Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതോऽശ്മരീണാം നിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातोऽश्मरीणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദി| നിദാനം ഹേതുലക്ഷണനിര്ദേശഃ||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩
ചതസ്രോऽശ്മര്യോ ഭവന്തി; ശ്ലേഷ്മാധിഷ്ഠാനാഃ; തദ്യഥാ- ശ്ലേഷ്മണാ, വാതേന, പിത്തേന, ശുക്രേണ ചേതി ||൩||
चतस्रोऽश्मर्यो भवन्ति; श्लेष्माधिष्ठानाः; तद्यथा- श्लेष्मणा, वातेन, पित्तेन, शुक्रेण चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
ചതസ്ര ഇത്യാദി| ചതസ്രോऽശ്മര്യോ ഭവന്തീതി ഛേദഃ| തിസ്ര ഏവ ശ്ലേഷ്മാധിഷ്ഠാനാഃ, ശുക്രാശ്മരീ തു ശുക്രാധിഷ്ഠാനാ; അന്യേ തു ശുക്രാശ്മര്യപി ശ്ലേഷ്മാധിഷ്ഠാനൈവ, ‘ശുക്രം തു സൌമ്യം’ (ശാ. ൩) ഇതി വചനാത്| ശ്ലേഷ്മാധിഷ്ഠാനാഃ ശ്ലേഷ്മോപാദാനകാരണാഃ, ശ്ലേഷ്മാണമുപാദായ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ചതസ്രോऽശ്മര്യോ ഭവന്തീത്യസ്യ വിവരണം കുര്വന്നാഹ- തദ്യഥേത്യാദി||൩||
Adhikarana ൩ (൪) · Śloka ൪
തത്രാസംശോധനശീലസ്യാപഥ്യകാരിണഃ പ്രകുപിതഃ ശ്ലേഷ്മാ മൂത്രസമ്പൃക്തോऽനുപ്രവിശ്യ ബസ്തിമശ്മരീം ജനയതി ||൪||
तत्रासंशोधनशीलस्यापथ्यकारिणः प्रकुपितः श्लेष्मा मूत्रसम्पृक्तोऽनुप्रविश्य बस्तिमश्मरीं जनयति ||४||
🔊 Audio coming soon
താസാം സമ്പ്രാപ്തിം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| മൂത്രസമ്പൃക്തോ മൂത്രേണ സഹിതഃ||൪||
Adhikarana ൪ (൫-൬) · Śloka ൬
താസാം പൂര്വരൂപാണി- ജ്വരോ ബസ്തിപീഡാരോചകൌ മൂത്രകൃച്ഛ്രം ബസ്തിശിരോമുഷ്കശേഫസാം വേദനാ കൃച്ഛ്രാവസാദോ ബസ്തഗന്ധിത്വം മൂത്രസ്യേതി ||൫|| യഥാസ്വവേദനാവര്ണം ദുഷ്ടം സാന്ദ്രമഥാവിലമ് | പൂര്വരൂപേऽശ്മനഃ കൃച്ഛ്രാന്മൂത്രം സൃജതി മാനവഃ ||൬||
तासां पूर्वरूपाणि- ज्वरो बस्तिपीडारोचकौ मूत्रकृच्छ्रं बस्तिशिरोमुष्कशेफसां वेदना कृच्छ्रावसादो बस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति ||५|| यथास्ववेदनावर्णं दुष्टं सान्द्रमथाविलम् | पूर्वरूपेऽश्मनः कृच्छ्रान्मूत्रं सृजति मानवः ||६||
🔊 Audio coming soon
താസാം പൂര്വരൂപമാഹ- താസാമിത്യാദി| ബസ്തിശിരഃ മൂത്രാശയോപരിതനോ ഭാഗഃ, മുഷ്കഃ അണ്ഡം, ശേഫഃ പുംശ്ചിഹ്നമ്| കൃച്ഛ്രാവസാദോ കഷ്ടയുക്താऽങ്ഗഗ്ലാനിഃ| ബസ്തിഗന്ധിത്വം ബൃഹത്തമച്ഛഗലഗന്ധിത്വമ്| യഥാസ്വം ദോഷാനതിക്രമേണ, വേദനാ വര്ണശ്ച യസ്മിന് മൂത്രേ തത്തഥാ| ദുഷ്ടം വാതാദിഭിഃ| ആവിലം കലുഷമ്| അശ്മനഃ അശ്മര്യാഃ||൫-൬||
Adhikarana ൫ (൭) · Śloka ൭
അഥ ജാതാസു നാഭിബസ്തിസേവനീമേഹനേഷ്വന്യതമസ്മിന് മേഹതോ വേദനാ മൂത്രധാരാസങ്ഗഃ സരുധിരമൂത്രതാ മൂത്രവികിരണം ഗോമേദകപ്രകാശമത്യാവിലം സസികതം വിസൃജതി; ധാവനലങ്ഘനപ്ലവനപൃഷ്ഠയാനോഷ്ണാധ്വഗമനൈശ്ചാസ്യ വേദനാ ഭവന്തി ||൭||
अथ जातासु नाभिबस्तिसेवनीमेहनेष्वन्यतमस्मिन् मेहतो वेदना मूत्रधारासङ्गः सरुधिरमूत्रता मूत्रविकिरणं गोमेदकप्रकाशमत्याविलं ससिकतं विसृजति; धावनलङ्घनप्लवनपृष्ठयानोष्णाध्वगमनैश्चास्य वेदना भवन्ति ||७||
🔊 Audio coming soon
അഥ സര്വാസാമപി സാമാന്യം ലക്ഷണമാഹ- അഥേത്യാദി| ജാതാസ്വിതി സര്വാസ്വപ്യശ്മരീഷു| സങ്ഗോ നിരോധഃ| മൂത്രവികിരണമിതി വികിരണം വിക്ഷേപ ഇതശ്ചേതശ്ച ഗമനമ്| ഗോമേദകോ മണിഃ പീതഃ| സസികതം വാലുകാസഹിതം, വിസൃജതി വിമുഞ്ചതി, ‘മൂത്രം’ ഇതി ശേഷഃ| ലങ്ഘനം പരിഖാദീനാം, പ്ലവനം പ്രതരണമ്, ഉഷ്ണഗമനം ഘര്മഗമനമ്, അധ്വഗമനം ദീര്ഘമാര്ഗഗമനമ്||൭||
Adhikarana ൬ (൮) · Śloka ൮
തത്ര ശ്ലേഷ്മാശ്മരീ ശ്ലേഷ്മലമന്നമഭ്യവഹരതോऽത്യര്ഥമുപലിപ്യാധഃ പരിവൃദ്ധിം പ്രാപ്യ ബസ്തിമുഖമധിഷ്ഠായ സ്രോതോ നിരുണദ്ധി, തസ്യ മൂത്രപ്രതിഘാതാദ്ദാല്യതേ ഭിദ്യതേ നിസ്തുദ്യത ഇവ ച ബസ്തിര്ഗുരുഃ ശീതശ്ച ഭവതി; അശ്മരീ ചാത്ര ശ്വേതാ സ്നിഗ്ധാ മഹതീ കുക്കുടാണ്ഡപ്രതീകാശാ മധൂകപുഷ്പവര്ണാ വാ ഭവതി, താം ശ്ലൈഷ്മികീമിതി വിദ്യാത് ||൮||
तत्र श्लेष्माश्मरी श्लेष्मलमन्नमभ्यवहरतोऽत्यर्थमुपलिप्याधः परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि, तस्य मूत्रप्रतिघाताद्दाल्यते भिद्यते निस्तुद्यत इव च बस्तिर्गुरुः शीतश्च भवति; अश्मरी चात्र श्वेता स्निग्धा महती कुक्कुटाण्डप्रतीकाशा मधूकपुष्पवर्णा वा भवति, तां श्लैष्मिकीमिति विद्यात् ||८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ശ്ലേഷ്മാദ്യശ്മരീണാം പ്രത്യേകം വിശിഷ്ടലക്ഷണമാഹ- തത്രേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മലമന്നമഭ്യവഹരതഃ പുംസഃ ശ്ലേഷ്മാശ്മരീ സ്രോതോ നിരുണദ്ധീതി സമ്ബന്ധഃ| ഉപലിപ്യ നവഘടപങ്കന്യായേന| അധിഷ്ഠായ ആശ്രിത്യ| ദാല്യതേ വിശീര്യത ഇവ സ്ഫുടതീവേത്യര്ഥഃ| ഭിദ്യതേ വിദീര്യത ഇവ| നിസ്തുദ്യതേ സൂചിഭിരിവ||൮||
Adhikarana ൭ (൯) · Śloka ൯
പിത്തയുതസ്തു ശ്ലേഷ്മാ സങ്ഘാതമുപഗമ്യ യഥോക്താം പരിവൃദ്ധിം പ്രാപ്യ ബസ്തിമുഖമധിഷ്ഠായ സ്രോതോ നിരുണദ്ധി, തസ്യ മൂത്രപ്രതീഘാതാദൂഷ്യതേ ചൂഷ്യതേ ദഹ്യതേ പച്യത ഇവ ബസ്തിരുഷ്ണവാതശ്ച ഭവതി; അശ്മരീ ചാത്ര സരക്താ പീതാവഭാസാ കൃഷ്ണാ ഭല്ലാതകാസ്ഥിപ്രതിമാ മധുവര്ണാ വാ ഭവതി, താം പൈത്തികീമിതി വിദ്യാത് ||൯||
पित्तयुतस्तु श्लेष्मा सङ्घातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि, तस्य मूत्रप्रतीघातादूष्यते चूष्यते दह्यते पच्यत इव बस्तिरुष्णवातश्च भवति; अश्मरी चात्र सरक्ता पीतावभासा कृष्णा भल्लातकास्थिप्रतिमा मधुवर्णा वा भवति, तां पैत्तिकीमिति विद्यात् ||९||
🔊 Audio coming soon
പിത്തയുതസ്ത്വിത്യാദി| പിത്തയുതഃ ശ്ലേഷ്മാ സ്രോതോ നിരുണദ്ധീതി സമ്ബന്ധഃ| സങ്ഘാതമുപഗമ്യ കാഠിന്യം പ്രാപ്യേത്യര്ഥഃ| തസ്യ പുരുഷസ്യ| മൂത്രപ്രതീഘാതാത് മൂത്രനിരോധാത്| ഊഷ്യതേ സമീപാഗ്നിനൈവോപതപ്യതേ| ചൂഷ്യതേ ആകൃഷ്യത ഇവ| ദഹ്യതേ ഇവ കക്ഷാഗ്നിനേവ| പച്യത ഇവ ക്ഷാരേണേവ, ഉത്ക്വാഥ്യത ഇവേത്യേകേ| ഉഷ്ണവാത ഉത്തരതന്ത്രേ പഠിതോ മൂത്രരോഗഃ| സരക്താ ഈഷദ്രക്താ||൯||
Adhikarana ൮ (൧൦) · Śloka ൧൦
വാതയുതസ്തു ശ്ലേഷ്മാ സങ്ഘാതമുപഗമ്യ യഥോക്താം പരിവൃദ്ധിം പ്രാപ്യ ബസ്തിമുഖമധിഷ്ഠായ സ്രോതോ നിരുണദ്ധി, തസ്യ മൂത്രപ്രതീഘാതാത്തീവ്രാ വേദനാ ഭവതി, തദാऽത്യര്ഥം പീഡ്യമാനോ ദന്താന് ഖാദതി, നാഭിം പീഡയതി, മേഢ്രം പ്രമൃദ്നാതി, പായും സ്പൃശതി, വിശര്ധതേ, വിദഹതി, വാതമൂത്രപുരീഷാണി കൃച്ഛ്രേണ ചാസ്യ മേഹതോ നിഃസരന്തി; അശ്മരീ ചാത്ര ശ്യാവാ പരുഷാ വിഷമാ ഖരാ കദമ്ബപുഷ്പവത്കണ്ടകാചിതാ ഭവതി, താം വാതികീമിതി വിദ്യാത് ||൧൦||
वातयुतस्तु श्लेष्मा सङ्घातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि, तस्य मूत्रप्रतीघातात्तीव्रा वेदना भवति, तदाऽत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् खादति, नाभिं पीडयति, मेढ्रं प्रमृद्नाति, पायुं स्पृशति, विशर्धते, विदहति, वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण चास्य मेहतो निःसरन्ति; अश्मरी चात्र श्यावा परुषा विषमा खरा कदम्बपुष्पवत्कण्टकाचिता भवति, तां वातिकीमिति विद्यात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
വാതയുതസ്ത്വിത്യാദി| അത്രാപി പൂര്വവത് സമ്ബന്ധഃ| ദന്താന് ഖാദതി പരസ്പരം ദന്തപീഡനം കരോതി| വിശര്ധതേ ഗുദേന കുത്സിതം ശബ്ദം കരോതി; കേചിത് ‘വിശര്ധതേ’ ഇത്യത്ര ‘വിവര്ധതേ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച-മേഢ്രം വിമര്ദനാദ് വിവര്ധത ഇത്യര്ഥഃ| വിദഹതി വിദാഹയുക്തം മേഢ്രം ഭവതി| മേഹതോ മുഞ്ചത ഇത്യര്ഥഃ| ഖരാ കഠിനാ||൧൦||
Adhikarana ൯ (൧൧) · Śloka ൧൧
പ്രായേണൈതാസ്തിസ്രോऽശ്മര്യോ ദിവാസ്വപ്നസമശനാധ്യശനശീതസ്നിഗ്ധഗുരുമധുരാഹാരപ്രിയത്വാദ്വിശേഷേണ ബാലാനാം ഭവന്തി; തേഷാമേവാല്പബസ്തികായത്വാദനുപചിതമാംസത്വാച്ച ബസ്തേഃ സുഖഗ്രഹണാഹരണാ ഭവന്തി | മഹതാം തു ശുക്രാശ്മരീ ശുക്രനിമിത്താ ഭവതി ||൧൧||
प्रायेणैतास्तिस्रोऽश्मर्यो दिवास्वप्नसमशनाध्यशनशीतस्निग्धगुरुमधुराहारप्रियत्वाद्विशेषेण बालानां भवन्ति; तेषामेवाल्पबस्तिकायत्वादनुपचितमांसत्वाच्च बस्तेः सुखग्रहणाहरणा भवन्ति | महतां तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति ||११||
🔊 Audio coming soon
പ്രായേണേത്യാദി| പ്രായേണൈതാസ്തിസ്രോऽശ്മര്യോ ബാലാനാം ഭവന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| കസ്മാദിത്യാഹ- വിശേഷേണ ദിവാസ്വപ്നാദിപ്രിയത്വാത്തേഷാമിതി; പ്രായോഗ്രഹണാദ്യൂനാമപി ബോധയതി| തേഷാമേവ ബാലാനാമ്| അല്പബസ്തികായത്വാദിതി അല്പബസ്തിത്വാദല്പകായത്വാച്ചേത്യര്ഥഃ| അല്പബസ്തിത്വാദിതി ആയാമേനാല്പത്വമ്; അനുപചിതബസ്തിമാംസത്വാച്ച ബസ്തേരിത്യനേന പരിണാഹേനാല്പത്വമുക്തമ്| സുഖഗ്രഹണാഹരണാ ഇതി സുഖേന ഗൃഹ്യന്തേ സുഖേനാഹ്രിയന്തേ ചാശ്മര്യഃ||൧൧||
Adhikarana ൧൦ (൧൨) · Śloka ൧൨
മൈഥുനവിഘാതാദതിമൈഥുനാദ്വാ ശുക്രം ചലിതമനിര്ഗച്ഛദ്വിമാര്ഗഗമനാദനിലോऽഭിതഃ സങ്ഗൃഹ്യ മേഢ്രവൃഷണയോരന്തരേ സംഹരതി, സംഹൃത്യ ചോപശോഷയതി; സാ മൂത്രമാര്ഗമാവൃണോതി , മൂത്രകൃച്ഛ്രം ബസ്തിവേദനാം വൃഷണയോശ്ച ശ്വയഥുമാപാദയതി, പീഡിതമാത്രേ ച തസ്മിന്നേവ പ്രദേശേ പ്രവിലയമാപദ്യതേ; താം ശുക്രാശ്മരീമിതി വിദ്യാത് ||൧൨||
मैथुनविघातादतिमैथुनाद्वा शुक्रं चलितमनिर्गच्छद्विमार्गगमनादनिलोऽभितः सङ्गृह्य मेढ्रवृषणयोरन्तरे संहरति, संहृत्य चोपशोषयति; सा मूत्रमार्गमावृणोति , मूत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनां वृषणयोश्च श्वयथुमापादयति, पीडितमात्रे च तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रविलयमापद्यते; तां शुक्राश्मरीमिति विद्यात् ||१२||
🔊 Audio coming soon
ഹേതുസമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണാനി ശുക്രാശ്മര്യാ ദര്ശയന്നാഹ- മൈഥുനേത്യാദി| സാ അശ്മരീ| മൈഥുനവിഘാതാദതിമൈഥുനാദ്വേതി ഹേതുഃ| ശുക്രം ചലിതമനിര്ഗച്ഛദിത്യാദിസമ്പ്രാപ്തിഃ| മൂത്രകൃച്ഛ്രം ബസ്തിവേദനാമിത്യാദി ലക്ഷണമ്| മൈഥുനവിഘാതാദിതി മൈഥുനകാര്യസ്യ ശുക്രസ്യ വിഘാതാത്| ‘അമൈഥുനാത്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര ശുക്രബാഹുല്യം ശുക്രചലനേ ഹേതുഃ| അനിര്ഗച്ഛത് അനിഃസരത്| ‘അനിര്ഗച്ഛന്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര വായോര്വിശേഷണമ്| വിമാര്ഗഗമനാദനിലോऽഭിതഃ സങ്ഗൃഹ്യേതി വിമാര്ഗഗമനാത് ഉന്മാര്ഗഗമനാത്, അനിലോ വായുഃ, അഭിത ഉഭയത ഊര്ധ്വമധശ്ചേത്യര്ഥഃ, സങ്ഗൃഹ്യ വിധാര്യ, മേഢ്രവൃഷണയോരന്തരേ ബസ്തിദ്വാരസ്യാധ ഇത്യര്ഥഃ, സംഹരതി വര്തുലീകരോതി| വൃഷണയോശ്ചേതി ചകാരാദ്വങ്ക്ഷണദേശേऽപി, ദോഷജാസു ത്വശ്മരീഷു വൃഷണശോഫോ നാസ്ത്യേവ| പ്രവിലയമാപദ്യതേ അശ്മരീ നിലീയതേऽല്പത്വാത്; അന്യേ തു പുനഃ ‘അശ്മരീകൃതോ വൃഷണശോഥഃ പ്രവിലയമാപദ്യതേ’ ഇത്യാചക്ഷതേ||൧൨||
Adhikarana ൧൧ (൧൩) · Śloka ൧൩
ഭവന്തി ചാത്ര- ശര്കരാ സികതാ മേഹോ ഭസ്മാഖ്യോऽശ്മരിവൈകൃതമ് |൧൩|
भवन्ति चात्र- शर्करा सिकता मेहो भस्माख्योऽश्मरिवैकृतम् |१३|
🔊 Audio coming soon
ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| ഭസ്മാഖ്യ ഇതി മൂത്രശുക്രനാമാ ഉത്തരതന്ത്രേ മൂത്രരോഗഃ| അശ്മരീവൈകൃതമ് അശ്മരീവികാരാ ഉപദ്രവാ ഇത്യര്ഥഃ|൧൩|-
Adhikarana ൧൨ (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൪
അശ്മര്യാ ശര്കരാ ജ്ഞേയാ തുല്യവ്യഞ്ജനവേദനാ ||൧൩|| പവനേऽനുഗുണേ സാ തു നിരേത്യല്പാ വിശേഷതഃ | സാ ഭിന്നമൂര്തിര്വാതേന ശര്കരേത്യഭിധീയതേ ||൧൪||
अश्मर्या शर्करा ज्ञेया तुल्यव्यञ्जनवेदना ||१३|| पवनेऽनुगुणे सा तु निरेत्यल्पा विशेषतः | सा भिन्नमूर्तिर्वातेन शर्करेत्यभिधीयते ||१४||
🔊 Audio coming soon
അശ്മര്യേത്യാദി| അശ്മര്യാ തുല്യവ്യഞ്ജനവേദനാ ശര്കരാ ജ്ഞേയേത്യര്ഥഃ | പവന ഇത്യാദി| സാ അശ്മരീ യദാऽല്പാ സ്യാത്തദാ വാതേऽനുഗുണേ അനുകൂലേ സതി നിരേതി നിര്ഗച്ഛതി||൧൩-൧൪||
Adhikarana ൧൩ (൧൫) · Śloka ൧൬
ഹൃത്പീഡാ സക്ഥിസദനം കുക്ഷിശൂലം ച വേപഥുഃ | തൃഷ്ണോര്ധ്വഗോऽനിലഃ കാര്ഷ്ണ്യം ദൌര്ബല്യം പാണ്ഡുഗാത്രതാ ||൧൫|| അരോചകാവിപാകൌ തു ശര്കരാര്തേ ഭവന്തി ച |൧൬|
हृत्पीडा सक्थिसदनं कुक्षिशूलं च वेपथुः | तृष्णोर्ध्वगोऽनिलः कार्ष्ण्यं दौर्बल्यं पाण्डुगात्रता ||१५|| अरोचकाविपाकौ तु शर्करार्ते भवन्ति च |१६|
🔊 Audio coming soon
ശര്കരാലക്ഷണമാഹ- ഹൃത്പീഡേത്യാദി| സക്ഥിസദനമ് ഊരുഗ്ലാനിഃ||൧൫||-
Adhikarana ൧൪ (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൭
മൂത്രമാര്ഗപ്രവൃത്താ സാ സക്താ കുര്യാദുപദ്രവാന് ||൧൬|| ദൌര്ബല്യം സദനം കാര്ശ്യം കുക്ഷിശൂലമരോചകമ് | പാണ്ഡുത്വമുഷ്ണവാതം ച തൃഷ്ണാം ഹൃത്പീഡനം വമിമ് ||൧൭||
मूत्रमार्गप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्यादुपद्रवान् ||१६|| दौर्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिशूलमरोचकम् | पाण्डुत्वमुष्णवातं च तृष्णां हृत्पीडनं वमिम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
അശ്മര്യാ ഏവ മൂത്രമാര്ഗഗതായാ ലക്ഷണം നിര്ദിശന്നാഹ- മൂത്രമാര്ഗേത്യാദി| സാ അശ്മരീ| സക്താ അനിര്ഗതാ| ദൌര്ബല്യം ബലഹാനിഃ| സദനമ് അങ്ഗലാനിഃ; ‘സ്ഫുടനികാ’ ഇത്യപരേ| കാര്ശ്യം മാംസക്ഷയഃ||൧൬-൧൭||
Adhikarana ൧൫ (൧൮-൨൩) · Śloka ൨൪
നാഭിപൃഷ്ഠകടീമുഷ്കഗുദവങ്ക്ഷണശേഫസാമ് | ഏകദ്വാരസ്തനുത്വക്കോ മധ്യേ ബസ്തിരധോമുഖഃ ||൧൮|| ബസ്തിര്ബസ്തിശിരശ്ചൈവ പൌരുഷം വൃഷണൌ ഗുദഃ | ഏകസമ്ബന്ധിനോ ഹ്യേതേ ഗുദാസ്ഥിവിവരാശ്രിതാഃ ||൧൯|| അലാബ്വാ ഇവ രൂപേണ സിരാസ്നായുപരിഗ്രഹഃ | മൂത്രാശയോ മലാധാരഃ പ്രാണായതനമുത്തമമ് ||൨൦|| പക്വാശയഗതാസ്തത്ര നാഡ്യോ മൂത്രവഹാസ്തു യാഃ | തര്പയന്തി സദാ മൂത്രം സരിതഃ സാഗരം യഥാ ||൨൧|| സൂക്ഷ്മത്വാന്നോപലഭ്യന്തേ മുഖാന്യാസാം സഹസ്രശഃ | നാഡീഭിരുപനീതസ്യ മൂത്രസ്യാമാശയാന്തരാത് ||൨൨|| ജാഗ്രതഃ സ്വപതശ്ചൈവ സ നിഃസ്യന്ദേന പൂര്യതേ | ആമുഖാത്സലിലേ ന്യസ്തഃ പാര്ശ്വേഭ്യഃ പൂര്യതേ നവഃ ||൨൩|| ഘടോ യഥാ തഥാ വിദ്ധി ബസ്തിര്മൂത്രേണ പൂര്യതേ |൨൪|
नाभिपृष्ठकटीमुष्कगुदवङ्क्षणशेफसाम् | एकद्वारस्तनुत्वक्को मध्ये बस्तिरधोमुखः ||१८|| बस्तिर्बस्तिशिरश्चैव पौरुषं वृषणौ गुदः | एकसम्बन्धिनो ह्येते गुदास्थिविवराश्रिताः ||१९|| अलाब्वा इव रूपेण सिरास्नायुपरिग्रहः | मूत्राशयो मलाधारः प्राणायतनमुत्तमम् ||२०|| पक्वाशयगतास्तत्र नाड्यो मूत्रवहास्तु याः | तर्पयन्ति सदा मूत्रं सरितः सागरं यथा ||२१|| सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते मुखान्यासां सहस्रशः | नाडीभिरुपनीतस्य मूत्रस्यामाशयान्तरात् ||२२|| जाग्रतः स्वपतश्चैव स निःस्यन्देन पूर्यते | आमुखात्सलिले न्यस्तः पार्श्वेभ्यः पूर्यते नवः ||२३|| घटो यथा तथा विद्धि बस्तिर्मूत्रेण पूर्यते |२४|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമശ്മര്യാ ഏവാധാരസ്യ ബസ്തേഃ സ്ഥാനസംസ്ഥാനദ്വാരാണി നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- നാഭീത്യാദി| നാഭ്യാദീനാം മധ്യേ ബസ്തിരിതി സ്ഥാനമ്| ഏകദ്വാര അധോമുഖ ഇത്യനേനോപരി ദ്വാരാഭാവം സൂചയതി| തനുത്വക്കഃ സൂക്ഷ്മത്വക്| തനുത്വക്ക ഇതി വക്ഷ്യമാണം ചാലാബ്വാ ഇവ രൂപേണേതി സംസ്ഥാനമ്| ബസ്തിപ്രസങ്ഗാദ്ബസ്തിസന്നിഹിതാനാം ചാപരേഷാം സ്ഥാനമാഹ- ബസ്തിരിത്യാദി| പൌരുഷം മേഢ്രമ്| പുനര്ബസ്ത്യവയവമാഹ- അലാബ്വാ ഇവേത്യാദി| പരിഗ്രഹ ആശ്രയഃ| മൂത്രാശയപര്യായോ മലാധാര ഇതി| പ്രാണാനാമഗ്നീഷോമാദീനാമ്, ആയതനം സ്ഥാനമ്| യഥാ ച സര്വദാऽസാവക്ഷീണമൂത്രോ ഭവതി തഥാऽऽഹ- പക്വാശയഗതാ ഇത്യാദി| താ നാഡ്യോ മൂത്രം തര്പയന്തി വിവര്ധയന്തീത്യര്ഥഃ| മൂത്രവാഹിന്യൌ മൂലധമന്യൌ ദ്വേ, തച്ഛാഖാഭൂതാ ദശധാ ശതധാ സഹസ്രധാ ച വിഭിദ്യന്ത ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- സൂക്ഷ്മത്വാദിത്യാദി| ആസാം നാഡീനാമ്| യാഭിരേവായം സിരാസ്നായുഭിരാവൃതസ്താഭിരേവായം മൂത്രേണ പൂര്യതേ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- നാഡീഭിരിത്യാദി| ആമാശയാന്തരാത് ആമപക്വാശയാന്തരാത്| സ ബസ്തിഃ| നിഃസ്യന്ദേന ഉപസ്നേഹേന, പൂര്യതേ| അധോമുഖത്വേന ബസ്തേരനൂര്ധ്വമുഖസ്യാപി പൂരണമുപമാനേനാഹ-ആമുഖാദിത്യാദി| ന്യസ്തോ ധൃതഃ| വിദ്ധി ജാനീഹി||൧൮-൨൩||-
Adhikarana ൧൬ (൨൪) · Śloka ൨൫
ഏവമേവ പ്രവേശേന വാതഃ പിത്തം കഫോऽപി വാ ||൨൪|| മൂത്രയുക്തമുപസ്നേഹാത് പ്രവിശ്യ കുരുതേऽശ്മരീമ് |൨൫|
एवमेव प्रवेशेन वातः पित्तं कफोऽपि वा ||२४|| मूत्रयुक्तमुपस्नेहात् प्रविश्य कुरुतेऽश्मरीम् |२५|
🔊 Audio coming soon
മൂത്രപ്രവേശതുല്യമേവ വാതാദീനാമപി പ്രവേശം ദര്ശയന്നാഹ- ഏവമേവേത്യാദി| ഏവമേവ പ്രവേശേനേതി പൂര്വോക്തപ്രവേശേനേത്യര്ഥഃ| ഉപസ്നേഹാത് സമീപക്ലേദനാത്||൨൪||-
Adhikarana ൧൭ (൨൫-൨൬) · Śloka ൨൭
അപ്സു സ്വച്ഛാ(സ്ഥാ)സ്വപി യഥാ നിഷിക്താസു നവേ ഘടേ ||൨൫|| കാലാന്തരേണ പങ്കഃ സ്യാദശ്മരീസമ്ഭവസ്തഥാ | സംഹന്ത്യാപോ യഥാ ദിവ്യാ മാരുതോऽഗ്നിശ്ച വൈദ്യുതഃ ||൨൬|| തദ്വദ്ബലാസം ബസ്തിസ്ഥമൂഷ്മാ സംഹന്തി സാനിലഃ |൨൭|
अप्सु स्वच्छा(स्था)स्वपि यथा निषिक्तासु नवे घटे ||२५|| कालान्तरेण पङ्कः स्यादश्मरीसम्भवस्तथा | संहन्त्यापो यथा दिव्या मारुतोऽग्निश्च वैद्युतः ||२६|| तद्वद्बलासं बस्तिस्थमूष्मा संहन्ति सानिलः |२७|
🔊 Audio coming soon
നനു, ദ്രവരൂപത്വാത് സര്വേഷാം വായോശ്ചാമൂര്തത്വാത് കഥം ഘനതാ? തദാഹ-അപ്സ്വിത്യാദി| നിഷിക്താസു പ്രക്ഷിപ്താസു| പങ്കസമത്വേऽപി കഥമശ്മനാ സാമ്യമിത്യാഹ- സംഹന്തീത്യാദി| യഥാ സംഹന്തി കാഠിന്യം കരോതി വര്ഷോപലാന് കരോതീത്യര്ഥഃ; കഃ കാഠിന്യം കരോതി? വായുര്വൈദ്യുതോऽഗ്നിശ്ച; കാഃ കഠിനാഃ കരോതി? ആപഃ ജലാനി, ദിവ്യാ മേഘജാഃ; തഥാ ബലാസം ശ്ലേഷ്മാണം ബസ്തിസ്ഥം സംഹന്തി കഠിനം കരോതി; കഃ? ഊഷ്മാ പിത്തമിത്യര്ഥഃ; കഥമ്ഭൂതഃ? സാനിലഃ സവാത ഇത്യര്ഥഃ||൨൫-൨൬||-
Adhikarana ൧൮ (൨൭-൨൮) · Śloka ൨൮
മാരുതേ പ്രഗുണേ ബസ്തൌ മൂത്രം സമ്യക് പ്രവര്തതേ | വികാരാ വിവിധാശ്ചാപി പ്രതിലോമേ ഭവന്തി ഹി ||൨൭|| മൂത്രാഘാതാഃ പ്രമേഹാശ്ച ശുക്രദോഷാസ്തഥൈവ ച | മൂത്രദോഷാശ്ച യേ കേചിദ്വസ്താവേവ ഭവന്തി ഹി ||൨൮||
मारुते प्रगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते | विकारा विविधाश्चापि प्रतिलोमे भवन्ति हि ||२७|| मूत्राघाताः प्रमेहाश्च शुक्रदोषास्तथैव च | मूत्रदोषाश्च ये केचिद्वस्तावेव भवन्ति हि ||२८||
🔊 Audio coming soon
ബസ്തിഗതാനാമന്യേഷാമപി വികാരാണാം വായുരേവ ഹേതുരിതി ദര്ശയന്നാഹ- മാരുത ഇത്യാദി| പ്രഗുണേ അനുകൂലേ; ‘അനുഗുണേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| പ്രതിലോമേ വിഗുണേ | വാതേ വിഗുണേ സതി ബസ്തൌ യേ വികാരാസ്താനേവാഹ- മൂത്രാഘാതാ ഇത്യാദി||൨൭-൨൮||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൩
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേऽശ്മരീനിദാനാം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ ||൩||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थानेऽश्मरीनिदानां नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡഹ്ലണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിദാനസ്ഥാനേ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||