Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤੋ ਮੁਖਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो मुखरोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩
ਮੁਖਰੋਗਾਃ ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਾਯਤਨੇਸੁ | ਤਤ੍ਰਾਯਤਨਾਨਿ- ਓਸ੍ਠੌ, ਦਨ੍ਤਮੂਲਾਨਿ, ਦਨ੍ਤਾਃ, ਜਿਹ੍ਵਾ, ਤਾਲੁ, ਕਣ੍ਠਃ, ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੇਤਿ | ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਟਾਵੋਸ੍ਠਯੋਃ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ, ਅਸ੍ਟੌ ਦਨ੍ਤੇਸੁ, ਪਞ੍ਚ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ, ਨਵ ਤਾਲੁਨਿ, ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਕਣ੍ਠੇ, ਤ੍ਰਯਃ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਯਤਨੇਸੁ ||੩||
मुखरोगाः पञ्चषष्टिर्भवन्ति सप्तस्वायतनेषु | तत्रायतनानि- ओष्ठौ, दन्तमूलानि, दन्ताः, जिह्वा, तालु, कण्ठः, सर्वाणि चेति | तत्राष्टावोष्ठयोः, पञ्चदश दन्तमूलेषु, अष्टौ दन्तेषु, पञ्च जिह्वायां, नव तालुनि, सप्तदश कण्ठे, त्रयः सर्वेष्वायतनेषु ||३||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ- ਮੁਖਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਸਪ੍ਤਸਸ੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰਾਃ| ਅਥ ਤੇ ਕਿਯਤ੍ਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੂਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਾਯਤਨੇਸ੍ਵਿਤਿ| ਆਯਤਨੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਯਤਨਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ||੩||
Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪
ਤਤ੍ਰੌਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦੋਭਿਘਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ||੪||
तत्रौष्ठप्रकोपा वातपित्तश्लेष्मसन्निपातरक्तमांसमेदोभिघातनिमित्ताः ||४||
🔊 Audio coming soon
ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਾ ਓਸ੍ਠਰੋਗਾਃ||੪||
Adhikarana ੪ (੫-੧੨) · Śloka ੧੨
ਕਰ੍ਕਸ਼ੌ ਪਰੁਸੌ ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਕਸ੍ਣੌ ਤੀਵ੍ਰਰੁਗਨ੍ਵਿਤੌ | ਦਾਲ੍ਯੇਤੇ ਪਰਿਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਹ੍ਯੋਸ੍ਠੌ ਮਾਰੁਤਕੋਪਤਃ ||੫|| ਆਚਿਤੌ ਪਿਡਕਾਭਿਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਸਪਾਕਤਿਭਿਰ੍ਭਸ਼ਮ੍ | ਸਦਾਹਪਾਕਸਂਸ੍ਰਾਵੌ ਨੀਲੌ ਪੀਤੌ ਚ ਪਿਤ੍ਤਤਃ ||੬|| ਸਵਰ੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁ ਚੀਯੇਤੇ ਪਿਡਕਾਭਿਰਵੇਦਨੌ | ਕਣ੍ਡੂਮਨ੍ਤੌ ਕਫਾਚ੍ਛੂਨੌ ਪਿਚ੍ਛਿਲੌ ਸ਼ੀਤਲੌ ਗੁਰੂ ||੭|| ਸਕਤ੍ ਕਸ੍ਣੌ ਸਕਤ੍ ਪੀਤੌ ਸਕਚ੍ਛ੍ਵੇਤੌ ਤਥੈਵ ਚ | ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਵਨੇਕਪਿਡਿਕਾਚਿਤੌ ||੮|| ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਵਰ੍ਣਾਭਿਃ ਪਿਡਕਾਭਿਃ ਸਮਾਚਿਤੌ | ਰਕ੍ਤੋਪਸਸ੍ਟੌ ਰੁਧਿਰਂ ਸ੍ਰਵਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਪ੍ਰਭੌ ||੯|| ਮਾਂਸਦੁਸ੍ਟੌ ਗੁਰੂ ਸ੍ਥੂਲੌ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਵਦੁਦ੍ਗਤੌ | ਜਨ੍ਤਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਕ੍ਕਸ੍ਯੋਭਯਤੋ ਮੁਖਾਤ੍ ||੧੦|| ਮੇਦਸਾ ਘਤਮਣ੍ਡਾਭੌ ਕਣ੍ਡੂਮਨ੍ਤੌ ਸ੍ਥਿਰੌ ਮਦੂ | ਅਚ੍ਛਂ ਸ੍ਫਟਿਕਸਙ੍ਕਾਸ਼ਮਾਸ੍ਰਾਵਂ ਸ੍ਰਵਤੋ ਗੁਰੂ ||੧੧|| ਕ੍ਸਤਜਾਭੌ ਵਿਦੀਰ੍ਯੇਤੇ ਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਚਾਭਿਘਾਤਤਃ | ਗ੍ਰਥਿਤੌ ਚ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਵੋਸ੍ਠੌ ਕਣ੍ਡੂਸਮਨ੍ਵਿਤੌ ||੧੨||
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ कृष्णौ तीव्ररुगन्वितौ | दाल्येते परिपाट्येते ह्योष्ठौ मारुतकोपतः ||५|| आचितौ पिडकाभिस्तु सर्षपाकृतिभिर्भृशम् | सदाहपाकसंस्रावौ नीलौ पीतौ च पित्ततः ||६|| सवर्णाभिस्तु चीयेते पिडकाभिरवेदनौ | कण्डूमन्तौ कफाच्छूनौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||७|| सकृत् कृष्णौ सकृत् पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च | सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडिकाचितौ ||८|| खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिः समाचितौ | रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||९|| मांसदुष्टौ गुरू स्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ | जन्तवश्चात्र मूर्च्छन्ति सृक्कस्योभयतो मुखात् ||१०|| मेदसा घृतमण्डाभौ कण्डूमन्तौ स्थिरौ मृदू | अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो गुरू ||११|| क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः | ग्रथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਮੋਸ੍ਠਰੋਗਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਕਸ਼ੌ ਸ਼ਾਕਪਤ੍ਰਸਦਸ਼ੌ| ਪਰੁਸੌ ਰੂਕ੍ਸੌ| ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਨਿਸ਼੍ਚਲੌ| ਦਾਲ੍ਯੇਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਭਵਤ ਇਵ| ਪਰਿਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਪੁਟਪੁਟਾਯੇਤੇ| ਆਚਿਤੌ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੌ| ਚੀਯੇਤੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯੇਤੇ| ਸ਼ੂਨੌ ਸ਼ੋਫਯੁਕ੍ਤੌ| ਸਕਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨੇਕਪਿਡਕਾਚਿਤੌ ਅਨੇਕਵਰ੍ਣਪਿਡਕਾਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਮਸਾਧ੍ਯੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਰਕ੍ਤੋਪਸਸ੍ਟੌ ਰਕ੍ਤਜਵ੍ਯਾਧਿਯੁਕ੍ਤੌ| ਸ਼ੋਣਿਤਪ੍ਰਭੌ ਰਕ੍ਤਚ੍ਛਾਯੌ| ਜਨ੍ਤਵਃ ਕ੍ਰਿਮਯਃ| ਅਤ੍ਰ ਅਸ੍ਮਿਨ੍| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਭਯਤਃ ਸਕ੍ਕਭਾਗਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸਕ੍ਕ ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਾਨ੍ਤਃ| ਮੇਦਸਾ ‘ਦੂਸਿਤੌ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਘਤਮਣ੍ਡੋ ਘਤਸ੍ਯੋਪਰ੍ਯਚ੍ਛੋ ਭਾਗਃ| ਸ੍ਥਿਰਾਵਚਲੌ| ਕ੍ਸਤਜਾਭੌ ਰਕ੍ਤਚ੍ਛਾਯੌ| ਵਿਦੀਰ੍ਯੇਤੇ ਵਿਦਾਰਣਯੁਕ੍ਤੌ ਭਵਤਃ| ਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ਭਵਤ ਇਵ| ਗ੍ਰਥਿਤੌ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਯੁਕ੍ਤੌ| ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪੇ ਵਾਤਜੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵਾਤਃ ਕਾਰਣਮ੍, ਅਭਿਘਾਤਜੇ ਤੁ ਕਫਰਕ੍ਤਸਹਿਤ ਇਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਭੇਦਃ||੫-੧੨||
Adhikarana ੫ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਦਨ੍ਤਮੂਲਗਤਾਸ੍ਤੁ- ਸ਼ੀਤਾਦੋ, ਦਨ੍ਤਪੁਪ੍ਪੁਟਕੋ, ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਕਃ, ਸ਼ੌਸਿਰੋ, ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰਃ, ਪਰਿਦਰ, ਉਪਕੁਸ਼ੋ, ਦਨ੍ਤਵੈਦਰ੍ਭੋ, ਵਰ੍ਧਨਃ, ਅਧਿਮਾਂਸੋ, ਨਾਡ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚੇਤਿ ||੧੩||
दन्तमूलगतास्तु- शीतादो, दन्तपुप्पुटको, दन्तवेष्टकः, शौषिरो, महाशौषिरः, परिदर, उपकुशो, दन्तवैदर्भो, वर्धनः, अधिमांसो, नाड्यः पञ्चेति ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਦਨ੍ਤਮੂਲਗਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩||
Adhikarana ੬ (੧੪-੨੬) · Śloka ੨੬
ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋ ਯਸ੍ਯਾਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ | ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੀਨਿ ਸਕਸ੍ਣਾਨਿ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦੀਨਿ ਮਦੂਨਿ ਚ ||੧੪|| ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਚਨ੍ਤਿ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ | ਸ਼ੀਤਾਦੋ ਨਾਮ ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਭਵਃ ||੧੫|| ਦਨ੍ਤਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਸੁ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਰੁਜੋ ਮਹਾਨ੍ | ਦਨ੍ਤਪੁਪ੍ਪੁਟਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਰਕ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਜਃ ||੧੬|| ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਪੂਯਰੁਧਿਰਂ ਚਲਾ ਦਨ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ | ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਭਵਃ ||੧੭|| ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਰੁਜਾਵਾਨ੍ ਕਫਰਕ੍ਤਜਃ | ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵੀ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਞ੍ ਸ਼ੌਸਿਰੋ ਗਦਃ ||੧੮|| ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਲਨ੍ਤਿ ਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯਸ੍ਤਾਲੁ ਚਾਪ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯਤੇ | ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮੁਖਂ ਚ ਪਰਿਪੀਡ੍ਯਤੇ ||੧੯|| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਸਰ੍ਵਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ | ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਠੀਵਤਿ ਚਾਪ੍ਯਸਕ੍ ||੨੦|| ਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਕਫਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਃ ਪਰਿਦਰੋ ਹਿ ਸਃ | ਵੇਸ੍ਟੇਸੁ ਦਾਹਃ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਤੇਭ੍ਯੋ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਲਨ੍ਤਿ ਚ ||੨੧|| ਆਘਟ੍ਟਿਤਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਾਃ | ਆਧ੍ਮਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਰੁਤੇ ਰਕ੍ਤੇ ਮੁਖਂ ਪੂਤਿ ਚ ਜਾਯਤੇ ||੨੨|| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਪਕੁਸ਼ਃ ਸ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਤੋ ਗਦਃ | ਘਸ੍ਟੇਸੁ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਜਾਯਤੇ ਮਹਾਨ੍ ||੨੩|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ਚਲਾ ਦਨ੍ਤਾਃ ਸ ਵੈਦਰ੍ਭੋਭਿਘਾਤਜਃ | ਮਾਰੁਤੇਨਾਧਿਕੋ ਦਨ੍ਤੋ ਜਾਯਤੇ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਃ ||੨੪|| ਵਰ੍ਧਨਃ ਸ ਮਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਜਾਤੇ ਰੁਕ੍ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ | ਹਾਨਵ੍ਯੇ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਦਨ੍ਤੇ ਮਹਾਞ੍ਛੋਥੋ ਮਹਾਰੁਜਃ ||੨੫|| ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵੀ ਕਫਕਤੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸੋਧਿਮਾਂਸਕਃ | ਦਨ੍ਤਮੂਲਗਤਾ ਨਾਡ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯਥੇਰਿਤਾਃ ||੨੬||
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते | दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१४|| दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् | शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||१५|| दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुः सरुजो महान् | दन्तपुप्पुटको ज्ञेयः कफरक्तनिमित्तजः ||१६|| स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च | दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१७|| श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः | लालास्रावी स विज्ञेयः कण्डूमाञ् शौषिरो गदः ||१८|| दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते | दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखं च परिपीड्यते ||१९|| यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञकः | दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् ||२०|| पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः | वेष्टेषु दाहः पाकश्च तेभ्यो दन्ताश्चलन्ति च ||२१|| आघट्टिताः प्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनाः | आध्मायन्ते स्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते ||२२|| यस्मिन्नुपकुशः स स्यात् पित्तरक्तकृतो गदः | घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान् ||२३|| भवन्ति च चला दन्ताः स वैदर्भोऽभिघातजः | मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः ||२४|| वर्धनः स मतो व्याधिर्जाते रुक् च प्रशाम्यति | हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः ||२५|| लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः | दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२६||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸੇਭ੍ਯਃ| ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਲਨ੍ਤਿ| ਦਨ੍ਤਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤਯੋਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਾਦ੍ ਦ੍ਵਯੋਃ| ਤਾਲੁ ਚਾਪ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਵਦੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਓਸ੍ਠਾਵਪਿ ਚ| ਸਰ੍ਵਜਃ ਸਰ੍ਵਦੋਸੇਭ੍ਯੋ ਜਾਤਃ| ਅਯਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਨ੍ਮਾਰਯਤਿ| ਸ੍ਠੀਵਤਿ ਚਾਪ੍ਯਸਗਿਤਿ ਰੋਗੀ ਲੋਹਿਤਂ ਥੂਤ੍ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵੇਸ੍ਟੇਸੁ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਨਮਾਂਸੇਸੁ| ਤੇਭ੍ਯੋ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯਃ| ਆਘਟ੍ਟਿਤਾ ਆਚਾਲਿਤਾਃ| ਘਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਰਮ੍ਭੋਤ੍ਰ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਮਾਰੁਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਤੇ ਰੁਕ੍ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਹਾਨਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਾਨਵ੍ਯੇ ਹਨੁਸਮ੍ਭਵੇ| ਦਨ੍ਤਮੂਲਗਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੇਰਿਤਾ ਇਤਿ ਯਥਾਕਥਿਤਾ ਨਿਦਾਨੇ| ਤੇਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਾ ਨਾਡੀ ਅਸਾਧ੍ਯਾ||੧੪-੨੬||
Adhikarana ੭ (੨੭-੩੫) · Śloka ੩੫
ਦਨ੍ਤਗਤਾਸ੍ਤੁ- ਦਾਲਨਃ, ਕ੍ਰਿਮਿਦਨ੍ਤਕੋ, ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੋ, ਭਞ੍ਜਨਕਃ, ਦਨ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾ, ਕਪਾਲਿਕਾ, ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕੋ, ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੨੭|| ਦਾਲ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬਹੁਧਾ ਦਨ੍ਤਾ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਗਨ੍ਵਿਤਾਃ | ਦਾਲਨਃ ਸ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜਃ ||੨੮|| ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰੀ ਚਲਃ ਸ੍ਰਾਵੀ ਸਸਂਰਮ੍ਭੋ ਮਹਾਰੁਜਃ | ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਰੁਜੋ ਵਾਤਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਮਿਦਨ੍ਤਕਃ ||੨੯|| ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਦਸ਼ਨਾਃ ਸਹਨ੍ਤੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨ ਚ | ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਮੀਰਣਾਤ੍ ||੩੦|| ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਕ੍ਰਂ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਨ੍ਤਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰਰੁਕ੍ | ਕਫਵਾਤਕਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ ਭਞ੍ਜਨਕਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ ||੩੧|| ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਵ ਸ੍ਥਿਰੀਭੂਤੋ ਮਲੋ ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਯਸ੍ਯ ਵੈ | ਸਾ ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਹਰੀ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਦਨ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ||੩੨|| ਦਲਨ੍ਤਿ ਦਨ੍ਤਵਲ੍ਕਾਨਿ ਯਦਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਸਹ | ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਪਾਲਿਕਾ ਸੈਵ ਦਸ਼ਨਾਨਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ ||੩੩|| ਯੋਸਙ੍ਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦਗ੍ਧੋ ਦਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ੇਸਤਃ | ਸ਼੍ਯਾਵਤਾਂ ਨੀਲਤਾਂ ਵਾਪਿ ਗਤਃ ਸ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕਃ ||੩੪|| ਵਾਤੇਨ ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਭਾਵੈਸ੍ਤੁ ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਿਸਂਹਤਃ | ਹਨੁਮੋਕ੍ਸ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਰ੍ਦਿਤਲਕ੍ਸਣਃ ||੩੫||
दन्तगतास्तु- दालनः, क्रिमिदन्तको, दन्तहर्षो, भञ्जनकः, दन्तशर्करा, कपालिका, श्यावदन्तको, हनुमोक्षश्चेति ||२७|| दाल्यन्ते बहुधा दन्ता यस्मिंस्तीव्ररुगन्विताः | दालनः स इति ज्ञेयः सदागतिनिमित्तजः ||२८|| कृष्णश्छिद्री चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः | अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः कृमिदन्तकः ||२९|| शीतमुष्णं च दशनाः सहन्ते स्पर्शनं न च | यस्य तं दन्तहर्षं तु व्याधिं विद्यात् समीरणात् ||३०|| वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्मिन् दन्तभङ्गश्च तीव्ररुक् | कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||३१|| शर्करेव स्थिरीभूतो मलो दन्तेषु यस्य वै | सा दन्तानां गुणहरी विज्ञेया दन्तशर्करा ||३२|| दलन्ति दन्तवल्कानि यदा शर्करया सह | ज्ञेया कपालिका सैव दशनानां विनाशिनी ||३३|| योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः | श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||३४|| वातेन तैस्तैर्भावैस्तु हनुसन्धिर्विसंहतः | हनुमोक्ष इति ज्ञेयो व्याधिरर्दितलक्षणः ||३५||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਦਾਲ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਲ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਦਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜਃ ਸਦਾਗਤਿਰ੍ਵਾਤਃ, ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਜਃ| ਅਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਕਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਃ ਕਸ੍ਣਦਨ੍ਤਕਃ| ਛਿਦ੍ਰੀ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਦਨ੍ਤਕਃ, ਕ੍ਰਿਮਿਕਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਚਲਃ ਚਲਦਨ੍ਤਃ| ਸਂਰਮ੍ਭਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਕਰ੍ਪਰਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਖਣ੍ਡਃ| ਗੁਣਹਰੀ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦਿਗੁਣਹਰਣਸ਼ੀਲਾ| ਦਲਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਲਨ੍ਤਿ ਸ੍ਫੁਟਨ੍ਤਿ| ਦਨ੍ਤਵਲ੍ਕਾਨਿ ਦਨ੍ਤਤ੍ਵਚਃ| ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਤੈਸ੍ਤੈਰੁਚ੍ਚੈਰ੍ਵ੍ਯਾਹਰਣਕਠਿਨਭਕ੍ਸਣਜਮ੍ਭਣਾਦਿਭਿਃ| ਵਿਸਂਹਤੋ ਵਿਘਟ੍ਟਿਤਃ| ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਵ੍ਯਾਧਿਰਪਿ ਦਨ੍ਤਸ੍ਥਾਨਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦ੍ਦਨ੍ਤਪੀਡਾਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦਨ੍ਤਰੋਗ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੨੭-੩੫||
Adhikarana ੮ (੩੬-੩੯) · Śloka ੩੯
ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਾਸ੍ਤੁ- ਕਣ੍ਟਕਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ, ਅਲਾਸ, ਉਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾ ਚੇਤਿ ||੩੬|| ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਲੇਨ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਾ ਭਵੇਚ੍ਚ ਸ਼ਾਕਚ੍ਛਦਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ | ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਾ ਪਰਿਦਹ੍ਯਤੇ ਚ ਚਿਤਾ ਸਰਕ੍ਤੈਰਪਿ ਕਣ੍ਟਕੈਸ਼੍ਚ | ਕਫੇਨ ਗੁਰ੍ਵੀ ਬਹਲਾ ਚਿਤਾ ਚ ਮਾਂਸੋਦ੍ਗਮੈਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਕਣ੍ਟਕਾਭੈਃ ||੩੭|| ਜਿਹ੍ਵਾਤਲੇ ਯਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਪ੍ਰਗਾਢਃ ਸੋਲਾਸਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਃ | ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ ਤੁ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਮੂਲੇ ਤੁ ਜਿਹ੍ਵਾ ਭਸ਼ਮੇਤਿ ਪਾਕਮ੍ ||੩੮|| ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਰੂਪਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਹਿ ਜਿਹ੍ਵਾਮੁਨ੍ਨਮ੍ਯ ਜਾਤਃ ਕਫਰਕ੍ਤਯੋਨਿਃ | ਪ੍ਰਸੇਕਕਣ੍ਡੂਪਰਿਦਾਹਯੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਕਥ੍ਯਤੇਸਾਵੁਪਜਿਹ੍ਵਿਕੇਤਿ ||੩੯||
जिह्वागतास्तु- कण्टकास्त्रिविधास्त्रिभिर्दोषैः, अलास, उपजिह्विका चेति ||३६|| जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा | पित्तेन पीता परिदह्यते च चिता सरक्तैरपि कण्टकैश्च | कफेन गुर्वी बहला चिता च मांसोद्गमैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३७|| जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः | जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले तु जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३८|| जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तयोनिः | प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्ता प्रकथ्यतेऽसावुपजिह्विकेति ||३९||
🔊 Audio coming soon
ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਕੋ ਵਕ੍ਸਵਿਸ਼ੇਸੋ ਮਹਾਖਰਪਤ੍ਰਲਕ੍ਸਣਃ| ਛਦਨਂ ਪਤ੍ਰਮ੍| ਚਿਤਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ| ਬਹਲਾ ਸ੍ਥੂਲਾ| ਮਾਂਸੋਦ੍ਗਮੈਃ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰੈਃ; ਚਿਤਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ ਭਵਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਜਿਹ੍ਵਾਤਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਗਾਢਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਦਾਰੁਣਃ| ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਤ੍ਵੇਨ ਕਫਰਕ੍ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ, ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇਨ ਤੁ ਵਾਯੁਰਪ੍ਯਸ੍ਤਿ, ਭਸ਼ਂ ਪਾਕੇਨ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਮਪ੍ਯਸ੍ਤਿ; ਅਤ ਏਵ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ, ਦੁਰਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਰੂਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਮੁਨ੍ਨਮ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵੀਕਤ੍ਯ, ਜਾਤ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ; ਏਤੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਅਧੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਫਰਕ੍ਤਯੋਨਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਕਾਰਣਃ||੩੬-੩੯||
Adhikarana ੯ (੪੦-੪੫) · Śloka ੪੫
ਤਾਲੁਗਤਾਸ੍ਤੁ- ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾ, ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ, ਅਧ੍ਰੁਸਃ, ਕਚ੍ਛਪਃ, ਅਰ੍ਬੁਦਂ, ਮਾਂਸਸਙ੍ਘਾਤਃ, ਤਾਲੁਪੁਪ੍ਪੁਟਃ, ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਃ, ਤਾਲੁਪਾਕ ਇਤਿ ||੪੦|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਂ ਤਾਲੁਮੂਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਦੀਰ੍ਘਃ ਸ਼ੋਫੋ ਧ੍ਮਾਤਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ | ਤਸ੍ਣਾਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵੈਦ੍ਯੈਃ ਕਣ੍ਠਸ਼ੁਣ੍ਡੀਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ||੪੧|| ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਤੋਦਦਾਹਪ੍ਰਪਾਕੀ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ ਮਤਾ ਤੁ | ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧੋ ਲੋਹਿਤਸ੍ਤਾਲੁਦੇਸ਼ੇ ਰਕ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਃ ਸੋਧ੍ਰੁਸੋ ਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਾਢ੍ਯਃ ||੪੨|| ਕੂਰ੍ਮੋਤ੍ਸਨ੍ਨੋਵੇਦਨੋਸ਼ੀਘ੍ਰਜਨ੍ਮਾਰਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਕਚ੍ਛਪਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ | ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਂ ਤਾਲੁਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੋਫਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਦਰ੍ਬੁਦਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਮ੍ ||੪੩|| ਦੁਸ੍ਟਂ ਮਾਂਸਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਨੀਰੁਜਂ ਚ ਤਾਲ੍ਵਨ੍ਤਃਸ੍ਥਂ ਮਾਂਸਸਙ੍ਘਾਤਮਾਹੁਃ | ਨੀਰੁਕ੍ ਸ੍ਥਾਯੀ ਕੋਲਮਾਤ੍ਰਃ ਕਫਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੇਦੋਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ ਪੁਪ੍ਪੁਟਸ੍ਤਾਲੁਦੇਸ਼ੇ ||੪੪|| ਸ਼ੋਸੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਤਾਲੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਾਤਾਤ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਃ ਸਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ | ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਕਮਤ੍ਯਰ੍ਥਘੋਰਂ ਤਾਲੁਨ੍ਯੇਨਂ ਤਾਲੁਪਾਕਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੪੫||
तालुगतास्तु- गलशुण्डिका, तुण्डिकेरी, अध्रुषः, कच्छपः, अर्बुदं, मांससङ्घातः, तालुपुप्पुटः, तालुशोषः, तालुपाक इति ||४०|| श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूलात् प्रवृद्धो दीर्घः शोफो ध्मातबस्तिप्रकाशः | तृष्णाकासश्वासकृत् सम्प्रदिष्टो व्याधिर्वैद्यैः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||४१|| शोफः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु | शोफः स्तब्धो लोहितस्तालुदेशे रक्ताज्ज्ञेयः सोऽध्रुषो रुग्ज्वराढ्यः ||४२|| कूर्मोत्सन्नोऽवेदनोऽशीघ्रजन्माऽरक्तो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा स्यात् | पद्माकारं तालुमध्ये तु शोफं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||४३|| दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च ताल्वन्तःस्थं मांससङ्घातमाहुः | नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||४४|| शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासो वातात्तालुशोषः सपित्तात् | पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||४५||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਠਸ਼ੁਣ੍ਡੀ ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੋਫ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੋਦਦਾਹਪ੍ਰਪਾਕੀਤਿ ਤੋਦਦਾਹਪ੍ਰਪਾਕਯੁਕ੍ਤਃ| ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਮ੍| ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ ਵਨਕਾਰ੍ਪਾਸਿਕਾ, ਤਤ੍ਫਲਾਨੁਕਾਰੀ ਵ੍ਯਾਧਿਰਯਮ੍| ਕੂਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੂਰ੍ਮੋਤ੍ਸਨ੍ਨਃ ਕੂਰ੍ਮਵਦੁਨ੍ਨਤਃ| ਅਰਕ੍ਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਃ| ਅਸ਼ੀਘ੍ਰਜਨ੍ਮਾ ਮਨ੍ਦਾਨੁਸਾਰੀ| ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਂ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਕਾਰਮ੍| ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਂ ਯਥੋਕ੍ਤਰਕ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦਲਿਙ੍ਗਮ੍ | ਅਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਦੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਯੀ ਸ੍ਥਿਰਃ| ਪੁਪ੍ਪੁਟ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤਾਲੁਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਤਾਲੁਪੁਪ੍ਪੁਟ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਨਮਿਤਿ ਏਨਂ ਪਾਕਮ੍||੪੦-੪੫||
Adhikarana ੧੦ (੪੬) · Śloka ੪੬
ਕਣ੍ਠਗਤਾਸ੍ਤੁ- ਰੋਹਿਣ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚ, ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕਮ੍, ਅਧਿਜਿਹ੍ਵੋ, ਬਲਯੋ, ਬਲਾਸ , ਏਕਵਨ੍ਦੋ, ਵਨ੍ਦਃ, ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ, ਗਿਲਾਯੁਃ, ਗਲਵਿਦ੍ਰਧਿਃ, ਗਲੌਘਃ, ਸ੍ਵਰਘ੍ਨੋ, ਮਾਂਸਤਾਨੋ, ਵਿਦਾਰੀ ਚੇਤਿ ||੪੬||
कण्ठगतास्तु- रोहिण्यः पञ्च, कण्ठशालूकम्, अधिजिह्वो, बलयो, बलास , एकवृन्दो, वृन्दः, शतघ्नी, गिलायुः, गलविद्रधिः, गलौघः, स्वरघ्नो, मांसतानो, विदारी चेति ||४६||
🔊 Audio coming soon
ਕਣ੍ਠਗਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਵਨ੍ਦੋ ਵਨ੍ਦ ਇਤਿ ਏਕਵਨ੍ਦ ਏਵ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਨੁਗਮੇਨਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਵਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਅਤੋ ਮੂਲੋਕ੍ਤਾ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਗਯੀ ਤੁ ‘ਵਨ੍ਦ’ ਇਤਿ ਪਾਠਂ ਕਲ੍ਪਿਤਮੇਵ ਮਨ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਵਨ੍ਦਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਦੇਕਵਨ੍ਦ ਏਵ ਵਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ||੪੬||
Adhikarana ੧੧ (੪੭-੫੦) · Śloka ੫੦
ਗਲੇਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੌ ਪਥਕ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ | ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਮਾਂਸਂ ਗਲਰੋਧਿਨੋਙ੍ਕੁਰਾਨ੍ ਸਜਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ ਸਾਸੁਹਰਾ ਹਿ ਰੋਹਿਣੀ ||੪੭|| ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਭਸ਼ਵੇਦਨਾ ਯੇ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਃ ਕਣ੍ਠਨਿਰੋਧਿਨਃ ਸ੍ਯੁਃ | ਤਾਂ ਰੋਹਿਣੀਂ ਵਾਤਕਤਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕੋਪਦ੍ਰਵਗਾਢਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ ||੪੮|| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੋਦ੍ਗਮਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਵਿਦਾਹਪਾਕਾ ਤੀਵ੍ਰਜ੍ਵਰਾ ਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ | ਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧਿਨ੍ਯਪਿ ਮਨ੍ਦਪਾਕਾ ਗੁਰ੍ਵੀ ਸ੍ਥਿਰਾ ਸਾ ਕਫਸਮ੍ਭਵਾ ਵੈ ||੪੯|| ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕਾਪ੍ਰਤਿਵਾਰਵੀਰ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾ ਤ੍ਰਯਸਮ੍ਭਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ | ਸ੍ਫੋਟਾਚਿਤਾ ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਾਸਾਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਾ ਰੁਧਿਰਾਤ੍ਮਿਕੇਯਮ੍ ||੫੦||
गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रदूष्य मांसं गलरोधिनोऽङ्कुरान् सृजन्ति यान् साऽसुहरा हि रोहिणी ||४७|| जिह्वां समन्ताद्भृशवेदना ये मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनः स्युः | तां रोहिणीं वातकृतां वदन्ति वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ताम् ||४८|| क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा स्यात् | स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसम्भवा वै ||४९|| गम्भीरपाकाऽप्रतिवारवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रयसम्भवा स्यात् | स्फोटाचिता पित्तसमानलिङ्गाऽसाध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिकेयम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਗਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਗਿਤਿ ਤਿਸ੍ਰਃ, ਸਮਸ੍ਤਾ ਇਤਿ ਏਕਾ, ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯੇਕਾ, ਏਵਂ ਪਞ੍ਚ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੌ ਵਦ੍ਧੌ| ਅਸੁਹਰਾ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾ| ‘ਗਲੇਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੌ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਮਾਂਸਂ ਚ ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਗਲੋਪਸਂਰੋਧਕਰੈਸ੍ਤਥਾਙ੍ਕੁਰੈਰ੍ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਰਯਂ ਤੁ ਰੋਹਿਣੀ’ ਇਤ੍ਯਪਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰਾਃ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਰਕ੍ਤਜਾ ਚਾਸਾਧ੍ਯਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ,- “ਵਾਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਕਫਾਤ੍ਤ੍ਰਿਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਰੋਹਿਣ੍ਯ ਈਰਿਤਾਃ| ਅਨ੍ਤ੍ਯੇ ਸਦ੍ਯੋ ਮਾਰਯਤ ਆਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਨਾ”- ਇਤਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸਮਨ੍ਤਾਦਿਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪ੍ਰਤਿਵਾਰਵੀਰ੍ਯਾ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਸ਼ਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੭-੫੦||
Adhikarana ੧੨ (੫੧) · Śloka ੫੧
ਕੋਲਾਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰਃ ਕਫਸਮ੍ਭਵੋ ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਗਲੇ ਕਣ੍ਟਕਸ਼ੂਕਭੂਤਃ | ਖਰਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਨਿਪਾਤਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਂ ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ||੫੧||
कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः | खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||५१||
🔊 Audio coming soon
ਕੋਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਟਕਸ਼ੂਕਭੂਤਃ ਕਣ੍ਟਕ ਇਵ ਸ਼ੂਕਃ ਕਣ੍ਟਕਸ਼ੂਕਃ, ਤਦ੍ਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਭੂਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ| ਅਤ ਏਵ ਪਿਸ਼ਿਤਾਙ੍ਕੁਰਾਚਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਾਲੂਕਾਕਾਰਤ੍ਵਮਸ੍ਯ||੫੧||
Adhikarana ੧੩ (੫੨) · Śloka ੫੨
ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਰੂਪਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਕਫਾਤ੍ਤੁ ਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਬਨ੍ਧੋਪਰਿ ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰਾਤ੍ | ਜ੍ਞੇਯੋਧਿਜਿਹ੍ਵਃ ਖਲੁ ਰੋਗ ਏਸ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਦਾਗਤਪਾਕਮੇਨਮ੍ ||੫੨||
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वाप्रबन्धोपरि रक्तमिश्रात् | ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||५२||
🔊 Audio coming soon
ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਬਨ੍ਧਸ੍ਯੋਪਰਿ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਸ੍ਯੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਗਤਪਾਕਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਪ੍ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ||੫੨||
Adhikarana ੧੪ (੫੩) · Śloka ੫੩
ਬਲਾਸ ਏਵਾਯਤਮੁਨ੍ਨਤਂ ਚ ਸ਼ੋਫਂ ਕਰੋਤ੍ਯਨ੍ਨਗਤਿਂ ਨਿਵਾਰ੍ਯ | ਤਂ ਸਰ੍ਵਥੈਵਾਪ੍ਰਤਿਵਾਰਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਵਲਯਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੫੩||
बलास एवायतमुन्नतं च शोफं करोत्यन्नगतिं निवार्य | तं सर्वथैवाप्रतिवारवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||५३||
🔊 Audio coming soon
ਬਲਾਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ||੫੩||
Adhikarana ੧੫ (੫੪) · Śloka ੫੪
ਗਲੇ ਤੁ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰੁਤਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲੌ ਸ਼੍ਵਾਸਰੁਜੋਪਪਨ੍ਨਮ੍ | ਮਰ੍ਮਚ੍ਛਿਦਂ ਦੁਸ੍ਤਰਮੇਤਦਾਹੁਰ੍ਬਲਾਸਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਨਿਪੁਣਾ ਵਿਕਾਰਮ੍ ||੫੪||
गले तु शोफं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् | मर्मच्छिदं दुस्तरमेतदाहुर्बलाससञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ਗਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਪਨ੍ਨਂ ਸਹਿਤਮ੍| ਨਿਪੁਣਾ ਧੀਮਨ੍ਤਃ||੫੪||
Adhikarana ੧੬ (੫੫-੫੬) · Śloka ੫੬
ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤੋ ਯਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਦਾਹਃ ਕਣ੍ਡ੍ਵਨ੍ਵਿਤੋਪਾਕ੍ਯਮਦੁਰ੍ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ | ਨਾਮ੍ਨੈਕਵਨ੍ਦਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤੋਸੌ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਲਾਸਕ੍ਸਤਜਪ੍ਰਸੂਤਃ ||੫੫|| ਸਮੁਨ੍ਨਤਂ ਵਤ੍ਤਮਮਨ੍ਦਦਾਹਂ ਤੀਵ੍ਰਜ੍ਵਰਂ ਵਨ੍ਦਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ | ਤਂ ਚਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਤਜਪ੍ਰਕੋਪਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਤੋਦਂ ਪਵਨਾਸ੍ਰਜਂ ਤੁ ||੫੬||
वृत्तोन्नतो यः श्वयथुः सदाहः कण्ड्वन्वितोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च | नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलासक्षतजप्रसूतः ||५५|| समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति | तं चापि पित्तक्षतजप्रकोपाद्विद्यात् सतोदं पवनास्रजं तु ||५६||
🔊 Audio coming soon
ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦਾਹੋ ਮਨ੍ਦਦਾਹਃ| ਅਪਾਕੀ ਈਸਤ੍ਪਾਕੀ| ਬਲਾਸਕ੍ਸਤਜਪ੍ਰਸੂਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਜਾਤਃ| ਭੇਦੇਨ ਵਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ| ਏਤੇਨ ਏਕਵਨ੍ਦੋ ਵਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵਪ੍ਯੇਕਾਤ੍ਮਕੌ ਮਤੌ| ਏਵਂ ਚੈਤੇ ਕਣ੍ਠਰੋਗਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੇਤਿ| ਪਞ੍ਜਿਕਾਯਾਂ ਪੁਨਰਾਦਾਵੇਵ ‘ਏਕਵਨ੍ਦ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ||੫੫-੫੬||
Adhikarana ੧੭ (੫੭) · Śloka ੫੭
ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਘਨਾ ਕਣ੍ਠਨਿਰੋਧਿਨੀ ਯਾ ਚਿਤਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪਿਸ਼ਿਤਪ੍ਰਰੋਹੈਃ | ਨਾਨਾਰੁਜੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਕਰੀ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀਵ ਸ਼ਤਘ੍ਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾ ||੫੭||
वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः | नानारुजोच्छ्रायकरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नीव शतघ्न्यसाध्या ||५७||
🔊 Audio coming soon
ਵਰ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| “ਅਯਃਕਣ੍ਟਕਸਞ੍ਚ੍ਛਨ੍ਨਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ ਮਹਤੀ ਸ਼ਿਲਾ”||੫੭||
Adhikarana ੧੮ (੫੮) · Śloka ੫੮
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਗਲੇ ਤ੍ਵਾਮਲਕਾਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰਃ ਸ੍ਥਿਰੋਲ੍ਪਰੁਕ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਃ | ਸਂਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਸਕ੍ਤਮਿਵਾਸ਼ਨਂ ਚ ਸ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਗਿਲਾਯੁਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ||੫੮||
ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽल्परुक् स्यात् कफरक्तमूर्तिः | संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसञ्ज्ञः ||५८||
🔊 Audio coming soon
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਃ ਕਫਰਕ੍ਤਕਾਰਣਃ| ਸਕ੍ਤਮਿਵ ਲਗ੍ਨਮਿਵ| ਅਸ਼ਨਂ ਭੋਜਨਮ੍||੫੮||
Adhikarana ੧੯ (੫੯) · Śloka ੫੯
ਸਰ੍ਵਂ ਗਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤੋ ਯਃ ਸ਼ੋਫੋ ਰੁਜੋ ਯਤ੍ਰ ਚ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾਃ | ਸ ਸਰ੍ਵਦੋਸੋ ਗਲਵਿਦ੍ਰਧਿਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯੈਵ ਤੁਲ੍ਯਃ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਯ ||੫੯||
सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोफो रुजो यत्र च सन्ति सर्वाः | स सर्वदोषो गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५९||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਤੁਲ੍ਯਃ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਯੇਤਿ ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਵਿਦ੍ਰਧੇਃ ਸਦਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੯||
Adhikarana ੨੦ (੬੦-੬੧) · Śloka ੬੧
ਸ਼ੋਫੋ ਮਹਾਨਨ੍ਨਜਲਾਵਰੋਧੀ ਤੀਵ੍ਰਜ੍ਵਰੋ ਵਾਤਗਤੇਰ੍ਨਿਹਨ੍ਤਾ | ਕਫੇਨ ਜਾਤੋ ਰੁਧਿਰਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਗਲੇ ਗਲੌਘਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇਸੌ ||੬੦|| ਯੋਤਿਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਨ੍ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਿਮੁਕ੍ਤਕਣ੍ਠਃ | ਕਫੋਪਦਿਗ੍ਧੇਸ੍ਵਨਿਲਾਯਨੇਸੁ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਰੋਗਃ ਸ਼੍ਵਸਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਰਘ੍ਨਃ ||੬੧||
शोफो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वातगतेर्निहन्ता | कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यतेऽसौ ||६०|| योऽतिप्रताम्यन् श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः | कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||६१||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੋਫ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਨ੍ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਤਾਮ੍ਯਨ੍ ਤਮਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍| ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਿਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍| ਕਫੋਪਦਿਗ੍ਧੇਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੁਦ੍ਧੇਸੁ| ਅਨਿਲਾਯਨੇਸੁ ਵਾਯੁਮਾਰ੍ਗੇਸੁ| ਸ਼੍ਵਸਨਾਤ੍ ਵਾਤਾਤ੍||੬੦-੬੧||
Adhikarana ੨੧ (੬੨) · Śloka ੬੨
ਪ੍ਰਤਾਨਵਾਨ੍ ਯਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸੁਕਸ੍ਟੋ ਗਲੋਪਰੋਧਂ ਕੁਰੁਤੇ ਕ੍ਰਮੇਣ | ਸ ਮਾਂਸਤਾਨਃ ਕਥਿਤੋਵਲਮ੍ਬੀ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਣੁਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਤੋ ਵਿਕਾਰਃ ||੬੨||
प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण | स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||६२||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਤਾਨਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਾਨਵਾਨ੍ ਵਿਸ੍ਤਾਰਵਾਨ੍| ਅਵਲਮ੍ਬੀ ਲਮ੍ਬਨਸ਼ੀਲਃ| ਪ੍ਰਾਣਨੁਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰੇਰਕਃ||੬੨||
Adhikarana ੨੨ (੬੩) · Śloka ੬੩
ਸਦਾਹਤੋਦਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਸਰਕ੍ਤਮਨ੍ਤਰ੍ਗਲੇ ਪੂਤਿਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਮਾਂਸਮ੍ | ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਦਨੇ ਵਿਦਾਰੀਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸ ਤੁ ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ ||੬੩||
सदाहतोदं श्वयथुं सरक्तमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् | पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||६३||
🔊 Audio coming soon
ਸਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਤਿਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਮਾਂਸਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿਸ਼ਟਿਤਮਾਂਸਮ੍| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸ ਤੁ ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ ਇਤਿ ਯੇਨੈਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਛੇਤੇ ਤੇਨੈਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਵਿਦਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਭਵਨਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਨ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ||੬੩||
Adhikarana ੨੩ (੬੪) · Śloka ੬੪
ਸਰ੍ਵਸਰਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ||੬੪||
सर्वसरास्तु वातपित्तकफशोणितनिमित्ताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਸਰਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤੋ ਰਕ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚੈਕ ਏਵੇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਸਰ੍ਵਸਰਾਃ| ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੁਖੇ ਯੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸਰ੍ਵਸਰਾਃ||੬੪||
Adhikarana ੨੪ (੬੫-੬੬) · Śloka ੬੬
ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸਤੋਦੈਰ੍ਵਦਨਂ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਯਸ੍ਯਾਚਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸਰਃ ਸ ਵਾਤਾਤ੍ | ਰਕ੍ਤੈਃ ਸਦਾਹੈਸ੍ਤਨੁਭਿਃ ਸਪੀਤੈਰ੍ਯਸ੍ਯਾਚਿਤਂ ਚਾਪਿ ਸ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਾਤ੍ ||੬੫|| ਕਣ੍ਡੂਯੁਤੈਰਲ੍ਪਰੁਜੈਃ ਸਵਰ੍ਣੈਰ੍ਯਸ੍ਯਾਚਿਤਂ ਚਾਪਿ ਸ ਵੈ ਕਫੇਨ | ਰਕ੍ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੋਦਿਤ ਏਕ ਏਵ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟੋ ਮੁਖਪਾਕਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ||੬੬||
स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् | रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् ||६५|| कण्डूयुतैरल्परुजैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन | रक्तेन पित्तोदित एक एव कैश्चित् प्रदिष्टो मुखपाकसञ्ज्ञः ||६६||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤੈਃ ‘ਸ੍ਫੋਟੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਣ੍ਡੂਯੁਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ‘ਸ੍ਫੋਟੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਰਕ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਰਕ੍ਤੇਨ ਕਤ੍ਵਾ ਯੋਸੌ ਸਰ੍ਵਸਰਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯੈਃ ਮੁਖਪਾਕਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ਕਥਿਤਃ, ਸ ਚ ਪਿਤ੍ਤੋਦਿਤ ਏਕ ਏਵ; ਨ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਰ੍ਵਸਰਾਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯ ਏਵ| ਏਵਮੇਤੇ ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਰ੍ਮੁਖਰੋਗਾਃ ਸ੍ਵਪ੍ਤਸ੍ਵਾਯਤਨੇਸ੍ਵਿਤਿ||੬੫-੬੬||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੧੬
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਮੁਖਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੬|| ਇਤਿ ਭਗਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣੋਪਦਿਸ੍ਟਾਯਾਂ ਤਚ੍ਛਿਸ੍ਯੇਣ ਮਹਰ੍ਸਿਣਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ |
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मुखरोगनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
ਨਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਬਹੁਸ਼ੋ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵੈਦ੍ਯੇਸ਼ਭਰਤਾਤ੍ਮਜਃ| ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਮਕਰੋਤ੍ ਸੁਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣੋ ਭਿਸਕ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸਮਸ੍ਤਨਿਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਪਿਕਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਟੀਕਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੬||