Adhikarana 24 (22-28) · Śloka 28
sparśahāniḥ svēdanatvamīṣatkaṇḍūśca jāyatē | vaivarṇyaṁ rūkṣabhāvaśca kuṣṭhē tvaci samāśritē ||22|| tvaksvāpō rōmaharṣaśca svēdasyābhipravartanam | kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhē śōṇitasaṁśritē ||23|| bāhulyaṁ vakraśōṣaśca kārkaśyaṁ piḍakōdgamaḥ | tōdaḥ sphōṭaḥ sthiratvaṁ ca kuṣṭhē māṁsasamāśritē ||24|| daurgandhyamupadēhaśca pūyō'tha krimayastathā | gātrāṇāṁ bhēdanaṁ cāpi kuṣṭhē mēdaḥsamāśritē ||25|| nāsābhaṅgō'kṣirāgaśca kṣatē ca krimisambhavaḥ | bhavēt svarōpaghātaśca hyasthimajjasamāśritē ||26|| kauṇyaṁ gatikṣayō'ṅgānāṁ sambhēdaḥ kṣatasarpaṇam | śukrasthānagatē liṅgaṁ prāguktāni tathaiva ca ||27|| strīpuṁsayōḥ kuṣṭhadōṣādduṣṭaśōṇitaśukrayōḥ | yadapatyaṁ tayōrjātaṁ jñēyaṁ tadapi kuṣṭhitam ||28||
View original
स्पर्शहानिः स्वेदनत्वमीषत्कण्डूश्च जायते | वैवर्ण्यं रूक्षभावश्च कुष्ठे त्वचि समाश्रिते ||२२|| त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्याभिप्रवर्तनम् | कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ||२३|| बाहुल्यं वक्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः | तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ||२४|| दौर्गन्ध्यमुपदेहश्च पूयोऽथ क्रिमयस्तथा | गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदःसमाश्रिते ||२५|| नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षते च क्रिमिसम्भवः | भवेत् स्वरोपघातश्च ह्यस्थिमज्जसमाश्रिते ||२६|| कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् | शुक्रस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ||२७|| स्त्रीपुंसयोः कुष्ठदोषाद्दुष्टशोणितशुक्रयोः | यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
dhātugatakuṣṭhānāṁ lakṣaṇamāha- sparśahānirityādi| “prāgēva rasadhātuṁ krōḍīkr̥tya dōṣāḥ kuṣṭhārambhakāḥ, atō rasadhātulakṣaṇaṁ nōktam” ityēkē; aparē tvakśabdēna rasamāhuḥ| jāyata ityatrāpi sambadhyatē| vipūyakō durgandhatā| śōṇitasaṁśritē iti ‘jāyatē’ ityatrāpi sambadhyatē| bāhulyaṁ sthūlamaṇḍalatā| sphōṭaḥ tvacaḥ sphuṭanam| sthiratvaṁ kaṭhinamaṇḍalatā| kēcidatrānyathā paṭhanti, sa ca pāṭhō'bhāvānna likhitaḥ| atrāpi ‘jāyatē’ ityadhyāhāraḥ| upadēhō malavr̥ddhiḥ| atrāpi kēcidanyathā ślōkaṁ paṭhanti, sō'pi pāṭhō'bhāvānna likhitaḥ| śukragatasya kuṣṭhasya liṅgaṁ darśayannāha- kauṇyamityādi| tadapītyapiśabdāt pūrvōktānyapi rasādimajjāntagatāni liṅgāni bhavanti| kuṣṭhitaṁ sañjātakuṣṭham; anyē tu ‘kuṣṭhavat’ iti paṭhanti, kuṣṭhasahitamityarthaḥ; anyē ‘kuṣṭhilam’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| yadā strīpuṁsayōḥ kuṣṭhinōrbījamupahataṁ syāttadā tayōḥ prajā nōtpadyatē; upataptamātrabījayōḥ punaḥ prajōpatāpa utpadyatē||22-28||