Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ṣaḍarśāṁsi bhavanti vātapittakaphaśōṇitasannipātaiḥ sahajāni cēti ||3||
View original
षडर्शांसि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपातैः सहजानि चेति ||३||
Show commentary
ṣaḍarśāṁsītyādi| nanu, vātapittakaphaśōṇitasannipātaiḥ sahajāni cētyanēnaiva ṣaṭsaṅkhyāyā labdhatvāt kathaṁ ṣaḍiti saṅkhyānirdēśaḥ? ucyatē- dvidōṣajanitārśōgaṇanāparihārārtham| yadyapi śōṇitādhiṣṭhānā vātādayō raktārśasāmārambhakāḥ, tathā'pyupacārāt ‘śōṇitajāni’ ityucyantē; yathā- ghr̥tādhiṣṭhānēnāgninā dagdhō ‘ghr̥tadagdha’ ityucyatē||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatrānātmavatāṁ yathōktaiḥ prakōpaṇairviruddhādhyaśanastrīprasaṅgōtkaṭukāsanapr̥ṣṭhayānavēgavidhāraṇādibhirviśēṣaiḥ prakupitā dōṣā ēkaśō dviśaḥ samastāḥ śōṇitasahitā vā yathōktaṁ prasr̥tāḥ pradhānadhamanīranuprapadyādhō gatvā gudamāgamya pradūṣya gudavalīrmāṁsaprarōhāñjanayanti viśēṣatō mandāgnēḥ, tathā tr̥ṇakāṣṭhōpalalōṣṭhavastrādibhiḥ śītōdakasaṁsparśanādvā kandāḥ parivr̥ddhimāsādayanti, tānyarśāṁsītyācakṣatē ||4||
View original
तत्रानात्मवतां यथोक्तैः प्रकोपणैर्विरुद्धाध्यशनस्त्रीप्रसङ्गोत्कटुकासनपृष्ठयानवेगविधारणादिभिर्विशेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वा यथोक्तं प्रसृताः प्रधानधमनीरनुप्रपद्याधो गत्वा गुदमागम्य प्रदूष्य गुदवलीर्मांसप्ररोहाञ्जनयन्ति विशेषतो मन्दाग्नेः, तथा तृणकाष्ठोपललोष्ठवस्त्रादिभिः शीतोदकसंस्पर्शनाद्वा कन्दाः परिवृद्धिमासादयन्ति, तान्यर्शांसीत्याचक्षते ||४||
Show commentary
arśasāṁ hētūn samprāpti ca darśayannāha- tatrētyādi| prakupitā dōṣā māṁsaprarōhāñjanayantīti sambandhaḥ| anātmavatām ajitēndriyāṇām| yathōktaiḥ prakōpaṇairbalavadvigrahādikrōdhaśōkādidivāsvapnādibhiḥ| viruddhaṁ bahudhā hitāhitīyōktam| strīprasaṅga ityatra praśabdēnātyantasaktiḥ pratipādyatē| ‘gudapārṣṇīsamāyōgaḥ prāhurutkaṭukāsanam’, ‘ukuḍu’ iti lōkē| aśvādīnāṁ pr̥ṣṭhēna gamanaṁ pr̥ṣṭhayānam| vēgavidhāraṇaśabdēna vātaviṇmūtrādīnāṁ vēgadhāraṇam| viruddhāśanaśabdēna guruśītābhiṣyandividāhyasātmyapramitāśanādīni gr̥hyantē| viśēṣairbhēdaiḥ| tēṣāṁ nidānamabhidhāya samprāptimāha- yathōktamityādi| prasr̥tā iti ‘kiṇvōdakapiṣṭasamavāya ivōdriktānāṁ prasarō bhavati’ (sū. 21) ityādikramēṇa prasr̥tāḥ| pradhānadhamanīḥ purīṣavāhinīḥ| anu paścāt, prapadya prāpya| gudavalīriti valistvaksaṅkōcaḥ| mandāgnērviśēṣatō'tiśayēna māṁsaprarōhāñjanayantīti sambandhaḥ| tathā tr̥ṇētyādi| parivr̥ddhimāsādayanti prāpnuvantītyarthaḥ| ācakṣata iti ‘pūrvācāryā’ ityadhyāhāraḥ||4||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
sahajāni duṣṭaśōṇitaśukranimittāni, tēṣāṁ dōṣata ēva prasādhanaṁ karttavyam, viśēṣataścaitāni durdarśanāni paruṣāṇi pāṁsūni dāruṇānyantarmukhāni; tairupadrutaḥ kr̥śō'lpabhuk sirāsantatagātrō'lpaprajaḥ kṣīṇarētāḥ kṣāmasvaraḥ krōdhanō'lpāgniprāṇaḥ paramalasaśca, tathā ghrāṇaśirō'kṣināsāśravaṇarōgī, satatamantrakūjāṭōpahr̥dayōpalēpārōcakaprabhr̥tibhiḥ pīḍyatē ||15||
View original
सहजानि दुष्टशोणितशुक्रनिमित्तानि, तेषां दोषत एव प्रसाधनं कर्त्तव्यम्, विशेषतश्चैतानि दुर्दर्शनानि परुषाणि पांसूनि दारुणान्यन्तर्मुखानि; तैरुपद्रुतः कृशोऽल्पभुक् सिरासन्ततगात्रोऽल्पप्रजः क्षीणरेताः क्षामस्वरः क्रोधनोऽल्पाग्निप्राणः परमलसश्च, तथा घ्राणशिरोऽक्षिनासाश्रवणरोगी, सततमन्त्रकूजाटोपहृदयोपलेपारोचकप्रभृतिभिः पीड्यते ||१५||
Show commentary
śarīrēṇa saha jātānāmarśasāṁ dōṣēbhyō bhinnaṁ hētuṁ darśayannāha- sahajānītyādi| duṣṭaśōṇitaśukranimittānīti garbhagudārambhakamātraṁ bījaṁ duṣṭaṁ na sarvaṁ, sarvaduṣṭatvē hi prajōtpattirēva na syāt| ‘tēṣāṁ dōṣata ēva prasādhanaṁ kartavyamiti yēna dōṣēṇa yasya śukraśōṇitaṁ dūṣitaṁ bhavēttasya dōṣasya lakṣaṇavarṇavēdanākr̥tibhiḥ prasādhanaṁ vijñānam’ ityēkē; anyē tu ‘dōṣata iti dōṣaliṅgaṁ samīkṣya prasādhanaṁ cikitsā’ ityāhuḥ| durdarśanāni duḥkhēna dr̥śyantē, antarvidradhivadityarthaḥ| pāṁsūni dhūsarāṇi| dāruṇāni atiduḥkhakarāṇi||15||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
arśasāṁ lakṣaṇaṁ vyāsāduktaṁ sāmānyatastu yat |
tatsarvaṁ prāgvinirdiṣṭātsādhayēdbhiṣajāṁ varaḥ ||21||
View original
अर्शसां लक्षणं व्यासादुक्तं सामान्यतस्तु यत् |
तत्सर्वं प्राग्विनिर्दिष्टात्साधयेद्भिषजां वरः ||२१||
Show commentary
idānīṁ sarvēṣāmēva mēḍhrādijānāṁ vātādilakṣaṇamatidēśēna nirdiśannāha- arśasāmityādi| arśasāṁ mēḍhrādijānāṁ vātādidōṣalakṣaṇaṁ vinā yat saṅkṣēpatō lakṣaṇamuktaṁ tat sarvaṁ sādhayēt jānīyāt cikitsēdvā| kathamityāha- prāgvinirdiṣṭāditi; “prāk pūrvaṁ vyāsēna pratyēkaṁ vātādijārśōlakṣaṇamuktaṁ vīkṣyētyarthaḥ” iti gayadāsācāryaḥ; anyē tu “saṅkṣēpataḥ ṣōḍhā, vyāsatō vistarēṇa, prāgvinirdiṣṭāt pañcadaśadhā prasarāt sādhayēt” iti manyantē||21||
Adhikarana 21 (25-26) · Śloka 26
sarvāḥ syurvalayō yēṣāṁ durnāmabhirupadrutāḥ |
taistu pratihatō vāyurapānaḥ sannivartatē ||25||
tatō vyānēna saṅgamya jyōtirmr̥dnāti dēhinām ||26||
View original
सर्वाः स्युर्वलयो येषां दुर्नामभिरुपद्रुताः |
तैस्तु प्रतिहतो वायुरपानः सन्निवर्तते ||२५||
ततो व्यानेन सङ्गम्य ज्योतिर्मृद्नाति देहिनाम् ||२६||
Show commentary
sarvavalivyāpināmarśasāṁ pañcātmakasyāpyagnērmahānarthakaratvaṁ darśayannāha- sarvā ityādi| yēṣāṁ dēhinām| durnāmabhiḥ arśōbhiḥ| taistu arśōbhirityarthaḥ| apānō vāyuriti sambandhaḥ| sannivartatē sthitiṁ badhnāti na niḥsaratītyarthaḥ| saṅgamya militvā| jyōtiḥ pañcātmakamagniṁ, mr̥dnāti mandīkarōti| ayaṁ cōpadravaḥ, prāyēṇa sahajēṣvarśaḥsu jñēyaḥ||25-26||