഃ, ഗലവിദ്രധിഃ, ഗലൌഘഃ, സ്വരഘ്നോ, മാംസതാനോ, വിദാരീ ചേതി ||൪൬||
कण्ठगतास्तु- रोहिण्यः पञ्च, कण्ठशालूकम्, अधिजिह्वो, बलयो, बलास , एकवृन्दो, वृन्दः, शतघ्नी, गिलायुः, गलविद्रधिः, गलौघः, स्वरघ्नो, मांसतानो, विदारी चेति ||४६||
🔊 Audio coming soon
കണ്ഠഗതാസ്ത്വിത്യാദി| ഏകവൃന്ദോ വൃന്ദ ഇതി ഏകവൃന്ദ ഏവ ദോഷവിശേഷാനുഗമേനാവസ്ഥാന്തരം പ്രാപ്തോ വൃന്ദത്വം പ്രതിപദ്യതേ, അതോ മൂലോക്താ സപ്തദശസങ്ഖ്യാ ന വിരുധ്യത ഇതി ജേജ്ജടഃ; ഗയീ തു ‘വൃന്ദ’ ഇതി പാഠം കല്പിതമേവ മന്യതേ; അന്യേ തു ‘വൃന്ദമുദാഹരന്തി’ ഇത്യത്ര ഛന്ദോനുരോധാദേകവൃന്ദ ഏവ വൃന്ദശബ്ദേനോക്ത ഇത്യാഹുഃ||൪൬||
Adhikarana ൧൧ (൪൭-൫൦) · Śloka ൫൦
ഗലേऽനിലഃ പിത്തകഫൌ ച മൂര്ച്ഛിതൌ പൃഥക് സമസ്താശ്ച തഥൈവ ശോണിതമ് | പ്രദൂഷ്യ മാംസം ഗലരോധിനോऽങ്കുരാന് സൃജന്തി യാന് സാऽസുഹരാ ഹി രോഹിണീ ||൪൭|| ജിഹ്വാം സമന്താദ്ഭൃശവേദനാ യേ മാംസാങ്കുരാഃ കണ്ഠനിരോധിനഃ സ്യുഃ | താം രോഹിണീം വാതകൃതാം വദന്തി വാതാത്മകോപദ്രവഗാഢയുക്താമ് ||൪൮|| ക്ഷിപ്രോദ്ഗമാ ക്ഷിപ്രവിദാഹപാകാ തീവ്രജ്വരാ പിത്തനിമിത്തജാ സ്യാത് | സ്രോതോനിരോധിന്യപി മന്ദപാകാ ഗുര്വീ സ്ഥിരാ സാ കഫസമ്ഭവാ വൈ ||൪൯|| ഗമ്ഭീരപാകാऽപ്രതിവാരവീര്യാ ത്രിദോഷലിങ്ഗാ ത്രയസമ്ഭവാ സ്യാത് | സ്ഫോടാചിതാ പിത്തസമാനലിങ്ഗാऽസാധ്യാ പ്രദിഷ്ടാ രുധിരാത്മികേയമ് ||൫൦||
गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रदूष्य मांसं गलरोधिनोऽङ्कुरान् सृजन्ति यान् साऽसुहरा हि रोहिणी ||४७|| जिह्वां समन्ताद्भृशवेदना ये मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनः स्युः | तां रोहिणीं वातकृतां वदन्ति वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ताम् ||४८|| क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा स्यात् | स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसम्भवा वै ||४९|| गम्भीरपाकाऽप्रतिवारवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रयसम्भवा स्यात् | स्फोटाचिता पित्तसमानलिङ्गाऽसाध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिकेयम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ- ഗല ഇത്യാദി| പൃഥഗിതി തിസ്രഃ, സമസ്താ ഇതി ഏകാ, ശോണിതമിത്യേകാ, ഏവം പഞ്ച| മൂര്ച്ഛിതൌ വൃദ്ധൌ| അസുഹരാ പ്രാണഹരാ| ‘ഗലേऽനിലഃ പിത്തകഫൌ ച മൂര്ച്ഛിതൌ പ്രദൂഷ്യ മാംസം ച തഥൈവ ശോണിതമ്| ഗലോപസംരോധകരൈസ്തഥാऽങ്കുരൈര്നിഹന്ത്യസൂന് വ്യാധിരയം തു രോഹിണീ’ ഇത്യപി പാഠാന്തരമിച്ഛന്തി നിബന്ധകാരാഃ| ത്രിദോഷജാ രക്തജാ ചാസാധ്യാ| ഉക്തം ച,- “വാതാത് പിത്താത് കഫാത്ത്രിഭ്യോ രക്താദ്രോഹിണ്യ ഈരിതാഃ| അന്ത്യേ സദ്യോ മാരയത ആദ്യാസ്തിസ്രഃ ക്രിയാം വിനാ”- ഇതി| ജിഹ്വാമിത്യാദി| ജിഹ്വാം സമന്താദിതി ജിഹ്വാം വ്യാപ്യ സമ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| അപ്രതിവാരവീര്യാ ദുര്നിവാരശക്തിരിത്യര്ഥഃ||൪൭-൫൦||
Adhikarana ൧൨ (൫൧) · Śloka ൫൧
കോലാസ്ഥിമാത്രഃ കഫസമ്ഭവോ യോ ഗ്രന്ഥിര്ഗലേ കണ്ടകശൂകഭൂതഃ | ഖരഃ സ്ഥിരഃ ശസ്ത്രനിപാതസാധ്യസ്തം കണ്ഠശാലൂകമിതി ബ്രുവന്തി ||൫൧||
कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः | खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||५१||
🔊 Audio coming soon
കോലേത്യാദി| കണ്ടകശൂകഭൂതഃ കണ്ടക ഇവ ശൂകഃ കണ്ടകശൂകഃ, തദ്വത്ത്വം ഭൂതഃ പ്രാപ്തഃ| അത ഏവ പിശിതാങ്കുരാചിതത്വാച്ഛാലൂകാകാരത്വമസ്യ||൫൧||
Adhikarana ൧൩ (൫൨) · Śloka ൫൨
ജിഹ്വാഗ്രരൂപഃ ശ്വയഥുഃ കഫാത്തു ജിഹ്വാപ്രബന്ധോപരി രക്തമിശ്രാത് | ജ്ഞേയോऽധിജിഹ്വഃ ഖലു രോഗ ഏഷ വിവര്ജയേദാഗതപാകമേനമ് ||൫൨||
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वाप्रबन्धोपरि रक्तमिश्रात् | ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||५२||
🔊 Audio coming soon
ജിഹ്വേത്യാദി| ജിഹ്വാപ്രബന്ധസ്യോപരി ജിഹ്വാമൂലസ്യോപരിഷ്ടാദിത്യര്ഥഃ| ആഗതപാകത്വേന പിത്തമപ്യത്രാസ്തി||൫൨||
Adhikarana ൧൪ (൫൩) · Śloka ൫൩
ബലാസ ഏവായതമുന്നതം ച ശോഫം കരോത്യന്നഗതിം നിവാര്യ | തം സര്വഥൈവാപ്രതിവാരവീര്യം വിവര്ജനീയം വലയം വദന്തി ||൫൩||
बलास एवायतमुन्नतं च शोफं करोत्यन्नगतिं निवार्य | तं सर्वथैवाप्रतिवारवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||५३||
🔊 Audio coming soon
ബലാസ ഇത്യാദി| ബലാസഃ ശ്ലേഷ്മാ||൫൩||
Adhikarana ൧൫ (൫൪) · Śloka ൫൪
ഗലേ തു ശോഫം കുരുതഃ പ്രവൃദ്ധൌ ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ശ്വാസരുജോപപന്നമ് | മര്മച്ഛിദം ദുസ്തരമേതദാഹുര്ബലാസസഞ്ജ്ഞം നിപുണാ വികാരമ് ||൫൪||
गले तु शोफं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् | मर्मच्छिदं दुस्तरमेतदाहुर्बलाससञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ഗല ഇത്യാദി| ഉപപന്നം സഹിതമ്| നിപുണാ ധീമന്തഃ||൫൪||
Adhikarana ൧൬ (൫൫-൫൬) · Śloka ൫൬
വൃത്തോന്നതോ യഃ ശ്വയഥുഃ സദാഹഃ കണ്ഡ്വന്വിതോऽപാക്യമൃദുര്ഗുരുശ്ച | നാമ്നൈകവൃന്ദഃ പരികീര്തിതോऽസൌ വ്യാധിര്ബലാസക്ഷതജപ്രസൂതഃ ||൫൫|| സമുന്നതം വൃത്തമമന്ദദാഹം തീവ്രജ്വരം വൃന്ദമുദാഹരന്തി | തം ചാപി പിത്തക്ഷതജപ്രകോപാദ്വിദ്യാത് സതോദം പവനാസ്രജം തു ||൫൬||
वृत्तोन्नतो यः श्वयथुः सदाहः कण्ड्वन्वितोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च | नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलासक्षतजप्रसूतः ||५५|| समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति | तं चापि पित्तक्षतजप्रकोपाद्विद्यात् सतोदं पवनास्रजं तु ||५६||
🔊 Audio coming soon
വൃത്തോന്നത ഇത്യാദി| സദാഹോ മന്ദദാഹഃ| അപാകീ ഈഷത്പാകീ| ബലാസക്ഷതജപ്രസൂതഃ ശ്ലേഷ്മരക്തജാതഃ| ഭേദേന വൃന്ദത്വം പ്രതിപാദ്യതേ| ഏതേന ഏകവൃന്ദോ വൃന്ദശ്ച ദ്വാവപ്യേകാത്മകൌ മതൌ| ഏവം ചൈതേ കണ്ഠരോഗാഃ സപ്തദശേതി| പഞ്ജികായാം പുനരാദാവേവ ‘ഏകവൃന്ദ’ ഇതി പാഠഃ||൫൫-൫൬||
Adhikarana ൧൭ (൫൭) · Śloka ൫൭
വര്തിര്ഘനാ കണ്ഠനിരോധിനീ യാ ചിതാऽതിമാത്രം പിശിതപ്രരോഹൈഃ | നാനാരുജോച്ഛ്രായകരീ ത്രിദോഷാജ്ജ്ഞേയാ ശതഘ്നീവ ശതഘ്ന്യസാധ്യാ ||൫൭||
वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः | नानारुजोच्छ्रायकरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नीव शतघ्न्यसाध्या ||५७||
🔊 Audio coming soon
വര്തിരിത്യാദി| “അയഃകണ്ടകസഞ്ച്ഛന്നാ ശതഘ്നീ മഹതീ ശിലാ”||൫൭||
Adhikarana ൧൮ (൫൮) · Śloka ൫൮
ഗ്രന്ഥിര്ഗലേ ത്വാമലകാസ്ഥിമാത്രഃ സ്ഥിരോऽല്പരുക് സ്യാത് കഫരക്തമൂര്തിഃ | സംലക്ഷ്യതേ സക്തമിവാശനം ച സ ശസ്ത്രസാധ്യസ്തു ഗിലായുസഞ്ജ്ഞഃ ||൫൮||
ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽल्परुक् स्यात् कफरक्तमूर्तिः | संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसञ्ज्ञः ||५८||
🔊 Audio coming soon
ഗ്രന്ഥിരിത്യാദി| കഫരക്തമൂര്തിഃ കഫരക്തകാരണഃ| സക്തമിവ ലഗ്നമിവ| അശനം ഭോജനമ്||൫൮||
Adhikarana ൧൯ (൫൯) · Śloka ൫൯
സര്വം ഗലം വ്യാപ്യ സമുത്ഥിതോ യഃ ശോഫോ രുജോ യത്ര ച സന്തി സര്വാഃ | സ സര്വദോഷോ ഗലവിദ്രധിസ്തു തസ്യൈവ തുല്യഃ ഖലു സര്വജസ്യ ||൫൯||
सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोफो रुजो यत्र च सन्ति सर्वाः | स सर्वदोषो गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५९||
🔊 Audio coming soon
സര്വമിത്യാദി| തസ്യൈവ തുല്യഃ ഖലു സര്വജസ്യേതി തസ്യൈവ സാന്നിപാതികവിദ്രധേഃ സദൃശ ഇത്യര്ഥഃ||൫൯||
Adhikarana ൨൦ (൬൦-൬൧) · Śloka ൬൧
ശോഫോ മഹാനന്നജലാവരോധീ തീവ്രജ്വരോ വാതഗതേര്നിഹന്താ | കഫേന ജാതോ രുധിരാന്വിതേന ഗലേ ഗലൌഘഃ പരികീര്ത്യതേऽസൌ ||൬൦|| യോऽതിപ്രതാമ്യന് ശ്വസിതി പ്രസക്തം ഭിന്നസ്വരഃ ശുഷ്കവിമുക്തകണ്ഠഃ | കഫോപദിഗ്ധേഷ്വനിലായനേഷു ജ്ഞേയഃ സ രോഗഃ ശ്വസനാത് സ്വരഘ്നഃ ||൬൧||
शोफो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वातगतेर्निहन्ता | कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यतेऽसौ ||६०|| योऽतिप्रताम्यन् श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः | कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||६१||
🔊 Audio coming soon
ശോഫ ഇത്യാദി| അതിപ്രതാമ്യന് അത്യര്ഥം പ്രകര്ഷേണ താമ്യന് തമഃ പ്രപശ്യന്| ശ്വസിതി നിഃശ്വസിതീത്യര്ഥഃ| പ്രസക്തം നിരന്തരമ്| കഫോപദിഗ്ധേഷു ശ്ലേഷ്മരുദ്ധേഷു| അനിലായനേഷു വായുമാര്ഗേഷു| ശ്വസനാത് വാതാത്||൬൦-൬൧||
Adhikarana ൨൧ (൬൨) · Śloka ൬൨
പ്രതാനവാന് യഃ ശ്വയഥുഃ സുകഷ്ടോ ഗലോപരോധം കുരുതേ ക്രമേണ | സ മാംസതാനഃ കഥിതോऽവലമ്ബീ പ്രാണപ്രണുത് സര്വകൃതോ വികാരഃ ||൬൨||
प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण | स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||६२||
🔊 Audio coming soon
പ്രതാനവാനിത്യാദി| പ്രതാനവാന് വിസ്താരവാന്| അവലമ്ബീ ലമ്ബനശീലഃ| പ്രാണനുത് പ്രാണപ്രേരകഃ||൬൨||
Adhikarana ൨൨ (൬൩) · Śloka ൬൩
സദാഹതോദം ശ്വയഥും സരക്തമന്തര്ഗലേ പൂതിവിശീര്ണമാംസമ് | പിത്തേന വിദ്യാദ്വദനേ വിദാരീം പാര്ശ്വേ വിശേഷാത് സ തു യേന ശേതേ ||൬൩||
सदाहतोदं श्वयथुं सरक्तमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् | पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||६३||
🔊 Audio coming soon
സദാഹേത്യാദി| പൂതിവിശീര്ണമാംസം ദുര്ഗന്ധിശടിതമാംസമ്| പാര്ശ്വേ വിശേഷാത് സ തു യേന ശേതേ ഇതി യേനൈവ പാര്ശ്വേന വിശേഷാച്ഛേതേ തേനൈവ പാര്ശ്വേന വിദാരീ വിശേഷേണ ഭവതി| അന്യത്രാപ്യസ്യാഃ സമ്ഭവനാ സാമാന്യതോ ന നിവാര്യതേ||൬൩||
Adhikarana ൨൩ (൬൪) · Śloka ൬൪
സര്വസരാസ്തു വാതപിത്തകഫശോണിതനിമിത്താഃ ||൬൪||
सर्वसरास्तु वातपित्तकफशोणितनिमित्ताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
സര്വസരാസ്ത്വിത്യാദി| പിത്തനിമിത്തോ രക്തനിമിത്തശ്ചൈക ഏവേതി വാതാദിനിമിത്താസ്ത്രയ ഏവ സര്വസരാഃ| സര്വസ്മിന് മുഖേ യേ ഭവന്തി തേ സര്വസരാഃ||൬൪||
Adhikarana ൨൪ (൬൫-൬൬) · Śloka ൬൬
സ്ഫോടൈഃ സതോദൈര്വദനം സമന്താദ്യസ്യാചിതം സര്വസരഃ സ വാതാത് | രക്തൈഃ സദാഹൈസ്തനുഭിഃ സപീതൈര്യസ്യാചിതം ചാപി സ പിത്തകോപാത് ||൬൫|| കണ്ഡൂയുതൈരല്പരുജൈഃ സവര്ണൈര്യസ്യാചിതം ചാപി സ വൈ കഫേന | രക്തേന പിത്തോദിത ഏക ഏവ കൈശ്ചിത് പ്രദിഷ്ടോ മുഖപാകസഞ്ജ്ഞഃ ||൬൬||
स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् | रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् ||६५|| कण्डूयुतैरल्परुजैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन | रक्तेन पित्तोदित एक एव कैश्चित् प्रदिष्टो मुखपाकसञ्ज्ञः ||६६||
🔊 Audio coming soon
സ്ഫോടൈരിത്യാദി| രക്തൈഃ ‘സ്ഫോടൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ| കണ്ഡൂയുതൈരിത്യാദി ‘സ്ഫോടൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ| രക്തേനേത്യാദി രക്തേന കൃത്വാ യോऽസൌ സര്വസരഃ കൈശ്ചിദാചാര്യൈഃ മുഖപാകസഞ്ജ്ഞഃ പ്രദിഷ്ടഃ കഥിതഃ, സ ച പിത്തോദിത ഏക ഏവ; ന ചത്വാരഃ സര്വസരാഃ, കിന്തു ത്രയ ഏവ| ഏവമേതേ പഞ്ചഷഷ്ടിര്മുഖരോഗാഃ സ്വപ്തസ്വായതനേഷ്വിതി||൬൫-൬൬||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൧൬
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ മുഖരോഗനിദാനം നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ ||൧൬|| ഇതി ഭഗവതാ ശ്രീധന്വന്തരിണോപദിഷ്ടായാം തച്ഛിഷ്യേണ മഹര്ഷിണാ സുശ്രുതേന വിരചിതായാം സുശ്രുതസംഹിതായാം ദ്വിതീയം നിദാനസ്ഥാനം സമാപ്തമ് |
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मुखरोगनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
നിബന്ധാന് ബഹുശോ വീക്ഷ്യ വൈദ്യേശഭരതാത്മജഃ| നിദാനസ്ഥാനമകരോത് സുസ്പഷ്ടം ഡല്ഹ(ഹ്ല)ണോ ഭിഷക്| ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സമസ്തനിബന്ധാര്ഥജ്ഞാപികായാം സുശ്രുതടീകായാം നിദാനസ്ഥാനേ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬||