Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાતોઽશ્મરીણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातोऽश्मरीणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથેત્યાદિ| નિદાનં હેતુલક્ષણનિર્દેશઃ||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩
ચતસ્રોઽશ્મર્યો ભવન્તિ; શ્લેષ્માધિષ્ઠાનાઃ; તદ્યથા- શ્લેષ્મણા, વાતેન, પિત્તેન, શુક્રેણ ચેતિ ||૩||
चतस्रोऽश्मर्यो भवन्ति; श्लेष्माधिष्ठानाः; तद्यथा- श्लेष्मणा, वातेन, पित्तेन, शुक्रेण चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
ચતસ્ર ઇત્યાદિ| ચતસ્રોઽશ્મર્યો ભવન્તીતિ છેદઃ| તિસ્ર એવ શ્લેષ્માધિષ્ઠાનાઃ, શુક્રાશ્મરી તુ શુક્રાધિષ્ઠાના; અન્યે તુ શુક્રાશ્મર્યપિ શ્લેષ્માધિષ્ઠાનૈવ, ‘શુક્રં તુ સૌમ્યં’ (શા. ૩) ઇતિ વચનાત્| શ્લેષ્માધિષ્ઠાનાઃ શ્લેષ્મોપાદાનકારણાઃ, શ્લેષ્માણમુપાદાય ભવન્તીત્યર્થઃ| ચતસ્રોઽશ્મર્યો ભવન્તીત્યસ્ય વિવરણં કુર્વન્નાહ- તદ્યથેત્યાદિ||૩||
Adhikarana ૩ (૪) · Śloka ૪
તત્રાસંશોધનશીલસ્યાપથ્યકારિણઃ પ્રકુપિતઃ શ્લેષ્મા મૂત્રસમ્પૃક્તોઽનુપ્રવિશ્ય બસ્તિમશ્મરીં જનયતિ ||૪||
तत्रासंशोधनशीलस्यापथ्यकारिणः प्रकुपितः श्लेष्मा मूत्रसम्पृक्तोऽनुप्रविश्य बस्तिमश्मरीं जनयति ||४||
🔊 Audio coming soon
તાસાં સમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| મૂત્રસમ્પૃક્તો મૂત્રેણ સહિતઃ||૪||
Adhikarana ૪ (૫-૬) · Śloka ૬
તાસાં પૂર્વરૂપાણિ- જ્વરો બસ્તિપીડારોચકૌ મૂત્રકૃચ્છ્રં બસ્તિશિરોમુષ્કશેફસાં વેદના કૃચ્છ્રાવસાદો બસ્તગન્ધિત્વં મૂત્રસ્યેતિ ||૫|| યથાસ્વવેદનાવર્ણં દુષ્ટં સાન્દ્રમથાવિલમ્ | પૂર્વરૂપેઽશ્મનઃ કૃચ્છ્રાન્મૂત્રં સૃજતિ માનવઃ ||૬||
तासां पूर्वरूपाणि- ज्वरो बस्तिपीडारोचकौ मूत्रकृच्छ्रं बस्तिशिरोमुष्कशेफसां वेदना कृच्छ्रावसादो बस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति ||५|| यथास्ववेदनावर्णं दुष्टं सान्द्रमथाविलम् | पूर्वरूपेऽश्मनः कृच्छ्रान्मूत्रं सृजति मानवः ||६||
🔊 Audio coming soon
તાસાં પૂર્વરૂપમાહ- તાસામિત્યાદિ| બસ્તિશિરઃ મૂત્રાશયોપરિતનો ભાગઃ, મુષ્કઃ અણ્ડં, શેફઃ પુંશ્ચિહ્નમ્| કૃચ્છ્રાવસાદો કષ્ટયુક્તાઽઙ્ગગ્લાનિઃ| બસ્તિગન્ધિત્વં બૃહત્તમચ્છગલગન્ધિત્વમ્| યથાસ્વં દોષાનતિક્રમેણ, વેદના વર્ણશ્ચ યસ્મિન્ મૂત્રે તત્તથા| દુષ્ટં વાતાદિભિઃ| આવિલં કલુષમ્| અશ્મનઃ અશ્મર્યાઃ||૫-૬||
Adhikarana ૫ (૭) · Śloka ૭
અથ જાતાસુ નાભિબસ્તિસેવનીમેહનેષ્વન્યતમસ્મિન્ મેહતો વેદના મૂત્રધારાસઙ્ગઃ સરુધિરમૂત્રતા મૂત્રવિકિરણં ગોમેદકપ્રકાશમત્યાવિલં સસિકતં વિસૃજતિ; ધાવનલઙ્ઘનપ્લવનપૃષ્ઠયાનોષ્ણાધ્વગમનૈશ્ચાસ્ય વેદના ભવન્તિ ||૭||
अथ जातासु नाभिबस्तिसेवनीमेहनेष्वन्यतमस्मिन् मेहतो वेदना मूत्रधारासङ्गः सरुधिरमूत्रता मूत्रविकिरणं गोमेदकप्रकाशमत्याविलं ससिकतं विसृजति; धावनलङ्घनप्लवनपृष्ठयानोष्णाध्वगमनैश्चास्य वेदना भवन्ति ||७||
🔊 Audio coming soon
અથ સર્વાસામપિ સામાન્યં લક્ષણમાહ- અથેત્યાદિ| જાતાસ્વિતિ સર્વાસ્વપ્યશ્મરીષુ| સઙ્ગો નિરોધઃ| મૂત્રવિકિરણમિતિ વિકિરણં વિક્ષેપ ઇતશ્ચેતશ્ચ ગમનમ્| ગોમેદકો મણિઃ પીતઃ| સસિકતં વાલુકાસહિતં, વિસૃજતિ વિમુઞ્ચતિ, ‘મૂત્રં’ ઇતિ શેષઃ| લઙ્ઘનં પરિખાદીનાં, પ્લવનં પ્રતરણમ્, ઉષ્ણગમનં ઘર્મગમનમ્, અધ્વગમનં દીર્ઘમાર્ગગમનમ્||૭||
Adhikarana ૬ (૮) · Śloka ૮
તત્ર શ્લેષ્માશ્મરી શ્લેષ્મલમન્નમભ્યવહરતોઽત્યર્થમુપલિપ્યાધઃ પરિવૃદ્ધિં પ્રાપ્ય બસ્તિમુખમધિષ્ઠાય સ્રોતો નિરુણદ્ધિ, તસ્ય મૂત્રપ્રતિઘાતાદ્દાલ્યતે ભિદ્યતે નિસ્તુદ્યત ઇવ ચ બસ્તિર્ગુરુઃ શીતશ્ચ ભવતિ; અશ્મરી ચાત્ર શ્વેતા સ્નિગ્ધા મહતી કુક્કુટાણ્ડપ્રતીકાશા મધૂકપુષ્પવર્ણા વા ભવતિ, તાં શ્લૈષ્મિકીમિતિ વિદ્યાત્ ||૮||
तत्र श्लेष्माश्मरी श्लेष्मलमन्नमभ्यवहरतोऽत्यर्थमुपलिप्याधः परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि, तस्य मूत्रप्रतिघाताद्दाल्यते भिद्यते निस्तुद्यत इव च बस्तिर्गुरुः शीतश्च भवति; अश्मरी चात्र श्वेता स्निग्धा महती कुक्कुटाण्डप्रतीकाशा मधूकपुष्पवर्णा वा भवति, तां श्लैष्मिकीमिति विद्यात् ||८||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં શ્લેષ્માદ્યશ્મરીણાં પ્રત્યેકં વિશિષ્ટલક્ષણમાહ- તત્રેત્યાદિ| શ્લેષ્મલમન્નમભ્યવહરતઃ પુંસઃ શ્લેષ્માશ્મરી સ્રોતો નિરુણદ્ધીતિ સમ્બન્ધઃ| ઉપલિપ્ય નવઘટપઙ્કન્યાયેન| અધિષ્ઠાય આશ્રિત્ય| દાલ્યતે વિશીર્યત ઇવ સ્ફુટતીવેત્યર્થઃ| ભિદ્યતે વિદીર્યત ઇવ| નિસ્તુદ્યતે સૂચિભિરિવ||૮||
Adhikarana ૭ (૯) · Śloka ૯
પિત્તયુતસ્તુ શ્લેષ્મા સઙ્ઘાતમુપગમ્ય યથોક્તાં પરિવૃદ્ધિં પ્રાપ્ય બસ્તિમુખમધિષ્ઠાય સ્રોતો નિરુણદ્ધિ, તસ્ય મૂત્રપ્રતીઘાતાદૂષ્યતે ચૂષ્યતે દહ્યતે પચ્યત ઇવ બસ્તિરુષ્ણવાતશ્ચ ભવતિ; અશ્મરી ચાત્ર સરક્તા પીતાવભાસા કૃષ્ણા ભલ્લાતકાસ્થિપ્રતિમા મધુવર્ણા વા ભવતિ, તાં પૈત્તિકીમિતિ વિદ્યાત્ ||૯||
पित्तयुतस्तु श्लेष्मा सङ्घातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि, तस्य मूत्रप्रतीघातादूष्यते चूष्यते दह्यते पच्यत इव बस्तिरुष्णवातश्च भवति; अश्मरी चात्र सरक्ता पीतावभासा कृष्णा भल्लातकास्थिप्रतिमा मधुवर्णा वा भवति, तां पैत्तिकीमिति विद्यात् ||९||
🔊 Audio coming soon
પિત્તયુતસ્ત્વિત્યાદિ| પિત્તયુતઃ શ્લેષ્મા સ્રોતો નિરુણદ્ધીતિ સમ્બન્ધઃ| સઙ્ઘાતમુપગમ્ય કાઠિન્યં પ્રાપ્યેત્યર્થઃ| તસ્ય પુરુષસ્ય| મૂત્રપ્રતીઘાતાત્ મૂત્રનિરોધાત્| ઊષ્યતે સમીપાગ્નિનૈવોપતપ્યતે| ચૂષ્યતે આકૃષ્યત ઇવ| દહ્યતે ઇવ કક્ષાગ્નિનેવ| પચ્યત ઇવ ક્ષારેણેવ, ઉત્ક્વાથ્યત ઇવેત્યેકે| ઉષ્ણવાત ઉત્તરતન્ત્રે પઠિતો મૂત્રરોગઃ| સરક્તા ઈષદ્રક્તા||૯||
Adhikarana ૮ (૧૦) · Śloka ૧૦
વાતયુતસ્તુ શ્લેષ્મા સઙ્ઘાતમુપગમ્ય યથોક્તાં પરિવૃદ્ધિં પ્રાપ્ય બસ્તિમુખમધિષ્ઠાય સ્રોતો નિરુણદ્ધિ, તસ્ય મૂત્રપ્રતીઘાતાત્તીવ્રા વેદના ભવતિ, તદાઽત્યર્થં પીડ્યમાનો દન્તાન્ ખાદતિ, નાભિં પીડયતિ, મેઢ્રં પ્રમૃદ્નાતિ, પાયું સ્પૃશતિ, વિશર્ધતે, વિદહતિ, વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ ચાસ્ય મેહતો નિઃસરન્તિ; અશ્મરી ચાત્ર શ્યાવા પરુષા વિષમા ખરા કદમ્બપુષ્પવત્કણ્ટકાચિતા ભવતિ, તાં વાતિકીમિતિ વિદ્યાત્ ||૧૦||
वातयुतस्तु श्लेष्मा सङ्घातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि, तस्य मूत्रप्रतीघातात्तीव्रा वेदना भवति, तदाऽत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् खादति, नाभिं पीडयति, मेढ्रं प्रमृद्नाति, पायुं स्पृशति, विशर्धते, विदहति, वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण चास्य मेहतो निःसरन्ति; अश्मरी चात्र श्यावा परुषा विषमा खरा कदम्बपुष्पवत्कण्टकाचिता भवति, तां वातिकीमिति विद्यात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
વાતયુતસ્ત્વિત્યાદિ| અત્રાપિ પૂર્વવત્ સમ્બન્ધઃ| દન્તાન્ ખાદતિ પરસ્પરં દન્તપીડનં કરોતિ| વિશર્ધતે ગુદેન કુત્સિતં શબ્દં કરોતિ; કેચિત્ ‘વિશર્ધતે’ ઇત્યત્ર ‘વિવર્ધતે’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ-મેઢ્રં વિમર્દનાદ્ વિવર્ધત ઇત્યર્થઃ| વિદહતિ વિદાહયુક્તં મેઢ્રં ભવતિ| મેહતો મુઞ્ચત ઇત્યર્થઃ| ખરા કઠિના||૧૦||
Adhikarana ૯ (૧૧) · Śloka ૧૧
પ્રાયેણૈતાસ્તિસ્રોઽશ્મર્યો દિવાસ્વપ્નસમશનાધ્યશનશીતસ્નિગ્ધગુરુમધુરાહારપ્રિયત્વાદ્વિશેષેણ બાલાનાં ભવન્તિ; તેષામેવાલ્પબસ્તિકાયત્વાદનુપચિતમાંસત્વાચ્ચ બસ્તેઃ સુખગ્રહણાહરણા ભવન્તિ | મહતાં તુ શુક્રાશ્મરી શુક્રનિમિત્તા ભવતિ ||૧૧||
प्रायेणैतास्तिस्रोऽश्मर्यो दिवास्वप्नसमशनाध्यशनशीतस्निग्धगुरुमधुराहारप्रियत्वाद्विशेषेण बालानां भवन्ति; तेषामेवाल्पबस्तिकायत्वादनुपचितमांसत्वाच्च बस्तेः सुखग्रहणाहरणा भवन्ति | महतां तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति ||११||
🔊 Audio coming soon
પ્રાયેણેત્યાદિ| પ્રાયેણૈતાસ્તિસ્રોઽશ્મર્યો બાલાનાં ભવન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| કસ્માદિત્યાહ- વિશેષેણ દિવાસ્વપ્નાદિપ્રિયત્વાત્તેષામિતિ; પ્રાયોગ્રહણાદ્યૂનામપિ બોધયતિ| તેષામેવ બાલાનામ્| અલ્પબસ્તિકાયત્વાદિતિ અલ્પબસ્તિત્વાદલ્પકાયત્વાચ્ચેત્યર્થઃ| અલ્પબસ્તિત્વાદિતિ આયામેનાલ્પત્વમ્; અનુપચિતબસ્તિમાંસત્વાચ્ચ બસ્તેરિત્યનેન પરિણાહેનાલ્પત્વમુક્તમ્| સુખગ્રહણાહરણા ઇતિ સુખેન ગૃહ્યન્તે સુખેનાહ્રિયન્તે ચાશ્મર્યઃ||૧૧||
Adhikarana ૧૦ (૧૨) · Śloka ૧૨
મૈથુનવિઘાતાદતિમૈથુનાદ્વા શુક્રં ચલિતમનિર્ગચ્છદ્વિમાર્ગગમનાદનિલોઽભિતઃ સઙ્ગૃહ્ય મેઢ્રવૃષણયોરન્તરે સંહરતિ, સંહૃત્ય ચોપશોષયતિ; સા મૂત્રમાર્ગમાવૃણોતિ , મૂત્રકૃચ્છ્રં બસ્તિવેદનાં વૃષણયોશ્ચ શ્વયથુમાપાદયતિ, પીડિતમાત્રે ચ તસ્મિન્નેવ પ્રદેશે પ્રવિલયમાપદ્યતે; તાં શુક્રાશ્મરીમિતિ વિદ્યાત્ ||૧૨||
मैथुनविघातादतिमैथुनाद्वा शुक्रं चलितमनिर्गच्छद्विमार्गगमनादनिलोऽभितः सङ्गृह्य मेढ्रवृषणयोरन्तरे संहरति, संहृत्य चोपशोषयति; सा मूत्रमार्गमावृणोति , मूत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनां वृषणयोश्च श्वयथुमापादयति, पीडितमात्रे च तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रविलयमापद्यते; तां शुक्राश्मरीमिति विद्यात् ||१२||
🔊 Audio coming soon
હેતુસમ્પ્રાપ્તિલક્ષણાનિ શુક્રાશ્મર્યા દર્શયન્નાહ- મૈથુનેત્યાદિ| સા અશ્મરી| મૈથુનવિઘાતાદતિમૈથુનાદ્વેતિ હેતુઃ| શુક્રં ચલિતમનિર્ગચ્છદિત્યાદિસમ્પ્રાપ્તિઃ| મૂત્રકૃચ્છ્રં બસ્તિવેદનામિત્યાદિ લક્ષણમ્| મૈથુનવિઘાતાદિતિ મૈથુનકાર્યસ્ય શુક્રસ્ય વિઘાતાત્| ‘અમૈથુનાત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર શુક્રબાહુલ્યં શુક્રચલને હેતુઃ| અનિર્ગચ્છત્ અનિઃસરત્| ‘અનિર્ગચ્છન્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર વાયોર્વિશેષણમ્| વિમાર્ગગમનાદનિલોઽભિતઃ સઙ્ગૃહ્યેતિ વિમાર્ગગમનાત્ ઉન્માર્ગગમનાત્, અનિલો વાયુઃ, અભિત ઉભયત ઊર્ધ્વમધશ્ચેત્યર્થઃ, સઙ્ગૃહ્ય વિધાર્ય, મેઢ્રવૃષણયોરન્તરે બસ્તિદ્વારસ્યાધ ઇત્યર્થઃ, સંહરતિ વર્તુલીકરોતિ| વૃષણયોશ્ચેતિ ચકારાદ્વઙ્ક્ષણદેશેઽપિ, દોષજાસુ ત્વશ્મરીષુ વૃષણશોફો નાસ્ત્યેવ| પ્રવિલયમાપદ્યતે અશ્મરી નિલીયતેઽલ્પત્વાત્; અન્યે તુ પુનઃ ‘અશ્મરીકૃતો વૃષણશોથઃ પ્રવિલયમાપદ્યતે’ ઇત્યાચક્ષતે||૧૨||
Adhikarana ૧૧ (૧૩) · Śloka ૧૩
ભવન્તિ ચાત્ર- શર્કરા સિકતા મેહો ભસ્માખ્યોઽશ્મરિવૈકૃતમ્ |૧૩|
भवन्ति चात्र- शर्करा सिकता मेहो भस्माख्योऽश्मरिवैकृतम् |१३|
🔊 Audio coming soon
ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| ભસ્માખ્ય ઇતિ મૂત્રશુક્રનામા ઉત્તરતન્ત્રે મૂત્રરોગઃ| અશ્મરીવૈકૃતમ્ અશ્મરીવિકારા ઉપદ્રવા ઇત્યર્થઃ|૧૩|-
Adhikarana ૧૨ (૧૩-૧૪) · Śloka ૧૪
અશ્મર્યા શર્કરા જ્ઞેયા તુલ્યવ્યઞ્જનવેદના ||૧૩|| પવનેઽનુગુણે સા તુ નિરેત્યલ્પા વિશેષતઃ | સા ભિન્નમૂર્તિર્વાતેન શર્કરેત્યભિધીયતે ||૧૪||
अश्मर्या शर्करा ज्ञेया तुल्यव्यञ्जनवेदना ||१३|| पवनेऽनुगुणे सा तु निरेत्यल्पा विशेषतः | सा भिन्नमूर्तिर्वातेन शर्करेत्यभिधीयते ||१४||
🔊 Audio coming soon
અશ્મર્યેત્યાદિ| અશ્મર્યા તુલ્યવ્યઞ્જનવેદના શર્કરા જ્ઞેયેત્યર્થઃ | પવન ઇત્યાદિ| સા અશ્મરી યદાઽલ્પા સ્યાત્તદા વાતેઽનુગુણે અનુકૂલે સતિ નિરેતિ નિર્ગચ્છતિ||૧૩-૧૪||
Adhikarana ૧૩ (૧૫) · Śloka ૧૬
હૃત્પીડા સક્થિસદનં કુક્ષિશૂલં ચ વેપથુઃ | તૃષ્ણોર્ધ્વગોઽનિલઃ કાર્ષ્ણ્યં દૌર્બલ્યં પાણ્ડુગાત્રતા ||૧૫|| અરોચકાવિપાકૌ તુ શર્કરાર્તે ભવન્તિ ચ |૧૬|
हृत्पीडा सक्थिसदनं कुक्षिशूलं च वेपथुः | तृष्णोर्ध्वगोऽनिलः कार्ष्ण्यं दौर्बल्यं पाण्डुगात्रता ||१५|| अरोचकाविपाकौ तु शर्करार्ते भवन्ति च |१६|
🔊 Audio coming soon
શર્કરાલક્ષણમાહ- હૃત્પીડેત્યાદિ| સક્થિસદનમ્ ઊરુગ્લાનિઃ||૧૫||-
Adhikarana ૧૪ (૧૬-૧૭) · Śloka ૧૭
મૂત્રમાર્ગપ્રવૃત્તા સા સક્તા કુર્યાદુપદ્રવાન્ ||૧૬|| દૌર્બલ્યં સદનં કાર્શ્યં કુક્ષિશૂલમરોચકમ્ | પાણ્ડુત્વમુષ્ણવાતં ચ તૃષ્ણાં હૃત્પીડનં વમિમ્ ||૧૭||
मूत्रमार्गप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्यादुपद्रवान् ||१६|| दौर्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिशूलमरोचकम् | पाण्डुत्वमुष्णवातं च तृष्णां हृत्पीडनं वमिम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
અશ્મર્યા એવ મૂત્રમાર્ગગતાયા લક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- મૂત્રમાર્ગેત્યાદિ| સા અશ્મરી| સક્તા અનિર્ગતા| દૌર્બલ્યં બલહાનિઃ| સદનમ્ અઙ્ગલાનિઃ; ‘સ્ફુટનિકા’ ઇત્યપરે| કાર્શ્યં માંસક્ષયઃ||૧૬-૧૭||
Adhikarana ૧૫ (૧૮-૨૩) · Śloka ૨૪
નાભિપૃષ્ઠકટીમુષ્કગુદવઙ્ક્ષણશેફસામ્ | એકદ્વારસ્તનુત્વક્કો મધ્યે બસ્તિરધોમુખઃ ||૧૮|| બસ્તિર્બસ્તિશિરશ્ચૈવ પૌરુષં વૃષણૌ ગુદઃ | એકસમ્બન્ધિનો હ્યેતે ગુદાસ્થિવિવરાશ્રિતાઃ ||૧૯|| અલાબ્વા ઇવ રૂપેણ સિરાસ્નાયુપરિગ્રહઃ | મૂત્રાશયો મલાધારઃ પ્રાણાયતનમુત્તમમ્ ||૨૦|| પક્વાશયગતાસ્તત્ર નાડ્યો મૂત્રવહાસ્તુ યાઃ | તર્પયન્તિ સદા મૂત્રં સરિતઃ સાગરં યથા ||૨૧|| સૂક્ષ્મત્વાન્નોપલભ્યન્તે મુખાન્યાસાં સહસ્રશઃ | નાડીભિરુપનીતસ્ય મૂત્રસ્યામાશયાન્તરાત્ ||૨૨|| જાગ્રતઃ સ્વપતશ્ચૈવ સ નિઃસ્યન્દેન પૂર્યતે | આમુખાત્સલિલે ન્યસ્તઃ પાર્શ્વેભ્યઃ પૂર્યતે નવઃ ||૨૩|| ઘટો યથા તથા વિદ્ધિ બસ્તિર્મૂત્રેણ પૂર્યતે |૨૪|
नाभिपृष्ठकटीमुष्कगुदवङ्क्षणशेफसाम् | एकद्वारस्तनुत्वक्को मध्ये बस्तिरधोमुखः ||१८|| बस्तिर्बस्तिशिरश्चैव पौरुषं वृषणौ गुदः | एकसम्बन्धिनो ह्येते गुदास्थिविवराश्रिताः ||१९|| अलाब्वा इव रूपेण सिरास्नायुपरिग्रहः | मूत्राशयो मलाधारः प्राणायतनमुत्तमम् ||२०|| पक्वाशयगतास्तत्र नाड्यो मूत्रवहास्तु याः | तर्पयन्ति सदा मूत्रं सरितः सागरं यथा ||२१|| सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते मुखान्यासां सहस्रशः | नाडीभिरुपनीतस्य मूत्रस्यामाशयान्तरात् ||२२|| जाग्रतः स्वपतश्चैव स निःस्यन्देन पूर्यते | आमुखात्सलिले न्यस्तः पार्श्वेभ्यः पूर्यते नवः ||२३|| घटो यथा तथा विद्धि बस्तिर्मूत्रेण पूर्यते |२४|
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીમશ્મર્યા એવાધારસ્ય બસ્તેઃ સ્થાનસંસ્થાનદ્વારાણિ નિર્દેષ્ટુમાહ- નાભીત્યાદિ| નાભ્યાદીનાં મધ્યે બસ્તિરિતિ સ્થાનમ્| એકદ્વાર અધોમુખ ઇત્યનેનોપરિ દ્વારાભાવં સૂચયતિ| તનુત્વક્કઃ સૂક્ષ્મત્વક્| તનુત્વક્ક ઇતિ વક્ષ્યમાણં ચાલાબ્વા ઇવ રૂપેણેતિ સંસ્થાનમ્| બસ્તિપ્રસઙ્ગાદ્બસ્તિસન્નિહિતાનાં ચાપરેષાં સ્થાનમાહ- બસ્તિરિત્યાદિ| પૌરુષં મેઢ્રમ્| પુનર્બસ્ત્યવયવમાહ- અલાબ્વા ઇવેત્યાદિ| પરિગ્રહ આશ્રયઃ| મૂત્રાશયપર્યાયો મલાધાર ઇતિ| પ્રાણાનામગ્નીષોમાદીનામ્, આયતનં સ્થાનમ્| યથા ચ સર્વદાઽસાવક્ષીણમૂત્રો ભવતિ તથાઽઽહ- પક્વાશયગતા ઇત્યાદિ| તા નાડ્યો મૂત્રં તર્પયન્તિ વિવર્ધયન્તીત્યર્થઃ| મૂત્રવાહિન્યૌ મૂલધમન્યૌ દ્વે, તચ્છાખાભૂતા દશધા શતધા સહસ્રધા ચ વિભિદ્યન્ત ઇતિ દર્શયન્નાહ- સૂક્ષ્મત્વાદિત્યાદિ| આસાં નાડીનામ્| યાભિરેવાયં સિરાસ્નાયુભિરાવૃતસ્તાભિરેવાયં મૂત્રેણ પૂર્યતે ઇતિ દર્શયન્નાહ- નાડીભિરિત્યાદિ| આમાશયાન્તરાત્ આમપક્વાશયાન્તરાત્| સ બસ્તિઃ| નિઃસ્યન્દેન ઉપસ્નેહેન, પૂર્યતે| અધોમુખત્વેન બસ્તેરનૂર્ધ્વમુખસ્યાપિ પૂરણમુપમાનેનાહ-આમુખાદિત્યાદિ| ન્યસ્તો ધૃતઃ| વિદ્ધિ જાનીહિ||૧૮-૨૩||-
Adhikarana ૧૬ (૨૪) · Śloka ૨૫
એવમેવ પ્રવેશેન વાતઃ પિત્તં કફોઽપિ વા ||૨૪|| મૂત્રયુક્તમુપસ્નેહાત્ પ્રવિશ્ય કુરુતેઽશ્મરીમ્ |૨૫|
एवमेव प्रवेशेन वातः पित्तं कफोऽपि वा ||२४|| मूत्रयुक्तमुपस्नेहात् प्रविश्य कुरुतेऽश्मरीम् |२५|
🔊 Audio coming soon
મૂત્રપ્રવેશતુલ્યમેવ વાતાદીનામપિ પ્રવેશં દર્શયન્નાહ- એવમેવેત્યાદિ| એવમેવ પ્રવેશેનેતિ પૂર્વોક્તપ્રવેશેનેત્યર્થઃ| ઉપસ્નેહાત્ સમીપક્લેદનાત્||૨૪||-
Adhikarana ૧૭ (૨૫-૨૬) · Śloka ૨૭
અપ્સુ સ્વચ્છા(સ્થા)સ્વપિ યથા નિષિક્તાસુ નવે ઘટે ||૨૫|| કાલાન્તરેણ પઙ્કઃ સ્યાદશ્મરીસમ્ભવસ્તથા | સંહન્ત્યાપો યથા દિવ્યા મારુતોઽગ્નિશ્ચ વૈદ્યુતઃ ||૨૬|| તદ્વદ્બલાસં બસ્તિસ્થમૂષ્મા સંહન્તિ સાનિલઃ |૨૭|
अप्सु स्वच्छा(स्था)स्वपि यथा निषिक्तासु नवे घटे ||२५|| कालान्तरेण पङ्कः स्यादश्मरीसम्भवस्तथा | संहन्त्यापो यथा दिव्या मारुतोऽग्निश्च वैद्युतः ||२६|| तद्वद्बलासं बस्तिस्थमूष्मा संहन्ति सानिलः |२७|
🔊 Audio coming soon
નનુ, દ્રવરૂપત્વાત્ સર્વેષાં વાયોશ્ચામૂર્તત્વાત્ કથં ઘનતા? તદાહ-અપ્સ્વિત્યાદિ| નિષિક્તાસુ પ્રક્ષિપ્તાસુ| પઙ્કસમત્વેઽપિ કથમશ્મના સામ્યમિત્યાહ- સંહન્તીત્યાદિ| યથા સંહન્તિ કાઠિન્યં કરોતિ વર્ષોપલાન્ કરોતીત્યર્થઃ; કઃ કાઠિન્યં કરોતિ? વાયુર્વૈદ્યુતોઽગ્નિશ્ચ; કાઃ કઠિનાઃ કરોતિ? આપઃ જલાનિ, દિવ્યા મેઘજાઃ; તથા બલાસં શ્લેષ્માણં બસ્તિસ્થં સંહન્તિ કઠિનં કરોતિ; કઃ? ઊષ્મા પિત્તમિત્યર્થઃ; કથમ્ભૂતઃ? સાનિલઃ સવાત ઇત્યર્થઃ||૨૫-૨૬||-
Adhikarana ૧૮ (૨૭-૨૮) · Śloka ૨૮
મારુતે પ્રગુણે બસ્તૌ મૂત્રં સમ્યક્ પ્રવર્તતે | વિકારા વિવિધાશ્ચાપિ પ્રતિલોમે ભવન્તિ હિ ||૨૭|| મૂત્રાઘાતાઃ પ્રમેહાશ્ચ શુક્રદોષાસ્તથૈવ ચ | મૂત્રદોષાશ્ચ યે કેચિદ્વસ્તાવેવ ભવન્તિ હિ ||૨૮||
मारुते प्रगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते | विकारा विविधाश्चापि प्रतिलोमे भवन्ति हि ||२७|| मूत्राघाताः प्रमेहाश्च शुक्रदोषास्तथैव च | मूत्रदोषाश्च ये केचिद्वस्तावेव भवन्ति हि ||२८||
🔊 Audio coming soon
બસ્તિગતાનામન્યેષામપિ વિકારાણાં વાયુરેવ હેતુરિતિ દર્શયન્નાહ- મારુત ઇત્યાદિ| પ્રગુણે અનુકૂલે; ‘અનુગુણે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| પ્રતિલોમે વિગુણે | વાતે વિગુણે સતિ બસ્તૌ યે વિકારાસ્તાનેવાહ- મૂત્રાઘાતા ઇત્યાદિ||૨૭-૨૮||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૩
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાનેઽશ્મરીનિદાનાં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ||૩||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थानेऽश्मरीनिदानां नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડહ્લણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||