Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో జంగమవిషవిజ్ఞానీయం కల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो जङ्गमविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana ౨ (౩-౪) · Śloka ౪
జంగమస్య విషస్యోక్తాన్యధిష్ఠానాని షోడశ | సమాసేన మయా యాని విస్తరస్తేషు వక్ష్యతే ||3|| తత్ర, దృష్టినిఃశ్వాసదంష్ట్రానఖమూత్రపురీషశుక్రలాలార్తవముఖసందంశ- విశర్ధితతుండాస్థిపిత్తశూకశవానీతి ||4||
जङ्गमस्य विषस्योक्तान्यधिष्ठानानि षोडश | समासेन मया यानि विस्तरस्तेषु वक्ष्यते ||३|| तत्र, दृष्टिनिःश्वासदंष्ट्रानखमूत्रपुरीषशुक्रलालार्तवमुखसन्दंश- विशर्धिततुण्डास्थिपित्तशूकशवानीति ||४||
🔊 Audio coming soon
తాన్యేవాధిష్ఠానాని నిర్దిశన్నాహ- తత్ర దృష్టినిఃశ్వాసేత్యాది| నిఃశ్వాసః ఫూత్కారః, విశర్ధితం పాయుకృతః కుత్సితశబ్దః, శూకం కీటలోమ, కీటానాం సర్పాణాం చ విగతప్రాణానాం దేహః శవః| వృద్ధవాగ్భటస్తు తుండవిశర్ధితస్థానే అల(ఆర)శోణితే పఠతి||3-4||
Adhikarana ౩ (౫) · Śloka ౫
తత్ర, దృష్టినిఃశ్వాసవిషా దివ్యాః సర్పాః, భౌమాస్తు దంష్ట్రావిషాః, మార్జారశ్వవానరమకరమండూకపాకమత్స్యగోధాశంబూకప్రచలాకగృహగోధికాచతుష్పాదకీటాస్తథాఽన్యే దంష్ట్రానఖవిషాః, చిపిటపిచ్చిటకకషాయవాసికసర్షపకతోటకవర్చఃకీటకౌండిన్యకాః శకృన్మూత్రవిషాః, మూషికాః శుక్రవిషాః, లూతా లాలామూత్రపురీషముఖసందంశనఖశుక్రార్తవవిషాః , వృశ్చికవిశ్వంభరవరటీరాజీవమత్స్యోచ్చిటింగాః సముద్రవృశ్చికాశ్చాల(ర)విషాః, చిత్రశిరఃసరావకుర్దిశతదారుకారిమేదకసారికాముఖా ముఖసందంశవిశర్ధితమూత్రపురీషవిషాః, మక్షికాకణభజలాయుకా ముఖసందంశవిషాః, విషహతాస్థి సర్పకంటకవరటీమత్స్యాస్థి చేత్యస్థివిషాణి, శకులీమత్స్యరక్తరాజివరకీ(టీ)మత్స్యాశ్చ పిత్తవిషాః, సూక్ష్మతుండోచ్చిటింగవరటీశతపదీశూకవలభికాశృంగిభ్రమరాః శూకతుండవిషాః, కీటసర్పదేహా గతాసవః శవవిషాః; శేషాస్త్వనుక్తా ముఖసందంశవిషేష్వేవ గణయితవ్యాః ||5||
तत्र, दृष्टिनिःश्वासविषा दिव्याः सर्पाः, भौमास्तु दंष्ट्राविषाः, मार्जारश्ववानरमकरमण्डूकपाकमत्स्यगोधाशम्बूकप्रचलाकगृहगोधिकाचतुष्पादकीटास्तथाऽन्ये दंष्ट्रानखविषाः, चिपिटपिच्चिटककषायवासिकसर्षपकतोटकवर्चःकीटकौण्डिन्यकाः शकृन्मूत्रविषाः, मूषिकाः शुक्रविषाः, लूता लालामूत्रपुरीषमुखसन्दंशनखशुक्रार्तवविषाः , वृश्चिकविश्वम्भरवरटीराजीवमत्स्योच्चिटिङ्गाः समुद्रवृश्चिकाश्चाल(र)विषाः, चित्रशिरःसरावकुर्दिशतदारुकारिमेदकसारिकामुखा मुखसन्दंशविशर्धितमूत्रपुरीषविषाः, मक्षिकाकणभजलायुका मुखसन्दंशविषाः, विषहतास्थि सर्पकण्टकवरटीमत्स्यास्थि चेत्यस्थिविषाणि, शकुलीमत्स्यरक्तराजिवरकी(टी)मत्स्याश्च पित्तविषाः, सूक्ष्मतुण्डोच्चिटिङ्गवरटीशतपदीशूकवलभिकाशृङ्गिभ्रमराः शूकतुण्डविषाः, कीटसर्पदेहा गतासवः शवविषाः; शेषास्त्वनुक्ता मुखसन्दंशविषेष्वेव गणयितव्याः ||५||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| దివి భవా దివ్యాః, భూమౌ భవా భౌమాః; ఏతచ్చ ప్రాయికం, సర్వేఽపి సర్పా దంశాయతనవిషాః; తథా హి సావిత్రే,- “సర్వ ఏవ సర్పా దంశవిషా భవంతి, మలదశనదంష్ట్రాచక్షుర్లాలానిఃశ్వాసేంద్రియమూత్రపురీషపుచ్ఛైః ”(?) ఇతి| మార్జారేత్యాది| అత్ర మార్జారోక్త్యైవ వ్యాలా వ్యాఘ్రాదయోఽభిప్రేతాః| మకరో జలజంతురిత్యేకే, అన్యే ఆగ్నేయకీటపఠితం మకరాకారత్వేన మకరం, కర్కటవృశ్చికం మకరమన్యే| పాకమత్స్యోఽపి ఆగ్నేయేష్వేవ పఠితః కీటవిశేషః| గోధా పంచనఖీ పవిత్రా సౌమ్యకీటపఠితా; కృష్ణశబ్దస్య లోపాత్ కృష్ణగోధాం విదురన్యే| ప్రచలాకం సౌమ్యకీటపఠితం కీటవిశేషమాహుః| గృహగోధికా కోష్ఠాగారీ కోష్ఠగృహకారికా| చతుష్పదకీటాః ప్రతిసూర్యకాదయః| తథాఽన్యే మశకమక్షికాదయశ్చ కీటాః| చిపిటపిచ్చిటకేత్యాది ఏతే కీటవిశేషా దేశాంతరే లోకతో జ్ఞేయాః| వృశ్చికేత్యాది| ఆరశబ్దేనాత్ర వృశ్చికలాంగూలాదిస్థితః కంటకో భణ్యతే, తస్య చ స్థూలశూకరూపత్వాచ్ఛూకగ్రహణేనైవ గ్రహణం, అత ఏవ దృష్టినిఃశ్వాసేత్యాదిసూత్రే పృథఙ్నోదాహృతమారగ్రహణం | గయదాసశ్చాత్ర `ఆలాలవిషా’ ఇతి పఠతి, వ్యాఖ్యానయతి చ- ఆలాలం లాలా| చిత్రశిర ఇత్యాది| వరకీమత్స్యయోః స్థానే కేచిదేకమేవ వరటీ(కీ)మత్స్యం పఠంతి| గతాసవో గతప్రాణాః||5||
Adhikarana ౪ (౬) · Śloka ౬
భవంతి చాత్ర- రాజ్ఞోఽరిదేశే రిపవస్తృణాంబుమార్గాన్నధూమశ్వసనాన్ విషేణ | సందూషయంత్యేభిరతిప్రదుష్టాన్ విజ్ఞాయ లింగైరభిశోధయేత్తాన్ ||6||
भवन्ति चात्र- राज्ञोऽरिदेशे रिपवस्तृणाम्बुमार्गान्नधूमश्वसनान् विषेण | सन्दूषयन्त्येभिरतिप्रदुष्टान् विज्ञाय लिङ्गैरभिशोधयेत्तान् ||६||
🔊 Audio coming soon
రాజ్ఞ ఇత్యాది| అరిదేశే ప్రవిష్టస్య రాజ్ఞోఽపి రిపవః శత్రవః తృణాదీన్ సందూషయంతి| అన్నం అన్నరక్షాయాముక్తమపి దేశాదిప్రసంగేణాత్ర పునరుక్తం| శ్వసనో వాయుః| ఏభిర్లింగైః వక్ష్యమాణైరిత్యర్థః||6||
Adhikarana ౫ (౭-౮) · Śloka ౮
దుష్టం జలం పిచ్ఛిలముగ్రగంధి ఫేనాన్వితం రాజిభిరావృతం చ | మండూకమత్స్యం మ్రియతే విహంగా మత్తాశ్చ సానూపచరా భ్రమంతి ||7|| మజ్జంతి యే చాత్ర నరాశ్వనాగాస్తే ఛర్దిమోహజ్వరదాహశోఫాన్ | ఋ(గ)చ్ఛంతి తేషామపహృత్య దోషాన్ దుష్టం జలం శోధయితుం యతేత ||8||
दुष्टं जलं पिच्छिलमुग्रगन्धि फेनान्वितं राजिभिरावृतं च | मण्डूकमत्स्यं म्रियते विहङ्गा मत्ताश्च सानूपचरा भ्रमन्ति ||७|| मज्जन्ति ये चात्र नराश्वनागास्ते छर्दिमोहज्वरदाहशोफान् | ऋ(ग)च्छन्ति तेषामपहृत्य दोषान् दुष्टं जलं शोधयितुं यतेत ||८||
🔊 Audio coming soon
దుష్టమిత్యాది| రాజిభిః కృష్ణాభిః| విహంగా ఇత్యాది సానూపచరా అనూపచరసహితా విహంగాః పక్షిణో విషవేగేన మత్తాః సంతో భ్రమంతి| ఋచ్ఛంతి ప్రాప్నువంతి| యతేత యత్నం కుర్వీత||7-8||
Adhikarana ౬ (౯) · Śloka ౧౦
ధవాశ్వకర్ణాసనపారిభద్రాన్ సపాటలాన్ సిద్ధకమోక్షకౌ చ | దగ్ధ్వా సరాజద్రుమసోమవల్కాంస్తద్భస్మ శీతం వితరేత్ సరఃసు ||9|| భస్మాంజలిం చాపి ఘటే నిధాయ విశోధయేదీప్సితమేవమంభః |10|
धवाश्वकर्णासनपारिभद्रान् सपाटलान् सिद्धकमोक्षकौ च | दग्ध्वा सराजद्रुमसोमवल्कांस्तद्भस्म शीतं वितरेत् सरःसु ||९|| भस्माञ्जलिं चापि घटे निधाय विशोधयेदीप्सितमेवमम्भः |१०|
🔊 Audio coming soon
తదేవ దుష్టవారిప్రశోధనౌషధం దర్శయన్నాహ- ధవాశ్వేత్యాది| అశ్వకర్ణః పూర్వదేశే ప్రసిద్ధో గంధముండః అశ్వత్థసదృశః, అసనో బీజకః, పారిభద్రః ఫలభద్రో రక్తకుసుమః కంటకీ రోహిణీసదృశపత్రః పూర్వదేశే ప్రసిద్ధః, రాజద్రుమః కిరమాలకః, సోమవల్కః కట్వలః| వితరేత్ నిఃక్షిపేత్| సరఃస్వితి బహువచనమవహజ్జలోపలక్షణం; వహజ్జలానాం దూషణమేవ దుష్కరణం| సామాన్యజనార్థం సరసాం సంశోధనమభిధాయ విశిష్టజనార్థముద్ధృతజలస్య శోధనం దర్శయన్నాహ- భస్మాంజలిమిత్యాది| అంజలిం చతుఃపలం, తం చ ఘటే ద్రోణప్రమితే జలే, నిధాయ నిఃక్షిప్య, ఈప్సితం వాంఛితం శోధయేత్| జేజ్జటాచార్యస్తు ఘటం గర్గరీమాహ||9||-
Adhikarana ౭ (౧౦-౧౨) · Śloka ౧౨
క్షితిప్రదేశం విషదూషితం తు శిలాతలం తీర్థమథేరిణం వా ||10|| స్పృశంతి గాత్రేణ తు యేన యేన గోవాజినాగోష్ట్రఖరా నరా వా | తచ్ఛూనతాం యాత్యథ దహ్యతే చ విశీర్యతే రోమనఖం తథైవ ||11|| తత్రాప్యనంతాం సహ సర్వగంధైః పిష్ట్వా సురాభిర్వినియోజ్య మార్గం | సించేత్ పయోభిః సుమృదన్వతైస్తం విడంగపాఠాకటభీజలైర్వా ||12||
क्षितिप्रदेशं विषदूषितं तु शिलातलं तीर्थमथेरिणं वा ||१०|| स्पृशन्ति गात्रेण तु येन येन गोवाजिनागोष्ट्रखरा नरा वा | तच्छूनतां यात्यथ दह्यते च विशीर्यते रोमनखं तथैव ||११|| तत्राप्यनन्तां सह सर्वगन्धैः पिष्ट्वा सुराभिर्विनियोज्य मार्गम् | सिञ्चेत् पयोभिः सुमृदन्वतैस्तं विडङ्गपाठाकटभीजलैर्वा ||१२||
🔊 Audio coming soon
క్షితిప్రదేశమిత్యాది| తీర్థం నద్యాదిఘట్టం| ఈరిణం ఊషరం| అనంతాం సర్వగంధైః సహ సంయోజ్య సురాభిః పిష్ట్వా మార్గం సించేదితి సంబంధః| సురాభిరితి బహువచనాన్మధుగుడపిష్టకృతాభిః| అనంతా ఉత్పలసారివా| సర్వగంధైః ఏలాదిపరిపఠితైః| పయోభిః క్షీరైః| మృదన్వితైస్తం మార్గం సించేత్, విడంగాదిజలైర్వా మార్గం సించేత్| మృదిహ కృష్ణా ప్రాధాన్యకల్పనయా| అన్యే త్వేవం పఠంతి- “తత్రాప్యనంతాం సహ సర్వగంధైర్వచాం తు పిష్ట్వా సురయాఽనుమార్గం| సించేత్తథా మృత్సహితాభిరద్భిర్మార్గోఽస్తి నాన్యో యది తేన గచ్ఛేత్” ఇతి| `పయోభిస్తు మృదన్వితైః’ ఇత్యత్ర `వల్మీకమృదన్వితాభిః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, విషఘ్నత్వాద్వల్మీకస్య||10-12||
Adhikarana ౮ (౧౩-౧౫) · Śloka ౧౫
తృణేషు భక్తేషు చ దూషితేషు సీదంతి మూర్చ్ఛంతి వమంతి చాన్యే | విడ్భేదమృచ్ఛంత్యథవా మ్రియంతే తేషాం చికిత్సాం ప్రణయేద్యథోక్తాం ||13|| విషాపహైర్వాఽప్యగదైర్విలిప్య వాద్యాని చిత్రాణ్యపి వాదయేత | తారః సుతారః ససురేంద్రగోపః సర్వైశ్చ తుల్యః కురువిందభాగః ||14|| పిత్తేన యుక్తః కపిలాన్వయేన వాద్యప్రలేపో విహితః ప్రశస్తః | వాద్యస్య శబ్దేన హి యాంతి నాశం విషాణి ఘోరాణ్యపి యాని సంతి ||15||
तृणेषु भक्तेषु च दूषितेषु सीदन्ति मूर्च्छन्ति वमन्ति चान्ये | विड्भेदमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते तेषां चिकित्सां प्रणयेद्यथोक्ताम् ||१३|| विषापहैर्वाऽप्यगदैर्विलिप्य वाद्यानि चित्राण्यपि वादयेत | तारः सुतारः ससुरेन्द्रगोपः सर्वैश्च तुल्यः कुरुविन्दभागः ||१४|| पित्तेन युक्तः कपिलान्वयेन वाद्यप्रलेपो विहितः प्रशस्तः | वाद्यस्य शब्देन हि यान्ति नाशं विषाणि घोराण्यपि यानि सन्ति ||१५||
🔊 Audio coming soon
తృణేష్విత్యాది| సీదంతి అంగగ్లానియుక్తా భవంతి| ప్రణయేదిత్యాది| అంగసాదాదిషు యథోక్తాం చికిత్సాం విషాపహైర్ద్రవ్యైర్యుక్తాం వితరేత్| అగదైర్వా దుందుభిస్వనీయోక్తైః, వాద్యాని భేరీపటహాదీని విలిప్య వాదయేత్| అపరమపి వాద్యలేపమాహ- తార ఇత్యాది| తారో రూప్యం, సుతారః పారదః; సురేంద్రం సువర్ణం, కుటజమన్యే; గోపా సారివా; కురువిందో ముస్తా, నిశానపాషాణ ఇత్యన్యే, ఉత్తమలోహితరత్నం కురువింద ఇత్యేకే||13-15||
Adhikarana ౯ (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
ధూమేఽనిలే వా విషసంప్రయుక్తే ఖగాః శ్రమార్తాః ప్రపతంతి భూమౌ | కాసప్రతిశ్యాయశిరోరుజశ్చ భవంతి తీవ్రా నయనామయాశ్చ ||16|| లాక్షాహరిద్రాతివిషాభయాబ్దహరేణుకైలాదలవక్రకుష్ఠం | ప్రియంగుకాం చాప్యనలే నిధాయ ధూమానిలౌ చాపి విశోధయేత ||17||
धूमेऽनिले वा विषसम्प्रयुक्ते खगाः श्रमार्ताः प्रपतन्ति भूमौ | कासप्रतिश्यायशिरोरुजश्च भवन्ति तीव्रा नयनामयाश्च ||१६|| लाक्षाहरिद्रातिविषाभयाब्दहरेणुकैलादलवक्रकुष्ठम् | प्रियङ्गुकां चाप्यनले निधाय धूमानिलौ चापि विशोधयेत ||१७||
🔊 Audio coming soon
లాక్షేత్యాది| లాక్షాదిద్రవ్యం వహ్నౌ నిధాయ ధూమం విశోధయేత, చూర్ణమనిలే వికీర్య పునరనిలమితి| ప్రియంగుకామిత్యత్ర `మధూలికాం’ కేచిత్ పఠంతి, గుడూచికామితి చ వివృణ్వంతి||16-17||
Adhikarana ౧౦ (౧౮-౨౨) · Śloka ౨౨
ప్రజామిమామాత్మయోనేర్బ్రహ్మణః సృజతః కిల | అకరోదసురో విఘ్నం కైటభో నామ దర్పితః ||18|| తస్య క్రుద్ధస్య వై వక్త్రాద్బ్రహ్మణస్తేజసో నిధేః | క్రోధో విగ్రహవాన్ భూత్వా నిపపాతాతిదారుణః ||19|| స తం దదాహ గర్జంతమంతకాభం మహాబలం | తతోఽసురం ఘాతయిత్వా తత్తేజోఽవర్ధతాద్భుతం ||20|| తతో విషాదో దేవానామభవత్తం నిరీక్ష్య వై | విషాదజననత్వాచ్చ విషమిత్యభిధీయతే ||21|| తతః సృష్ట్వా ప్రజాః శేషం తదా తం క్రోధమీశ్వరః | విన్యస్తవాన్ స భూతేషు స్థావరేషు చరేషు చ ||22||
प्रजामिमामात्मयोनेर्ब्रह्मणः सृजतः किल | अकरोदसुरो विघ्नं कैटभो नाम दर्पितः ||१८|| तस्य क्रुद्धस्य वै वक्त्राद्ब्रह्मणस्तेजसो निधेः | क्रोधो विग्रहवान् भूत्वा निपपातातिदारुणः ||१९|| स तं ददाह गर्जन्तमन्तकाभं महाबलम् | ततोऽसुरं घातयित्वा तत्तेजोऽवर्धताद्भुतम् ||२०|| ततो विषादो देवानामभवत्तं निरीक्ष्य वै | विषादजननत्वाच्च विषमित्यभिधीयते ||२१|| ततः सृष्ट्वा प्रजाः शेषं तदा तं क्रोधमीश्वरः | विन्यस्तवान् स भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ||२२||
🔊 Audio coming soon
చికిత్సోపయోగి విషస్య మూర్తిస్వరూపమాహ- ప్రజామిత్యాది| ఆత్మయోనేః ఆత్మా పరమపురుషో యోనిః కారణం యస్య స తథా తస్య; ఏతేనేశ్వరాదికారణం నిరస్య స్వయంభూత్వముక్తం| కిలేత్యాగమసంవాదే| తత ఇత్యాది| విగ్రహవాన్ శరీరవాన్| నిఃపపాత నిఃసృతః| స తమిత్యాది|- స క్రోధః పురుషరూపః, తం కైటభం, దదాహ భస్మీకృతవాన్| కింవిశిష్టం కైటభం? గర్జంతమిత్యాదివిశేషణయుక్తం| తత్తేజః తస్య మూర్తిమతః క్రోధస్య తేజ ఇత్యర్థః| తత ఇత్యాది| వాక్కాయచిత్తావసాదో విషాదః| తత ఇత్యాది| విన్యస్తవాన్ వినిఃక్షిప్తవాన్||18-22||
Adhikarana ౧౧ (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪
యథాఽవ్యక్తరసం తోయమంతరీక్షాన్మహీగతం | తేషు తేషు ప్రదేశేషు రసం తం తం నియచ్ఛతి ||23|| ఏవమేవ విషం యద్యద్ద్రవ్యం వ్యాప్యావతిష్ఠతే | స్వభావాదేవ తం తస్య రసం సమనువర్తతే ||24||
यथाऽव्यक्तरसं तोयमन्तरीक्षान्महीगतम् | तेषु तेषु प्रदेशेषु रसं तं तं नियच्छति ||२३|| एवमेव विषं यद्यद्द्रव्यं व्याप्यावतिष्ठते | स्वभावादेव तं तस्य रसं समनुवर्तते ||२४||
🔊 Audio coming soon
విషస్య నానావీర్యహేతుభూతముద్దిశన్నాహ- యథాఽవ్యక్తరసమిత్యాది| యథా జలమేకరసమప్యంతరీక్షాత్ పతితం భూమిగతం తేషు తేషు ప్రదేశేష్వాకాశగుణభూయిష్ఠాదిషు రసం తం తం నియచ్ఛతి నిశ్చయేన దదాతి, ఏవమేవ విషం యద్యద్ద్రవ్యం వ్యాప్యావతిష్ఠతే స్వభావాదేవ తస్య తస్య రసం సమనువర్తతే||23-24||
Adhikarana ౧౨ (౨౫-౨౭) · Śloka ౨౭
విషే యస్మాద్గుణాః సర్వే తీక్ష్ణాః ప్రాయేణ సంతి హి | విషం సర్వమతో జ్ఞేయం సర్వదోషప్రకోపణం ||25|| తే తు వృత్తిం ప్రకుపితా జహతి స్వాం విషార్దితాః | నోపయాతి విషం పాకమతః ప్రాణాన్ రుణద్ధి చ ||26|| శ్లేష్మణాఽఽవృతమార్గత్వాదుచ్ఛ్వాసోఽస్య నిరుధ్యతే | విసంజ్ఞః సతి జీవేఽపి తస్మాత్తిష్ఠతి మానవః ||27||
विषे यस्माद्गुणाः सर्वे तीक्ष्णाः प्रायेण सन्ति हि | विषं सर्वमतो ज्ञेयं सर्वदोषप्रकोपणम् ||२५|| ते तु वृत्तिं प्रकुपिता जहति स्वां विषार्दिताः | नोपयाति विषं पाकमतः प्राणान् रुणद्धि च ||२६|| श्लेष्मणाऽऽवृतमार्गत्वादुच्छ्वासोऽस्य निरुध्यते | विसञ्ज्ञः सति जीवेऽपि तस्मात्तिष्ठति मानवः ||२७||
🔊 Audio coming soon
విషే యస్మాదిత్యాది| యస్మాద్విషే యే గుణాః సంతి తే సర్వే స్వభావతః సర్వదేహధాతువిరోధేన తీక్ష్ణా ఆశుకారిణః, ప్రాయేణ తేజోరూపక్రోధాత్మకత్వాద్విషస్య; అతః సర్వమేవ విషం సర్వదోషప్రకోపణం| తే తు వృత్తిమిత్యాది| తే ప్రకుపితా వాతాదయో విషార్దితా విషపీడితాః సంతః, స్వాం వృత్తిం వాతః ప్రస్పందనాదికాం, రాగపక్త్యాదికాం పిత్తం, సంధిసంశ్లేషాదికాం కఫః, త్యజంతి; తేన చ పిత్తస్య పక్త్యభావాద్విషం పాకం న యాతి, అతోఽపక్వం విషం ప్రాణాన్ రుణద్ధి, విషవిలీనేన శ్లేష్మణా నిరుద్ధోచ్ఛ్వాసత్వాజ్జీవేఽపి ప్రాణేఽపి సతి విసంజ్ఞో విగతసమ్యగ్జ్ఞానో మానవస్తిష్ఠతి||25-27||
Adhikarana ౧౩ (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
శుక్రవత్ సర్వసర్పాణాం విషం సర్వశరీరగం | క్రుద్ధానామేతి చాంగేభ్యః శుక్రం నిర్మంథనాదివ ||28|| తేషాం బడిశవద్దంష్ట్రాస్తాసు సజ్జతి చాగతం | అనుద్వృత్తా విషం తస్మాన్న ముంచంతి చ భోగినః ||29||
शुक्रवत् सर्वसर्पाणां विषं सर्वशरीरगम् | क्रुद्धानामेति चाङ्गेभ्यः शुक्रं निर्मन्थनादिव ||२८|| तेषां बडिशवद्दंष्ट्रास्तासु सज्जति चागतम् | अनुद्वृत्ता विषं तस्मान्न मुञ्चन्ति च भोगिनः ||२९||
🔊 Audio coming soon
శుక్రవదిత్యాది| సర్వసర్పాణాం విషం సర్వశరీరగం| క్రుద్ధానామిత్యాది క్రుద్ధానాం సర్పాణామంగేభ్యోఽవయవేభ్యో విషమాగచ్ఛతి; కిమివ? శుక్రం నిర్మంథనాదివ, నిర్మంథనం విశిష్టస్త్రీవరాంగవిలోడనహేతురేవ హర్ష ఉచ్యతే| తేషామిత్యాది| బడిశం మత్స్యబంధనయంత్రం| సజ్జతి సంగం యాతి, సంబద్ధం భవతీత్యర్థః| అనుద్వృత్తా అననుయోజితా, అనుచ్ఛలితా ఇతి యావత్; కర్షణకృతపరావృత్త్యా హి దంష్ట్రాణామధోముఖతేతి| భోగినః సర్పాః||28-29||
Adhikarana ౧౪ (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౨
యస్మాదత్యర్థముష్ణం చ తీక్ష్ణం చ పఠితం విషం | అతః సర్వవిషేషూక్తః పరిషేకస్తు శీతలః ||30|| మందం కీటేషు నాత్యుష్ణం బహువాతకఫం విషం | అతః కీటవిషే చాపి స్వేదో న ప్రతిషిధ్యతే ||31|| కీటైర్దష్టానుగ్రవిషైః సర్పవత్ సముపాచరేత్ |32|
यस्मादत्यर्थमुष्णं च तीक्ष्णं च पठितं विषम् | अतः सर्वविषेषूक्तः परिषेकस्तु शीतलः ||३०|| मन्दं कीटेषु नात्युष्णं बहुवातकफं विषम् | अतः कीटविषे चापि स्वेदो न प्रतिषिध्यते ||३१|| कीटैर्दष्टानुग्रविषैः सर्पवत् समुपाचरेत् |३२|
🔊 Audio coming soon
యస్మాదిత్యాది| కీటేషు విషం మందం నాత్యుష్ణం బహువాతకఫం భవతి; అపిశబ్దాత్ కీటేష్వపి కేషుచిదుగ్రవిషేషు న స్వేదః, అపి తు శీతలమేవ చికిత్సితం| తథా చ వక్ష్యతి,- `కీటైర్దష్టానుగ్రవిషైః సర్పవత్సముపాచరేత్’- ఇతి||30-31||-
Adhikarana ౧౫ (౩౨-౩౪) · Śloka ౩౫
స్వభావాదేవ తిష్ఠేత్తు ప్రహారాదంశయోర్విషం ||32|| వ్యాప్య సావయవం దేహం దిగ్ధవిద్ధాహిదష్టయోః | లౌల్యాద్విషాన్వితం మాంసం యః ఖాదేన్మృతమాత్రయోః ||33|| యథావిషం స రోగేణ క్లిశ్యతే మ్రియతేఽపి వా | అతశ్చాప్యనయోర్మాంసమభక్ష్యం మృతమాత్రయోః ||34|| ముహూర్తాత్తదుపాదేయం ప్రహారాదంశవర్జితం |35|
स्वभावादेव तिष्ठेत्तु प्रहारादंशयोर्विषम् ||३२|| व्याप्य सावयवं देहं दिग्धविद्धाहिदष्टयोः | लौल्याद्विषान्वितं मांसं यः खादेन्मृतमात्रयोः ||३३|| यथाविषं स रोगेण क्लिश्यते म्रियतेऽपि वा | अतश्चाप्यनयोर्मांसमभक्ष्यं मृतमात्रयोः ||३४|| मुहूर्तात्तदुपादेयं प्रहारादंशवर्जितम् |३५|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం దిగ్ధవిద్ధాహిదష్టయోః ప్రహారదంశదేశమాంసమభక్ష్యం ముహూర్తాచ్చ తదుపాదేయముద్దిశన్నాహ- స్వభావాదిత్యాది| దిగ్ధవిద్ధాహిదష్టయోః `ప్రాణినోః’ ఇతి శేషః| అత్ర దిగ్ధవిద్ధో విషలిప్తకాండాదిహతః, అహిదష్టః సర్పదష్టః| యథావిషం విషానుసారేణేత్యర్థః||32-34||-
Adhikarana ౧౬ (౩౫-౩౭) · Śloka ౩౭
సవాతం గృహధూమాభం పురీషం యోఽతిసార్యతే ||35|| ఆధ్మాతోఽత్యర్థముష్ణాస్రో వివర్ణః సాదపీడితః | ఉద్వమత్యథ ఫేనం చ విషపీతం తమాదిశేత్ ||36|| న చాస్య హృదయం వహ్నిర్విషజుష్టం దహత్యపి | తద్ధి స్థానం చేతనాయాః స్వభావాద్వ్యాప్య తిష్ఠతి ||37||
सवातं गृहधूमाभं पुरीषं योऽतिसार्यते ||३५|| आध्मातोऽत्यर्थमुष्णास्रो विवर्णः सादपीडितः | उद्वमत्यथ फेनं च विषपीतं तमादिशेत् ||३६|| न चास्य हृदयं वह्निर्विषजुष्टं दहत्यपि | तद्धि स्थानं चेतनायाः स्वभावाद्व्याप्य तिष्ठति ||३७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం విషపీతస్య ప్రాణైః పరిత్యజ్యమానస్య మృతస్య చ లక్షణమాహ- సవాతమిత్యాది| అస్రం నయనజలం| వివర్ణః అత్యర్థం కృష్ణశ్యామపీతవర్ణః| సాదః అంగగ్లానిః| వివర్ణ ఇతి మృతస్య లక్షణం, శేషం సర్వం మ్రియమాణస్య లక్షణం| అస్య విషపానమృతస్య విషజుష్టం హృదయం వహ్నిరపి న దహతి; కుతో హృదయమేవ విషజుష్టం? హి యస్మాత్తద్విషం చేతనాస్థానం హృదయం స్వభావాద్వ్యాప్య తిష్ఠతి; అత ఏవ చ విషపానమృతస్య హృదయమదాహ్యం విషవ్యాప్తత్వాత్||35-37||
Adhikarana ౧౭ (౩౮) · Śloka ౩౮
అశ్వత్థదేవాయతనశ్మశానవల్మీకసంధ్యాసు చతుష్పథేషు | యామ్యే సపిత్ర్యే పరివర్జనీయా ఋక్షే నరా మర్మసు యే చ దష్టాః ||38||
अश्वत्थदेवायतनश्मशानवल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु | याम्ये सपित्र्ये परिवर्जनीया ऋक्षे नरा मर्मसु ये च दष्टाः ||३८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వర్జ్యప్రహారాదంశహృదయప్రసంగేన విశిష్టదేశాదిద్వారేణ వర్జనీయాన్ దష్టానాహ- అశ్వత్థేత్యాది| యామ్యే భరణ్యాం, పిత్ర్యే మఘాయాం, ఋక్షే నక్షత్రే||38||
Adhikarana ౧౮ (౩౯) · Śloka ౪౦
దర్వీకరాణాం విషమాశుఘాతి సర్వాణి చోష్ణే ద్విగుణీభవంతి | అజీర్ణపిత్తాతపపీడితేషు బాలప్రమేహిష్వథ గర్భిణీషు ||39|| వృద్ధాతురక్షీణబుభుక్షితేషు రూక్షేషు భీరుష్వథ దుర్దినేషు |40|
दर्वीकराणां विषमाशुघाति सर्वाणि चोष्णे द्विगुणीभवन्ति | अजीर्णपित्तातपपीडितेषु बालप्रमेहिष्वथ गर्भिणीषु ||३९|| वृद्धातुरक्षीणबुभुक्षितेषु रूक्षेषु भीरुष्वथ दुर्दिनेषु |४०|
🔊 Audio coming soon
దర్వీకరాణామిత్యాది| దర్వీకరాణాం ఫణినాం, సర్వాణి అశేషవిషాణి, ఉష్ణే ఉష్ణకాలే, ద్విగుణీభవంతి ద్విగుణశక్తీని భవంతి; `సర్వాణి చోర్ధ్వం ద్విగుణీభవంతి’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, ఊర్ధ్వం ఊర్ధ్వదేశే ఇత్యర్థః| అజీర్ణపిత్తాదిష్వపి ద్విగుణత్వమాహ- అజీర్ణేత్యాది||39||-
Adhikarana ౧౯ (౪౦-౪౪) · Śloka ౪౪
శస్త్రక్షతే యస్య న రక్తమేతి రాజ్యో లతాభిశ్చ న సంభవంతి ||40|| శీతాభిరద్భిశ్చ న రోమహర్షో విషాభిభూతం పరివర్జయేత్తం | జిహ్వా సితా యస్య చ కేశశాతో నాసావభంగశ్చ సకంఠభంగః ||41|| కృష్ణః సరక్తః శ్వయథుశ్చ దంశే హన్వోః స్థిరత్వం చ స వర్జనీయః | వర్తిర్ఘనా యస్య నిరేతి వక్త్రాద్రక్తం స్రవేదూర్ధ్వమధశ్చ యస్య ||42|| దంష్ట్రానిపాతాః సకలాశ్చ యస్య తం చాపి వైద్యః పరివర్జయేత్తు | ఉన్మత్తమత్యర్థముపద్రుతం వా హీనస్వరం వాఽప్యథవా వివర్ణం ||43|| సారిష్టమత్యర్థమవేగినం చ జహ్యాన్నరం తత్ర న కర్మ కుర్యాత్ ||44||
शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमेति राज्यो लताभिश्च न सम्भवन्ति ||४०|| शीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षो विषाभिभूतं परिवर्जयेत्तम् | जिह्वा सिता यस्य च केशशातो नासावभङ्गश्च सकण्ठभङ्गः ||४१|| कृष्णः सरक्तः श्वयथुश्च दंशे हन्वोः स्थिरत्वं च स वर्जनीयः | वर्तिर्घना यस्य निरेति वक्त्राद्रक्तं स्रवेदूर्ध्वमधश्च यस्य ||४२|| दंष्ट्रानिपाताः सकलाश्च यस्य तं चापि वैद्यः परिवर्जयेत्तु | उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वा हीनस्वरं वाऽप्यथवा विवर्णम् ||४३|| सारिष्टमत्यर्थमवेगिनं च जह्यान्नरं तत्र न कर्म कुर्यात् ||४४||
🔊 Audio coming soon
శస్త్రేత్యాది| లతాభిరభిహతేఽంగే రాజ్యో రేఖా నోచ్ఛలంతి| జిహ్వేత్యాది| సితా శ్వేతా, అసితా కృష్ణా వా భవతీత్యర్థః| కేశశాతః కేశచ్యవనం| నాసావభంగో నాసాస్రోతోవైగుణ్యం, తచ్చానునాసికవాక్యత్వేన జ్ఞేయం| కంఠభంగః స్వరసాదః| దంశో భక్షితస్థానం| హన్వోః ముఖసంధ్యోః| స్థిరత్వం అచలనం| వర్తిరిత్యాది వర్తిః కఫవర్తిః| ఉన్మత్తేత్యాది| ఉన్మత్తం వాతులం| అత్యర్థముపద్రుతం ఉపద్రవబహులం| సారిష్టం మరణలక్షణసహితం| అవేగినం లహరీవర్జితం| జహ్యాత్ త్యజేత్||40-44||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం కల్పస్థానే జంగమవిషవిజ్ఞానీయో నామ తృతీయోఽధ్యాయః ||3||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने जङ्गमविषविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం కల్పస్థానే తృతీయోఽధ్యాయః||3||