૫. કુષ્ઠનિદાનમ્

અથેત્યાદિ||૧-૨||

ઇદાનીં હેતુમાહ- મિથ્યેત્યાદિ| મિથ્યાહારાચારસ્ય શાસ્ત્રોક્તવિધિભ્રષ્ટાહારાચારસ્યેત્યર્થઃ| સમ્પ્રાપ્તિમાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્ય મિથ્યાહારાચારસ્યેત્યાદિકસ્ય| સમુદ્ભૂય આક્ષિપ્ય, સમન્તાત્ સર્વત્ર; એતેન સર્વદેહગતત્વં રોગસ્ય સૂચયતિ||૩||

પૂર્વરૂપમાહ- તસ્યેત્યાદિ| અકસ્માત્ કારણં વિના| સ્વાપઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમ્||૪||

ઇદાનીં સઙ્ખ્યામાહ- તત્રેત્યાદિ| મહત્ત્વમુત્તરોત્તરધાત્વનુપ્રવેશાત્| એકાદશકુષ્ઠાનાં ક્ષુદ્રત્વમુત્તરોત્તરધાત્વનનુપ્રવેશાત્| અષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ ભવન્તીતિ દિઙ્માત્રમિદં દર્શિતં, કુષ્ઠાનામનિયતસઙ્ખ્યત્વાત્; તથા ચ ચરકઃ- “સપ્તવિધોઽષ્ટાદશવિધોઽસઙ્ખ્યેયવિધો વા” (ચ. નિ. ૫) ઇતિ| મહાકુષ્ઠાનિ નામતઃ પ્રાહ- તત્ર મહાકુષ્ઠાનીત્યાદિ| ક્ષુદ્રકુષ્ઠાનિ નામતઃ પ્રાહ- ક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યપીત્યાદિ||૫||

સર્વેષ્વેવ કુષ્ઠેષુ સર્વેષામેવ દોષાણાં ક્રિમીણાં ચ સમ્ભવં દર્શયન્નાહ- સર્વાણીત્યાદિ| સર્વાણિ ક્ષુદ્રાણિ મહાન્તિ ચ| કથં તર્હિ વાતેનારુણમિત્યાદીત્યાશઙ્ક્યાહ- ઉત્સન્નતસ્તુ દોષગ્રહણમભિભવાદિતિ; ઉત્સન્નત ઔત્કટ્યાત્ દોષગ્રહણમ્, અભિભવાત્ ‘ઇતરદોષયોઃ’ ઇતિ શેષઃ||૬||

યસ્ય દોષસ્ય યસ્મિન્ કુષ્ઠે ઔત્કટ્યં તેન તદ્દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રારુણાદીનાં સપ્તાનાં મહત્ત્વાદિષુ હેતું દર્શયન્નાહ- તેષામિત્યાદિ| અનુશબ્દેન પશ્ચાદર્થવાચિના મહત્વેઽસાધ્યત્વેઽપિ કાકણકવર્જં કાલાન્તરં ચ સૂચ્યતે; કાકણકં પુનરુત્પત્તાવેવાસાધ્યં, વ્યાધિસ્વભાવાત્| અસાધ્યત્વં ચેતિ ચકારો ધાત્વનુપ્રવેશાચ્ચેત્યનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ; તેનાનુક્તમારમ્ભકદોષમહત્ત્વં સમુચ્ચિનોતિ||૭||

તત્ર મહાકુષ્ઠાનાં લક્ષણં દર્શયન્નાહ- તત્ર વાતેનેત્યાદિ| ઋષ્યજિહ્વાપ્રકાશાનીતિ ઋષ્યજિહ્વાયા ઇવ પ્રકાશઃ સાદૃશ્યં યેષાં તાનિ ખરત્વયુક્તાનિ, ઋષ્યો નીલાણ્ડઃ ‘રોરુ ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; અન્યે ‘ઋક્ષ’ ઇતિ પઠન્તિ, ઋક્ષો ‘રીછ’ ઇતિ લોકે| કૃષ્ણકપાલિકા કૃષ્ણકર્કરા| કાકણન્તિકા ગુઞ્જા, ‘ચિરહણ્ટિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા, તત્ફલવદ્રક્તાનિ મધ્યે કૃષ્ણાનિ| ઉદુમ્બરાદીનાં પિત્તકૃતત્વં દર્શયન્નાહ- તેષામિત્યાદિ| ઉષોઽનલસમીપ ઇવોપતાપઃ, પ્લુષ્ટસ્યેવ વેદનાવિશેષ ઇત્યન્યે; ચોષ આચૂષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ, પિપાસેત્યન્યે; પરિદાહઃ સર્વતો દાહઃ; ધૂમાયનં ધૂમોપહતસ્યેવ, ‘ધૂમોદ્વમનમિવાઙ્ગાનામ્’ ઇત્યેકે| પુણ્ડરીકદદ્રુકુષ્ઠયોર્લક્ષણં દર્શયન્નાહ- શ્લેષ્મણેત્યાદિ| પુણ્ડરીકં શ્વેતપદ્મમ્| દદ્રુકુષ્ઠં દ્વિવિધં- સિતમસિતં ચ; અસિતસ્ય મહોપક્રમસાધ્યત્વાદનુબન્ધિત્વપ્રકર્ષાચ્ચ મહાકુષ્ઠેષુ મધ્યે સુશ્રુતે પાઠઃ, સિતદદ્રુકુષ્ઠસ્ય સુખસાધ્યત્વાદુત્તરોત્તરધાત્વનુપ્રવેશાભાવાત્તથાઽત્યર્થપીડારહિતત્વાચ્ચ ચરકે ક્ષુદ્રકુષ્ઠેષુ મધ્યે પાઠ ઇત્યદોષઃ| દદ્રુસિધ્મયોઃ સુશ્રુતચરકોદિતયોરભિધાનભેદ ઇતિ જેજ્ઝટઃ સમાદધતિ, તન્નેચ્છતિ ગયી| તયોઃ પુણ્ડરીકદદ્રુકુષ્ઠયોઃ પિત્તકફકૃતત્વં દર્શયન્નાહ- તયોરિત્યાદિ| પરિમણ્ડલતા પરિપૂર્ણમણ્ડલતા||૮||

ક્ષુદ્રકુષ્ઠેષુ પ્રાક્ સ્થૂલારુષ્કમાહ- સ્થૂલાનીત્યાદિ| સ્થૂલાનિ સ્થૂલમૂલાનિ| દારુણાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ| અરૂંષિ વ્રણાઃ|૯|-

મહાકુષ્ઠલક્ષણમાહ- ત્વક્કોચેત્યાદિ| ત્વક્શબ્દઃ કોચભેદસ્વપ્નૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તેન ત્વક્કોચઃ ત્વક્સઙ્કોચઃ, ત્વગ્ભેદઃ ત્વગ્વિદારણં, ત્વક્સ્વપનં ત્વચોઽચેતનત્વમ્, અઙ્ગસાદોઽઙ્ગગ્લાનિઃ| કુષ્ઠે મહત્પૂર્વયુત ઇતિ મહાકુષ્ઠ ઇત્યર્થઃ||૯||

એકકુષ્ઠમાહ- કુષ્ણારુણમિત્યાદિ|૧૦|-

ચર્મદલમાહ- સ્યુર્યેનેત્યાદિ| ચોષ આચૂષણમિવ| તલેષુ હસ્તપાદતલેષુ||૧૦||

વિસર્પકુષ્ઠલક્ષણમાહ- વિસર્પવદિત્યાદિ| અત્રોક્તવિસર્પાખ્યકુષ્ઠસ્ય વક્ષ્યમાણવિસર્પરોગસ્ય ચ ચિરવિસર્પણશીઘ્રવિસર્પણતો ભેદઃ||૧૧||

પરિસર્પમાહ- શનૈરિત્યાદિ|૧૨|-

સિધ્મકુષ્ઠમાહ- કુણ્ડ્વન્વિતમિત્યાદિ| અપાયિ અકષ્ટકારિ | પ્રાયશ ઊર્ધ્વકાય ઇતિ પ્રાયઃશબ્દોપાદાનાદધઃકાયેઽપિ કદાચિદ્ભવતિ| સિધ્મકુષ્ઠં દ્વિવિધં- પુષ્પિકાસિધ્મં, સિધ્મં ચ; પુષ્પિકાસિધ્મસ્ય સુખસાધ્યત્વાત્ સુશ્રુતે ક્ષુદ્રકુષ્ઠેષુ પાઠઃ, સિધ્મસ્ય દુઃખસાધ્યત્વાચ્ચરકે મહાકુષ્ઠે પાઠ ઇત્યદોષઃ||૧૨||

વિચર્ચિકામાહ- રાજ્ય ઇત્યાદિ| રાજ્યો રેખાઃ, તાશ્ચ સરૂક્ષા ભવન્તિ| કણ્ડ્વર્તિઃ ખર્જૂપીડા, રુજો વેદનાઃ, અતિશબ્દઃ કણ્ડ્વર્તિરુગ્ભ્યાં સમ્બધ્યતે| ગાત્રેષુ પાણિપાદેષુ| કણ્ડૂમતીત્યાદિ| ઇયમેવ વિચર્ચિકા પાદગતા યદા સ્યાત્તદા વિચર્ચિકાસઞ્જ્ઞાં વિહાય વિપાદિકાસઞ્જ્ઞાં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ||૧૩||

કિટિભમાહ- યદિત્યાદિ| ‘રક્તકૃષ્ણં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ|૧૪|-

અથ પામામાહ,- સાસ્રાવેત્યાદિ| સહાસ્રાવકણ્ડૂપરિદાહકૈર્વર્તન્તે યાઃ પિડકાસ્તાસ્તથાવિધાઃ, તાભિરૂહ્યા પામેતિ સમ્બન્ધઃ; યે તુ ‘સાસ્રાવકણ્ડૂપરિદાહવદ્ભિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- સાસ્રાવૌ યૌ કણ્ડૂપરિદાહૌ તદ્યુક્તૈઃ પુરુષૈઃ કૃત્વા, અણુકાભિઃ પિડકાભિઃ કૃત્વા, પામા ઊહ્યા ‘વૈદ્યૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| સૈવ કચ્છૂરિતિ સૈવ પાણ્યોઃ સ્ફિજોશ્ચ તીવ્રદાહૈઃ સ્ફોટૈરુપગતા કચ્છૂરુચ્યતે||૧૪||-

રકસામાહ- કણ્ડ્વન્વિતેત્યાદિ| શરીરે સકલે કાયે||૧૫||

ઇદાનીં કસ્મિન્ ક્ષુદ્રકુષ્ઠે કસ્યાધિક્યમિત્યાહ- અરુરિત્યાદિ| અરુઃ સ્થૂલારુષ્કમ્| શેષાણિ વિસર્પકિટિભવિચર્ચિકાપામાચર્મદલાનિ| અરુઃ સસિધ્મમિત્યાદિ| જેજ્ઝટેન સ્વકપોલકલ્પિતઃ શ્લોક ઇતિ ગયદાસો ન મન્યતે, યસ્માદેકકુષ્ઠં મહાકુષ્ઠં ચ વાતાદેવ ભવતિ ન કફાત્, પરિસર્પં પિત્તાત્; પાઠાન્તરં ચાત્ર ‘અરુષ્કં’ ઇત્યાદિ પઠતિ, તચ્ચાભાવાન્ન લિખિતમ્||૧૬||

કિલાસં નિર્દિશન્નાહ- કિલાસમપીત્યાદિ| અપિશબ્દઃ સમ્ભાવનાયાં, તેન કિલાસં કુષ્ઠવિકૃતિરિતિ સમ્ભાવ્યતે; અન્યે તુ, કિમપિ કિલાસં કુષ્ઠવિકલ્પો ન ભવતીત્યપિશબ્દાદાહુઃ; કિં તત્ કિલાસં કુષ્ઠવિકલ્પો ન ભવતિ? ઉચ્યતે- ત્વગ્ગતમપરિસ્રાવિ ચેતિ; અન્તરં ભેદઃ| ત્વગ્ગતમિતિ કુષ્ઠં ત્વગ્રક્તમાંસમધિષ્ઠાય ત્વચિ દર્શયત્યાત્માનં, કિલાસં તુ ત્વચમેવ કેવલામધિતિષ્ઠતીત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘ત્વગ્ગતમેવ કિલાસસઞ્જ્ઞં, તદેવ ધાત્વનુપ્રવેશાચ્છ્વિત્રસઞ્જ્ઞમ્’ ઇત્યાહુઃ| તથા ચ વિશ્વામિત્રઃ,- “ત્વગ્ગતં તુ યદસ્રાવિ કિલાસં તત્ પ્રકીર્તિતમ્| યદા ત્વચમતિક્રમ્ય તદ્ધાતૂનવગાહતે|| હિત્વા કિલાસસઞ્જ્ઞાં ચ શ્વિત્રસઞ્જ્ઞાં લભેત તત્”- ઇતિ| વાતાદિજાનાં કિલાસાનાં લક્ષણમાહ- તદ્વાતેનેત્યાદિ| પરિધ્વંસીતિ ઘૃષ્ટં સદ્રજો વિમુઞ્ચતીત્યર્થઃ| બહલં સ્થૂલમ્| અતઃ પરમસાધ્યાવધારણં- તેષ્વિત્યાદિ| તેષુ વાતપિત્તશ્લેષ્મજેષુ કિલાસેષુ| સમ્બદ્ધમણ્ડલમિતિ પરસ્પરમભિન્નમણ્ડલમિત્યર્થઃ| અન્તે જાતમ્ ઓષ્ઠપાણિપાદગુહ્યજમ્; અન્યે ત્વત્ર ‘અન્તર્જાતરક્તરોમ ચ’ ઇતિ પઠન્તિ; અન્તર્મધ્યે જાતાનિ રક્તાનિ લોમાનિ યત્ર તત્તથા; તે ચાચાર્યા ‘અગ્નિદગ્ધં ચ’ ઇતિ ચકારેણ પાણિપાદગુહ્યૌષ્ઠજમનુક્તમપ્યસાધ્યં સમુચ્ચિન્વન્તિ||૧૭||

કુષ્ઠાનાં સઙ્ક્ષેપેણોક્તત્વાદનુક્તમપિ દોષલિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- કુષ્ઠેષ્વિત્યાદિ| વાતકાર્યેષુ સ્વેદશ્ચિન્ત્યઃ| ‘ત્વક્સઙ્કોચસ્વાપાસ્વેદૌ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર નઞ્ સ્વેદનિષેધાર્થઃ; ‘વ્યાધિસ્વભાવાત્ સ્વેદોઽપિ સ્યાત્’ ઇત્યપરે| કૌણ્યં નષ્ટકરતા| સત્ત્વોત્પત્તયઃ ક્રિમીણાં જન્માનિ ||૧૮||

તેષામસાધ્યતાં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| પુણ્ડરીકમાદિબલપ્રવૃત્તં શુક્રશોણિતદોષજમસાધ્યમ્| નનુ ચાદિબલપ્રવૃત્તમન્યદપિ કુષ્ઠમસાધ્યમેવ, યદાહ ચરકઃ,- “યે ચાપિ કેચિત્ કુલજા વિકારાસ્તાંશ્ચાપ્યસાધ્યાન્ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ” (ચ. ચિ. ૬) ઇતિ; કુલજા ઇત્યનેન દુષ્ટશુક્રશોણિતજા ઉચ્યન્તે| પુણ્ડરીકગ્રહણં સર્વેષામેવ મહાકુષ્ઠાનામુપલક્ષણં; તેષામેવોત્તરોત્તરધાત્વનુક્રમેણ શુક્રધાતોર્દુષ્ટિજનનસામર્થ્યાત્| એતેન ક્ષુદ્રકુષ્ઠેષ્વાદિબલપ્રવૃત્તત્વં નાસ્તિ, ઉત્તરોત્તરધાત્વનનુક્રમણાભાવેન શુક્રદોષકરણેઽસામર્થ્યાત્| કાકણકં ચાસાધ્યમ્, ઉત્પત્તાવેવ ત્રિદોષબલપ્રવૃત્તત્વાત્; ધાત્વનુક્રમણેન હિ મહાકુષ્ઠાનામસ્થિમજ્જશુક્રગતાનામસાધ્યત્વમુપરિષ્ઠાદેવ વક્ષ્યતિ||૧૯||

ઇદાનીમપ્રતિકારિણ ઉત્તરોત્તરધાત્વનુક્રમણે દૃષ્ટાન્તં દર્શયન્નાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| યથા વનસ્પતિર્વૃક્ષઃ, કાલપ્રકર્ષણં કાલાધિક્યં પ્રાપ્ય, મૂલૈઃ કૃત્વા, અન્તર્ભૂમિં વિગાહેતેતિ સમ્બન્ધઃ| ત્વચીતિ અત્ર ત્વક્શબ્દેન રસ ઉક્તઃ, રસારબ્ધત્વાત્; તેન રસસ્થમિત્યર્થઃ||૨૦-૨૧||

ધાતુગતકુષ્ઠાનાં લક્ષણમાહ- સ્પર્શહાનિરિત્યાદિ| “પ્રાગેવ રસધાતું ક્રોડીકૃત્ય દોષાઃ કુષ્ઠારમ્ભકાઃ, અતો રસધાતુલક્ષણં નોક્તમ્” ઇત્યેકે; અપરે ત્વક્શબ્દેન રસમાહુઃ| જાયત ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| વિપૂયકો દુર્ગન્ધતા| શોણિતસંશ્રિતે ઇતિ ‘જાયતે’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| બાહુલ્યં સ્થૂલમણ્ડલતા| સ્ફોટઃ ત્વચઃ સ્ફુટનમ્| સ્થિરત્વં કઠિનમણ્ડલતા| કેચિદત્રાન્યથા પઠન્તિ, સ ચ પાઠોઽભાવાન્ન લિખિતઃ| અત્રાપિ ‘જાયતે’ ઇત્યધ્યાહારઃ| ઉપદેહો મલવૃદ્ધિઃ| અત્રાપિ કેચિદન્યથા શ્લોકં પઠન્તિ, સોઽપિ પાઠોઽભાવાન્ન લિખિતઃ| શુક્રગતસ્ય કુષ્ઠસ્ય લિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- કૌણ્યમિત્યાદિ| તદપીત્યપિશબ્દાત્ પૂર્વોક્તાન્યપિ રસાદિમજ્જાન્તગતાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ| કુષ્ઠિતં સઞ્જાતકુષ્ઠમ્; અન્યે તુ ‘કુષ્ઠવત્’ ઇતિ પઠન્તિ, કુષ્ઠસહિતમિત્યર્થઃ; અન્યે ‘કુષ્ઠિલમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| યદા સ્ત્રીપુંસયોઃ કુષ્ઠિનોર્બીજમુપહતં સ્યાત્તદા તયોઃ પ્રજા નોત્પદ્યતે; ઉપતપ્તમાત્રબીજયોઃ પુનઃ પ્રજોપતાપ ઉત્પદ્યતે||૨૨-૨૮||

ઇદાનીં ધાત્વનુક્રમેઽપિ સાધ્યાદિભેદં દર્શયન્નાહ- કુષ્ઠમિત્યાદિ| આત્મવતો જિતેન્દ્રિયસ્ય||૨૯||

કુષ્ઠસ્ય કર્મજત્વં દર્શયન્નાહ- બ્રહ્મસ્ત્રીત્યાદિ| સજ્જનઃ સત્પુરુષઃ| પરસ્વં પરદ્રવ્યમ્||૩૦||

કુષ્ઠં દીર્ઘરોગાણાં પ્રધાનમિતિ જન્માન્તરેઽપિ તદનુબન્ધં દર્શયન્નાહ- મ્રિયત ઇત્યાદિ| ગચ્છતિ અનુગતં ભવતીત્યર્થઃ, કુષ્ઠજનકસ્ય કર્મણોઽક્ષીણત્વાત્| આસ્થાય આશ્રિત્ય| સ પુણ્યાં ગતિમાપ્નુયાત્, ક્ષીણપાપત્વાત્||૩૧-૩૨||

સંસર્ગસમ્ભવપ્રધાનં કુષ્ઠમાશ્રિત્ય કુષ્ઠિપ્રભૃતીનાં સંસર્ગપરિહારં દર્શયન્નાહ- પ્રસઙ્ગાદિત્યાદિ| પ્રસઙ્ગાદિતિ પ્રસઙ્ગેન અભ્યાસેન કૃતાત્, પુનઃ પુનઃ કૃતાદિત્યર્થઃ| ઇદં વિશેષણં ગાત્રસંસ્પર્શાદિભિઃ સર્વૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| સહશય્યાસનાદિતિ એકશય્યાસનસ્થિતેઃ| માલ્યં પુષ્પમ્| ઔપસર્ગિકરોગાઃ શીતલિકાદયઃ| સઙ્ક્રામન્તિ આવિશન્તિ||૩૩-૩૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||