Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાતો જઙ્ગમવિષવિજ્ઞાનીયં કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो जङ्गमविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩-૪) · Śloka ૪
જઙ્ગમસ્ય વિષસ્યોક્તાન્યધિષ્ઠાનાનિ ષોડશ | સમાસેન મયા યાનિ વિસ્તરસ્તેષુ વક્ષ્યતે ||૩|| તત્ર, દૃષ્ટિનિઃશ્વાસદંષ્ટ્રાનખમૂત્રપુરીષશુક્રલાલાર્તવમુખસન્દંશ- વિશર્ધિતતુણ્ડાસ્થિપિત્તશૂકશવાનીતિ ||૪||
जङ्गमस्य विषस्योक्तान्यधिष्ठानानि षोडश | समासेन मया यानि विस्तरस्तेषु वक्ष्यते ||३|| तत्र, दृष्टिनिःश्वासदंष्ट्रानखमूत्रपुरीषशुक्रलालार्तवमुखसन्दंश- विशर्धिततुण्डास्थिपित्तशूकशवानीति ||४||
🔊 Audio coming soon
તાન્યેવાધિષ્ઠાનાનિ નિર્દિશન્નાહ- તત્ર દૃષ્ટિનિઃશ્વાસેત્યાદિ| નિઃશ્વાસઃ ફૂત્કારઃ, વિશર્ધિતં પાયુકૃતઃ કુત્સિતશબ્દઃ, શૂકં કીટલોમ, કીટાનાં સર્પાણાં ચ વિગતપ્રાણાનાં દેહઃ શવઃ| વૃદ્ધવાગ્ભટસ્તુ તુણ્ડવિશર્ધિતસ્થાને અલ(આર)શોણિતે પઠતિ||૩-૪||
Adhikarana ૩ (૫) · Śloka ૫
તત્ર, દૃષ્ટિનિઃશ્વાસવિષા દિવ્યાઃ સર્પાઃ, ભૌમાસ્તુ દંષ્ટ્રાવિષાઃ, માર્જારશ્વવાનરમકરમણ્ડૂકપાકમત્સ્યગોધાશમ્બૂકપ્રચલાકગૃહગોધિકાચતુષ્પાદકીટાસ્તથાઽન્યે દંષ્ટ્રાનખવિષાઃ, ચિપિટપિચ્ચિટકકષાયવાસિકસર્ષપકતોટકવર્ચઃકીટકૌણ્ડિન્યકાઃ શકૃન્મૂત્રવિષાઃ, મૂષિકાઃ શુક્રવિષાઃ, લૂતા લાલામૂત્રપુરીષમુખસન્દંશનખશુક્રાર્તવવિષાઃ , વૃશ્ચિકવિશ્વમ્ભરવરટીરાજીવમત્સ્યોચ્ચિટિઙ્ગાઃ સમુદ્રવૃશ્ચિકાશ્ચાલ(ર)વિષાઃ, ચિત્રશિરઃસરાવકુર્દિશતદારુકારિમેદકસારિકામુખા મુખસન્દંશવિશર્ધિતમૂત્રપુરીષવિષાઃ, મક્ષિકાકણભજલાયુકા મુખસન્દંશવિષાઃ, વિષહતાસ્થિ સર્પકણ્ટકવરટીમત્સ્યાસ્થિ ચેત્યસ્થિવિષાણિ, શકુલીમત્સ્યરક્તરાજિવરકી(ટી)મત્સ્યાશ્ચ પિત્તવિષાઃ, સૂક્ષ્મતુણ્ડોચ્ચિટિઙ્ગવરટીશતપદીશૂકવલભિકાશૃઙ્ગિભ્રમરાઃ શૂકતુણ્ડવિષાઃ, કીટસર્પદેહા ગતાસવઃ શવવિષાઃ; શેષાસ્ત્વનુક્તા મુખસન્દંશવિષેષ્વેવ ગણયિતવ્યાઃ ||૫||
तत्र, दृष्टिनिःश्वासविषा दिव्याः सर्पाः, भौमास्तु दंष्ट्राविषाः, मार्जारश्ववानरमकरमण्डूकपाकमत्स्यगोधाशम्बूकप्रचलाकगृहगोधिकाचतुष्पादकीटास्तथाऽन्ये दंष्ट्रानखविषाः, चिपिटपिच्चिटककषायवासिकसर्षपकतोटकवर्चःकीटकौण्डिन्यकाः शकृन्मूत्रविषाः, मूषिकाः शुक्रविषाः, लूता लालामूत्रपुरीषमुखसन्दंशनखशुक्रार्तवविषाः , वृश्चिकविश्वम्भरवरटीराजीवमत्स्योच्चिटिङ्गाः समुद्रवृश्चिकाश्चाल(र)विषाः, चित्रशिरःसरावकुर्दिशतदारुकारिमेदकसारिकामुखा मुखसन्दंशविशर्धितमूत्रपुरीषविषाः, मक्षिकाकणभजलायुका मुखसन्दंशविषाः, विषहतास्थि सर्पकण्टकवरटीमत्स्यास्थि चेत्यस्थिविषाणि, शकुलीमत्स्यरक्तराजिवरकी(टी)मत्स्याश्च पित्तविषाः, सूक्ष्मतुण्डोच्चिटिङ्गवरटीशतपदीशूकवलभिकाशृङ्गिभ्रमराः शूकतुण्डविषाः, कीटसर्पदेहा गतासवः शवविषाः; शेषास्त्वनुक्ता मुखसन्दंशविषेष्वेव गणयितव्याः ||५||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિ| દિવિ ભવા દિવ્યાઃ, ભૂમૌ ભવા ભૌમાઃ; એતચ્ચ પ્રાયિકં, સર્વેઽપિ સર્પા દંશાયતનવિષાઃ; તથા હિ સાવિત્રે,- “સર્વ એવ સર્પા દંશવિષા ભવન્તિ, મલદશનદંષ્ટ્રાચક્ષુર્લાલાનિઃશ્વાસેન્દ્રિયમૂત્રપુરીષપુચ્છૈઃ ”(?) ઇતિ| માર્જારેત્યાદિ| અત્ર માર્જારોક્ત્યૈવ વ્યાલા વ્યાઘ્રાદયોઽભિપ્રેતાઃ| મકરો જલજન્તુરિત્યેકે, અન્યે આગ્નેયકીટપઠિતં મકરાકારત્વેન મકરં, કર્કટવૃશ્ચિકં મકરમન્યે| પાકમત્સ્યોઽપિ આગ્નેયેષ્વેવ પઠિતઃ કીટવિશેષઃ| ગોધા પઞ્ચનખી પવિત્રા સૌમ્યકીટપઠિતા; કૃષ્ણશબ્દસ્ય લોપાત્ કૃષ્ણગોધાં વિદુરન્યે| પ્રચલાકં સૌમ્યકીટપઠિતં કીટવિશેષમાહુઃ| ગૃહગોધિકા કોષ્ઠાગારી કોષ્ઠગૃહકારિકા| ચતુષ્પદકીટાઃ પ્રતિસૂર્યકાદયઃ| તથાઽન્યે મશકમક્ષિકાદયશ્ચ કીટાઃ| ચિપિટપિચ્ચિટકેત્યાદિ એતે કીટવિશેષા દેશાન્તરે લોકતો જ્ઞેયાઃ| વૃશ્ચિકેત્યાદિ| આરશબ્દેનાત્ર વૃશ્ચિકલાઙ્ગૂલાદિસ્થિતઃ કણ્ટકો ભણ્યતે, તસ્ય ચ સ્થૂલશૂકરૂપત્વાચ્છૂકગ્રહણેનૈવ ગ્રહણં, અત એવ દૃષ્ટિનિઃશ્વાસેત્યાદિસૂત્રે પૃથઙ્નોદાહૃતમારગ્રહણમ્ | ગયદાસશ્ચાત્ર `આલાલવિષા’ ઇતિ પઠતિ, વ્યાખ્યાનયતિ ચ- આલાલં લાલા| ચિત્રશિર ઇત્યાદિ| વરકીમત્સ્યયોઃ સ્થાને કેચિદેકમેવ વરટી(કી)મત્સ્યં પઠન્તિ| ગતાસવો ગતપ્રાણાઃ||૫||
Adhikarana ૪ (૬) · Śloka ૬
ભવન્તિ ચાત્ર- રાજ્ઞોઽરિદેશે રિપવસ્તૃણામ્બુમાર્ગાન્નધૂમશ્વસનાન્ વિષેણ | સન્દૂષયન્ત્યેભિરતિપ્રદુષ્ટાન્ વિજ્ઞાય લિઙ્ગૈરભિશોધયેત્તાન્ ||૬||
भवन्ति चात्र- राज्ञोऽरिदेशे रिपवस्तृणाम्बुमार्गान्नधूमश्वसनान् विषेण | सन्दूषयन्त्येभिरतिप्रदुष्टान् विज्ञाय लिङ्गैरभिशोधयेत्तान् ||६||
🔊 Audio coming soon
રાજ્ઞ ઇત્યાદિ| અરિદેશે પ્રવિષ્ટસ્ય રાજ્ઞોઽપિ રિપવઃ શત્રવઃ તૃણાદીન્ સન્દૂષયન્તિ| અન્નમ્ અન્નરક્ષાયામુક્તમપિ દેશાદિપ્રસઙ્ગેણાત્ર પુનરુક્તમ્| શ્વસનો વાયુઃ| એભિર્લિઙ્ગૈઃ વક્ષ્યમાણૈરિત્યર્થઃ||૬||
Adhikarana ૫ (૭-૮) · Śloka ૮
દુષ્ટં જલં પિચ્છિલમુગ્રગન્ધિ ફેનાન્વિતં રાજિભિરાવૃતં ચ | મણ્ડૂકમત્સ્યં મ્રિયતે વિહઙ્ગા મત્તાશ્ચ સાનૂપચરા ભ્રમન્તિ ||૭|| મજ્જન્તિ યે ચાત્ર નરાશ્વનાગાસ્તે છર્દિમોહજ્વરદાહશોફાન્ | ઋ(ગ)ચ્છન્તિ તેષામપહૃત્ય દોષાન્ દુષ્ટં જલં શોધયિતું યતેત ||૮||
दुष्टं जलं पिच्छिलमुग्रगन्धि फेनान्वितं राजिभिरावृतं च | मण्डूकमत्स्यं म्रियते विहङ्गा मत्ताश्च सानूपचरा भ्रमन्ति ||७|| मज्जन्ति ये चात्र नराश्वनागास्ते छर्दिमोहज्वरदाहशोफान् | ऋ(ग)च्छन्ति तेषामपहृत्य दोषान् दुष्टं जलं शोधयितुं यतेत ||८||
🔊 Audio coming soon
દુષ્ટમિત્યાદિ| રાજિભિઃ કૃષ્ણાભિઃ| વિહઙ્ગા ઇત્યાદિ સાનૂપચરા અનૂપચરસહિતા વિહઙ્ગાઃ પક્ષિણો વિષવેગેન મત્તાઃ સન્તો ભ્રમન્તિ| ઋચ્છન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ| યતેત યત્નં કુર્વીત||૭-૮||
Adhikarana ૬ (૯) · Śloka ૧૦
ધવાશ્વકર્ણાસનપારિભદ્રાન્ સપાટલાન્ સિદ્ધકમોક્ષકૌ ચ | દગ્ધ્વા સરાજદ્રુમસોમવલ્કાંસ્તદ્ભસ્મ શીતં વિતરેત્ સરઃસુ ||૯|| ભસ્માઞ્જલિં ચાપિ ઘટે નિધાય વિશોધયેદીપ્સિતમેવમમ્ભઃ |૧૦|
धवाश्वकर्णासनपारिभद्रान् सपाटलान् सिद्धकमोक्षकौ च | दग्ध्वा सराजद्रुमसोमवल्कांस्तद्भस्म शीतं वितरेत् सरःसु ||९|| भस्माञ्जलिं चापि घटे निधाय विशोधयेदीप्सितमेवमम्भः |१०|
🔊 Audio coming soon
તદેવ દુષ્ટવારિપ્રશોધનૌષધં દર્શયન્નાહ- ધવાશ્વેત્યાદિ| અશ્વકર્ણઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધો ગન્ધમુણ્ડઃ અશ્વત્થસદૃશઃ, અસનો બીજકઃ, પારિભદ્રઃ ફલભદ્રો રક્તકુસુમઃ કણ્ટકી રોહિણીસદૃશપત્રઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધઃ, રાજદ્રુમઃ કિરમાલકઃ, સોમવલ્કઃ કટ્વલઃ| વિતરેત્ નિઃક્ષિપેત્| સરઃસ્વિતિ બહુવચનમવહજ્જલોપલક્ષણં; વહજ્જલાનાં દૂષણમેવ દુષ્કરણમ્| સામાન્યજનાર્થં સરસાં સંશોધનમભિધાય વિશિષ્ટજનાર્થમુદ્ધૃતજલસ્ય શોધનં દર્શયન્નાહ- ભસ્માઞ્જલિમિત્યાદિ| અઞ્જલિં ચતુઃપલં, તં ચ ઘટે દ્રોણપ્રમિતે જલે, નિધાય નિઃક્ષિપ્ય, ઈપ્સિતં વાઞ્છિતં શોધયેત્| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ ઘટં ગર્ગરીમાહ||૯||-
Adhikarana ૭ (૧૦-૧૨) · Śloka ૧૨
ક્ષિતિપ્રદેશં વિષદૂષિતં તુ શિલાતલં તીર્થમથેરિણં વા ||૧૦|| સ્પૃશન્તિ ગાત્રેણ તુ યેન યેન ગોવાજિનાગોષ્ટ્રખરા નરા વા | તચ્છૂનતાં યાત્યથ દહ્યતે ચ વિશીર્યતે રોમનખં તથૈવ ||૧૧|| તત્રાપ્યનન્તાં સહ સર્વગન્ધૈઃ પિષ્ટ્વા સુરાભિર્વિનિયોજ્ય માર્ગમ્ | સિઞ્ચેત્ પયોભિઃ સુમૃદન્વતૈસ્તં વિડઙ્ગપાઠાકટભીજલૈર્વા ||૧૨||
क्षितिप्रदेशं विषदूषितं तु शिलातलं तीर्थमथेरिणं वा ||१०|| स्पृशन्ति गात्रेण तु येन येन गोवाजिनागोष्ट्रखरा नरा वा | तच्छूनतां यात्यथ दह्यते च विशीर्यते रोमनखं तथैव ||११|| तत्राप्यनन्तां सह सर्वगन्धैः पिष्ट्वा सुराभिर्विनियोज्य मार्गम् | सिञ्चेत् पयोभिः सुमृदन्वतैस्तं विडङ्गपाठाकटभीजलैर्वा ||१२||
🔊 Audio coming soon
ક્ષિતિપ્રદેશમિત્યાદિ| તીર્થં નદ્યાદિઘટ્ટમ્| ઈરિણમ્ ઊષરમ્| અનન્તાં સર્વગન્ધૈઃ સહ સંયોજ્ય સુરાભિઃ પિષ્ટ્વા માર્ગં સિઞ્ચેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સુરાભિરિતિ બહુવચનાન્મધુગુડપિષ્ટકૃતાભિઃ| અનન્તા ઉત્પલસારિવા| સર્વગન્ધૈઃ એલાદિપરિપઠિતૈઃ| પયોભિઃ ક્ષીરૈઃ| મૃદન્વિતૈસ્તં માર્ગં સિઞ્ચેત્, વિડઙ્ગાદિજલૈર્વા માર્ગં સિઞ્ચેત્| મૃદિહ કૃષ્ણા પ્રાધાન્યકલ્પનયા| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “તત્રાપ્યનન્તાં સહ સર્વગન્ધૈર્વચાં તુ પિષ્ટ્વા સુરયાઽનુમાર્ગમ્| સિઞ્ચેત્તથા મૃત્સહિતાભિરદ્ભિર્માર્ગોઽસ્તિ નાન્યો યદિ તેન ગચ્છેત્” ઇતિ| `પયોભિસ્તુ મૃદન્વિતૈઃ’ ઇત્યત્ર `વલ્મીકમૃદન્વિતાભિઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, વિષઘ્નત્વાદ્વલ્મીકસ્ય||૧૦-૧૨||
Adhikarana ૮ (૧૩-૧૫) · Śloka ૧૫
તૃણેષુ ભક્તેષુ ચ દૂષિતેષુ સીદન્તિ મૂર્ચ્છન્તિ વમન્તિ ચાન્યે | વિડ્ભેદમૃચ્છન્ત્યથવા મ્રિયન્તે તેષાં ચિકિત્સાં પ્રણયેદ્યથોક્તામ્ ||૧૩|| વિષાપહૈર્વાઽપ્યગદૈર્વિલિપ્ય વાદ્યાનિ ચિત્રાણ્યપિ વાદયેત | તારઃ સુતારઃ સસુરેન્દ્રગોપઃ સર્વૈશ્ચ તુલ્યઃ કુરુવિન્દભાગઃ ||૧૪|| પિત્તેન યુક્તઃ કપિલાન્વયેન વાદ્યપ્રલેપો વિહિતઃ પ્રશસ્તઃ | વાદ્યસ્ય શબ્દેન હિ યાન્તિ નાશં વિષાણિ ઘોરાણ્યપિ યાનિ સન્તિ ||૧૫||
तृणेषु भक्तेषु च दूषितेषु सीदन्ति मूर्च्छन्ति वमन्ति चान्ये | विड्भेदमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते तेषां चिकित्सां प्रणयेद्यथोक्ताम् ||१३|| विषापहैर्वाऽप्यगदैर्विलिप्य वाद्यानि चित्राण्यपि वादयेत | तारः सुतारः ससुरेन्द्रगोपः सर्वैश्च तुल्यः कुरुविन्दभागः ||१४|| पित्तेन युक्तः कपिलान्वयेन वाद्यप्रलेपो विहितः प्रशस्तः | वाद्यस्य शब्देन हि यान्ति नाशं विषाणि घोराण्यपि यानि सन्ति ||१५||
🔊 Audio coming soon
તૃણેષ્વિત્યાદિ| સીદન્તિ અઙ્ગગ્લાનિયુક્તા ભવન્તિ| પ્રણયેદિત્યાદિ| અઙ્ગસાદાદિષુ યથોક્તાં ચિકિત્સાં વિષાપહૈર્દ્રવ્યૈર્યુક્તાં વિતરેત્| અગદૈર્વા દુન્દુભિસ્વનીયોક્તૈઃ, વાદ્યાનિ ભેરીપટહાદીનિ વિલિપ્ય વાદયેત્| અપરમપિ વાદ્યલેપમાહ- તાર ઇત્યાદિ| તારો રૂપ્યં, સુતારઃ પારદઃ; સુરેન્દ્રં સુવર્ણં, કુટજમન્યે; ગોપા સારિવા; કુરુવિન્દો મુસ્તા, નિશાનપાષાણ ઇત્યન્યે, ઉત્તમલોહિતરત્નં કુરુવિન્દ ઇત્યેકે||૧૩-૧૫||
Adhikarana ૯ (૧૬-૧૭) · Śloka ૧૭
ધૂમેઽનિલે વા વિષસમ્પ્રયુક્તે ખગાઃ શ્રમાર્તાઃ પ્રપતન્તિ ભૂમૌ | કાસપ્રતિશ્યાયશિરોરુજશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રા નયનામયાશ્ચ ||૧૬|| લાક્ષાહરિદ્રાતિવિષાભયાબ્દહરેણુકૈલાદલવક્રકુષ્ઠમ્ | પ્રિયઙ્ગુકાં ચાપ્યનલે નિધાય ધૂમાનિલૌ ચાપિ વિશોધયેત ||૧૭||
धूमेऽनिले वा विषसम्प्रयुक्ते खगाः श्रमार्ताः प्रपतन्ति भूमौ | कासप्रतिश्यायशिरोरुजश्च भवन्ति तीव्रा नयनामयाश्च ||१६|| लाक्षाहरिद्रातिविषाभयाब्दहरेणुकैलादलवक्रकुष्ठम् | प्रियङ्गुकां चाप्यनले निधाय धूमानिलौ चापि विशोधयेत ||१७||
🔊 Audio coming soon
લાક્ષેત્યાદિ| લાક્ષાદિદ્રવ્યં વહ્નૌ નિધાય ધૂમં વિશોધયેત, ચૂર્ણમનિલે વિકીર્ય પુનરનિલમિતિ| પ્રિયઙ્ગુકામિત્યત્ર `મધૂલિકાં’ કેચિત્ પઠન્તિ, ગુડૂચિકામિતિ ચ વિવૃણ્વન્તિ||૧૬-૧૭||
Adhikarana ૧૦ (૧૮-૨૨) · Śloka ૨૨
પ્રજામિમામાત્મયોનેર્બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ કિલ | અકરોદસુરો વિઘ્નં કૈટભો નામ દર્પિતઃ ||૧૮|| તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય વૈ વક્ત્રાદ્બ્રહ્મણસ્તેજસો નિધેઃ | ક્રોધો વિગ્રહવાન્ ભૂત્વા નિપપાતાતિદારુણઃ ||૧૯|| સ તં દદાહ ગર્જન્તમન્તકાભં મહાબલમ્ | તતોઽસુરં ઘાતયિત્વા તત્તેજોઽવર્ધતાદ્ભુતમ્ ||૨૦|| તતો વિષાદો દેવાનામભવત્તં નિરીક્ષ્ય વૈ | વિષાદજનનત્વાચ્ચ વિષમિત્યભિધીયતે ||૨૧|| તતઃ સૃષ્ટ્વા પ્રજાઃ શેષં તદા તં ક્રોધમીશ્વરઃ | વિન્યસ્તવાન્ સ ભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ ||૨૨||
प्रजामिमामात्मयोनेर्ब्रह्मणः सृजतः किल | अकरोदसुरो विघ्नं कैटभो नाम दर्पितः ||१८|| तस्य क्रुद्धस्य वै वक्त्राद्ब्रह्मणस्तेजसो निधेः | क्रोधो विग्रहवान् भूत्वा निपपातातिदारुणः ||१९|| स तं ददाह गर्जन्तमन्तकाभं महाबलम् | ततोऽसुरं घातयित्वा तत्तेजोऽवर्धताद्भुतम् ||२०|| ततो विषादो देवानामभवत्तं निरीक्ष्य वै | विषादजननत्वाच्च विषमित्यभिधीयते ||२१|| ततः सृष्ट्वा प्रजाः शेषं तदा तं क्रोधमीश्वरः | विन्यस्तवान् स भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ||२२||
🔊 Audio coming soon
ચિકિત્સોપયોગિ વિષસ્ય મૂર્તિસ્વરૂપમાહ- પ્રજામિત્યાદિ| આત્મયોનેઃ આત્મા પરમપુરુષો યોનિઃ કારણં યસ્ય સ તથા તસ્ય; એતેનેશ્વરાદિકારણં નિરસ્ય સ્વયમ્ભૂત્વમુક્તમ્| કિલેત્યાગમસંવાદે| તત ઇત્યાદિ| વિગ્રહવાન્ શરીરવાન્| નિઃપપાત નિઃસૃતઃ| સ તમિત્યાદિ|- સ ક્રોધઃ પુરુષરૂપઃ, તં કૈટભં, દદાહ ભસ્મીકૃતવાન્| કિંવિશિષ્ટં કૈટભં? ગર્જન્તમિત્યાદિવિશેષણયુક્તમ્| તત્તેજઃ તસ્ય મૂર્તિમતઃ ક્રોધસ્ય તેજ ઇત્યર્થઃ| તત ઇત્યાદિ| વાક્કાયચિત્તાવસાદો વિષાદઃ| તત ઇત્યાદિ| વિન્યસ્તવાન્ વિનિઃક્ષિપ્તવાન્||૧૮-૨૨||
Adhikarana ૧૧ (૨૩-૨૪) · Śloka ૨૪
યથાઽવ્યક્તરસં તોયમન્તરીક્ષાન્મહીગતમ્ | તેષુ તેષુ પ્રદેશેષુ રસં તં તં નિયચ્છતિ ||૨૩|| એવમેવ વિષં યદ્યદ્દ્રવ્યં વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે | સ્વભાવાદેવ તં તસ્ય રસં સમનુવર્તતે ||૨૪||
यथाऽव्यक्तरसं तोयमन्तरीक्षान्महीगतम् | तेषु तेषु प्रदेशेषु रसं तं तं नियच्छति ||२३|| एवमेव विषं यद्यद्द्रव्यं व्याप्यावतिष्ठते | स्वभावादेव तं तस्य रसं समनुवर्तते ||२४||
🔊 Audio coming soon
વિષસ્ય નાનાવીર્યહેતુભૂતમુદ્દિશન્નાહ- યથાઽવ્યક્તરસમિત્યાદિ| યથા જલમેકરસમપ્યન્તરીક્ષાત્ પતિતં ભૂમિગતં તેષુ તેષુ પ્રદેશેષ્વાકાશગુણભૂયિષ્ઠાદિષુ રસં તં તં નિયચ્છતિ નિશ્ચયેન દદાતિ, એવમેવ વિષં યદ્યદ્દ્રવ્યં વ્યાપ્યાવતિષ્ઠતે સ્વભાવાદેવ તસ્ય તસ્ય રસં સમનુવર્તતે||૨૩-૨૪||
Adhikarana ૧૨ (૨૫-૨૭) · Śloka ૨૭
વિષે યસ્માદ્ગુણાઃ સર્વે તીક્ષ્ણાઃ પ્રાયેણ સન્તિ હિ | વિષં સર્વમતો જ્ઞેયં સર્વદોષપ્રકોપણમ્ ||૨૫|| તે તુ વૃત્તિં પ્રકુપિતા જહતિ સ્વાં વિષાર્દિતાઃ | નોપયાતિ વિષં પાકમતઃ પ્રાણાન્ રુણદ્ધિ ચ ||૨૬|| શ્લેષ્મણાઽઽવૃતમાર્ગત્વાદુચ્છ્વાસોઽસ્ય નિરુધ્યતે | વિસઞ્જ્ઞઃ સતિ જીવેઽપિ તસ્માત્તિષ્ઠતિ માનવઃ ||૨૭||
विषे यस्माद्गुणाः सर्वे तीक्ष्णाः प्रायेण सन्ति हि | विषं सर्वमतो ज्ञेयं सर्वदोषप्रकोपणम् ||२५|| ते तु वृत्तिं प्रकुपिता जहति स्वां विषार्दिताः | नोपयाति विषं पाकमतः प्राणान् रुणद्धि च ||२६|| श्लेष्मणाऽऽवृतमार्गत्वादुच्छ्वासोऽस्य निरुध्यते | विसञ्ज्ञः सति जीवेऽपि तस्मात्तिष्ठति मानवः ||२७||
🔊 Audio coming soon
વિષે યસ્માદિત્યાદિ| યસ્માદ્વિષે યે ગુણાઃ સન્તિ તે સર્વે સ્વભાવતઃ સર્વદેહધાતુવિરોધેન તીક્ષ્ણા આશુકારિણઃ, પ્રાયેણ તેજોરૂપક્રોધાત્મકત્વાદ્વિષસ્ય; અતઃ સર્વમેવ વિષં સર્વદોષપ્રકોપણમ્| તે તુ વૃત્તિમિત્યાદિ| તે પ્રકુપિતા વાતાદયો વિષાર્દિતા વિષપીડિતાઃ સન્તઃ, સ્વાં વૃત્તિં વાતઃ પ્રસ્પન્દનાદિકાં, રાગપક્ત્યાદિકાં પિત્તં, સન્ધિસંશ્લેષાદિકાં કફઃ, ત્યજન્તિ; તેન ચ પિત્તસ્ય પક્ત્યભાવાદ્વિષં પાકં ન યાતિ, અતોઽપક્વં વિષં પ્રાણાન્ રુણદ્ધિ, વિષવિલીનેન શ્લેષ્મણા નિરુદ્ધોચ્છ્વાસત્વાજ્જીવેઽપિ પ્રાણેઽપિ સતિ વિસઞ્જ્ઞો વિગતસમ્યગ્જ્ઞાનો માનવસ્તિષ્ઠતિ||૨૫-૨૭||
Adhikarana ૧૩ (૨૮-૨૯) · Śloka ૨૯
શુક્રવત્ સર્વસર્પાણાં વિષં સર્વશરીરગમ્ | ક્રુદ્ધાનામેતિ ચાઙ્ગેભ્યઃ શુક્રં નિર્મન્થનાદિવ ||૨૮|| તેષાં બડિશવદ્દંષ્ટ્રાસ્તાસુ સજ્જતિ ચાગતમ્ | અનુદ્વૃત્તા વિષં તસ્માન્ન મુઞ્ચન્તિ ચ ભોગિનઃ ||૨૯||
शुक्रवत् सर्वसर्पाणां विषं सर्वशरीरगम् | क्रुद्धानामेति चाङ्गेभ्यः शुक्रं निर्मन्थनादिव ||२८|| तेषां बडिशवद्दंष्ट्रास्तासु सज्जति चागतम् | अनुद्वृत्ता विषं तस्मान्न मुञ्चन्ति च भोगिनः ||२९||
🔊 Audio coming soon
શુક્રવદિત્યાદિ| સર્વસર્પાણાં વિષં સર્વશરીરગમ્| ક્રુદ્ધાનામિત્યાદિ ક્રુદ્ધાનાં સર્પાણામઙ્ગેભ્યોઽવયવેભ્યો વિષમાગચ્છતિ; કિમિવ? શુક્રં નિર્મન્થનાદિવ, નિર્મન્થનં વિશિષ્ટસ્ત્રીવરાઙ્ગવિલોડનહેતુરેવ હર્ષ ઉચ્યતે| તેષામિત્યાદિ| બડિશં મત્સ્યબન્ધનયન્ત્રમ્| સજ્જતિ સઙ્ગં યાતિ, સમ્બદ્ધં ભવતીત્યર્થઃ| અનુદ્વૃત્તા અનનુયોજિતા, અનુચ્છલિતા ઇતિ યાવત્; કર્ષણકૃતપરાવૃત્ત્યા હિ દંષ્ટ્રાણામધોમુખતેતિ| ભોગિનઃ સર્પાઃ||૨૮-૨૯||
Adhikarana ૧૪ (૩૦-૩૧) · Śloka ૩૨
યસ્માદત્યર્થમુષ્ણં ચ તીક્ષ્ણં ચ પઠિતં વિષમ્ | અતઃ સર્વવિષેષૂક્તઃ પરિષેકસ્તુ શીતલઃ ||૩૦|| મન્દં કીટેષુ નાત્યુષ્ણં બહુવાતકફં વિષમ્ | અતઃ કીટવિષે ચાપિ સ્વેદો ન પ્રતિષિધ્યતે ||૩૧|| કીટૈર્દષ્ટાનુગ્રવિષૈઃ સર્પવત્ સમુપાચરેત્ |૩૨|
यस्मादत्यर्थमुष्णं च तीक्ष्णं च पठितं विषम् | अतः सर्वविषेषूक्तः परिषेकस्तु शीतलः ||३०|| मन्दं कीटेषु नात्युष्णं बहुवातकफं विषम् | अतः कीटविषे चापि स्वेदो न प्रतिषिध्यते ||३१|| कीटैर्दष्टानुग्रविषैः सर्पवत् समुपाचरेत् |३२|
🔊 Audio coming soon
યસ્માદિત્યાદિ| કીટેષુ વિષં મન્દં નાત્યુષ્ણં બહુવાતકફં ભવતિ; અપિશબ્દાત્ કીટેષ્વપિ કેષુચિદુગ્રવિષેષુ ન સ્વેદઃ, અપિ તુ શીતલમેવ ચિકિત્સિતમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ,- `કીટૈર્દષ્ટાનુગ્રવિષૈઃ સર્પવત્સમુપાચરેત્’- ઇતિ||૩૦-૩૧||-
Adhikarana ૧૫ (૩૨-૩૪) · Śloka ૩૫
સ્વભાવાદેવ તિષ્ઠેત્તુ પ્રહારાદંશયોર્વિષમ્ ||૩૨|| વ્યાપ્ય સાવયવં દેહં દિગ્ધવિદ્ધાહિદષ્ટયોઃ | લૌલ્યાદ્વિષાન્વિતં માંસં યઃ ખાદેન્મૃતમાત્રયોઃ ||૩૩|| યથાવિષં સ રોગેણ ક્લિશ્યતે મ્રિયતેઽપિ વા | અતશ્ચાપ્યનયોર્માંસમભક્ષ્યં મૃતમાત્રયોઃ ||૩૪|| મુહૂર્તાત્તદુપાદેયં પ્રહારાદંશવર્જિતમ્ |૩૫|
स्वभावादेव तिष्ठेत्तु प्रहारादंशयोर्विषम् ||३२|| व्याप्य सावयवं देहं दिग्धविद्धाहिदष्टयोः | लौल्याद्विषान्वितं मांसं यः खादेन्मृतमात्रयोः ||३३|| यथाविषं स रोगेण क्लिश्यते म्रियतेऽपि वा | अतश्चाप्यनयोर्मांसमभक्ष्यं मृतमात्रयोः ||३४|| मुहूर्तात्तदुपादेयं प्रहारादंशवर्जितम् |३५|
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં દિગ્ધવિદ્ધાહિદષ્ટયોઃ પ્રહારદંશદેશમાંસમભક્ષ્યં મુહૂર્તાચ્ચ તદુપાદેયમુદ્દિશન્નાહ- સ્વભાવાદિત્યાદિ| દિગ્ધવિદ્ધાહિદષ્ટયોઃ `પ્રાણિનોઃ’ ઇતિ શેષઃ| અત્ર દિગ્ધવિદ્ધો વિષલિપ્તકાણ્ડાદિહતઃ, અહિદષ્ટઃ સર્પદષ્ટઃ| યથાવિષં વિષાનુસારેણેત્યર્થઃ||૩૨-૩૪||-
Adhikarana ૧૬ (૩૫-૩૭) · Śloka ૩૭
સવાતં ગૃહધૂમાભં પુરીષં યોઽતિસાર્યતે ||૩૫|| આધ્માતોઽત્યર્થમુષ્ણાસ્રો વિવર્ણઃ સાદપીડિતઃ | ઉદ્વમત્યથ ફેનં ચ વિષપીતં તમાદિશેત્ ||૩૬|| ન ચાસ્ય હૃદયં વહ્નિર્વિષજુષ્ટં દહત્યપિ | તદ્ધિ સ્થાનં ચેતનાયાઃ સ્વભાવાદ્વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ ||૩૭||
सवातं गृहधूमाभं पुरीषं योऽतिसार्यते ||३५|| आध्मातोऽत्यर्थमुष्णास्रो विवर्णः सादपीडितः | उद्वमत्यथ फेनं च विषपीतं तमादिशेत् ||३६|| न चास्य हृदयं वह्निर्विषजुष्टं दहत्यपि | तद्धि स्थानं चेतनायाः स्वभावाद्व्याप्य तिष्ठति ||३७||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં વિષપીતસ્ય પ્રાણૈઃ પરિત્યજ્યમાનસ્ય મૃતસ્ય ચ લક્ષણમાહ- સવાતમિત્યાદિ| અસ્રં નયનજલમ્| વિવર્ણઃ અત્યર્થં કૃષ્ણશ્યામપીતવર્ણઃ| સાદઃ અઙ્ગગ્લાનિઃ| વિવર્ણ ઇતિ મૃતસ્ય લક્ષણં, શેષં સર્વં મ્રિયમાણસ્ય લક્ષણમ્| અસ્ય વિષપાનમૃતસ્ય વિષજુષ્ટં હૃદયં વહ્નિરપિ ન દહતિ; કુતો હૃદયમેવ વિષજુષ્ટં? હિ યસ્માત્તદ્વિષં ચેતનાસ્થાનં હૃદયં સ્વભાવાદ્વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ; અત એવ ચ વિષપાનમૃતસ્ય હૃદયમદાહ્યં વિષવ્યાપ્તત્વાત્||૩૫-૩૭||
Adhikarana ૧૭ (૩૮) · Śloka ૩૮
અશ્વત્થદેવાયતનશ્મશાનવલ્મીકસન્ધ્યાસુ ચતુષ્પથેષુ | યામ્યે સપિત્ર્યે પરિવર્જનીયા ઋક્ષે નરા મર્મસુ યે ચ દષ્ટાઃ ||૩૮||
अश्वत्थदेवायतनश्मशानवल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु | याम्ये सपित्र्ये परिवर्जनीया ऋक्षे नरा मर्मसु ये च दष्टाः ||३८||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં વર્જ્યપ્રહારાદંશહૃદયપ્રસઙ્ગેન વિશિષ્ટદેશાદિદ્વારેણ વર્જનીયાન્ દષ્ટાનાહ- અશ્વત્થેત્યાદિ| યામ્યે ભરણ્યાં, પિત્ર્યે મઘાયાં, ઋક્ષે નક્ષત્રે||૩૮||
Adhikarana ૧૮ (૩૯) · Śloka ૪૦
દર્વીકરાણાં વિષમાશુઘાતિ સર્વાણિ ચોષ્ણે દ્વિગુણીભવન્તિ | અજીર્ણપિત્તાતપપીડિતેષુ બાલપ્રમેહિષ્વથ ગર્ભિણીષુ ||૩૯|| વૃદ્ધાતુરક્ષીણબુભુક્ષિતેષુ રૂક્ષેષુ ભીરુષ્વથ દુર્દિનેષુ |૪૦|
दर्वीकराणां विषमाशुघाति सर्वाणि चोष्णे द्विगुणीभवन्ति | अजीर्णपित्तातपपीडितेषु बालप्रमेहिष्वथ गर्भिणीषु ||३९|| वृद्धातुरक्षीणबुभुक्षितेषु रूक्षेषु भीरुष्वथ दुर्दिनेषु |४०|
🔊 Audio coming soon
દર્વીકરાણામિત્યાદિ| દર્વીકરાણાં ફણિનાં, સર્વાણિ અશેષવિષાણિ, ઉષ્ણે ઉષ્ણકાલે, દ્વિગુણીભવન્તિ દ્વિગુણશક્તીનિ ભવન્તિ; `સર્વાણિ ચોર્ધ્વં દ્વિગુણીભવન્તિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, ઊર્ધ્વમ્ ઊર્ધ્વદેશે ઇત્યર્થઃ| અજીર્ણપિત્તાદિષ્વપિ દ્વિગુણત્વમાહ- અજીર્ણેત્યાદિ||૩૯||-
Adhikarana ૧૯ (૪૦-૪૪) · Śloka ૪૪
શસ્ત્રક્ષતે યસ્ય ન રક્તમેતિ રાજ્યો લતાભિશ્ચ ન સમ્ભવન્તિ ||૪૦|| શીતાભિરદ્ભિશ્ચ ન રોમહર્ષો વિષાભિભૂતં પરિવર્જયેત્તમ્ | જિહ્વા સિતા યસ્ય ચ કેશશાતો નાસાવભઙ્ગશ્ચ સકણ્ઠભઙ્ગઃ ||૪૧|| કૃષ્ણઃ સરક્તઃ શ્વયથુશ્ચ દંશે હન્વોઃ સ્થિરત્વં ચ સ વર્જનીયઃ | વર્તિર્ઘના યસ્ય નિરેતિ વક્ત્રાદ્રક્તં સ્રવેદૂર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય ||૪૨|| દંષ્ટ્રાનિપાતાઃ સકલાશ્ચ યસ્ય તં ચાપિ વૈદ્યઃ પરિવર્જયેત્તુ | ઉન્મત્તમત્યર્થમુપદ્રુતં વા હીનસ્વરં વાઽપ્યથવા વિવર્ણમ્ ||૪૩|| સારિષ્ટમત્યર્થમવેગિનં ચ જહ્યાન્નરં તત્ર ન કર્મ કુર્યાત્ ||૪૪||
शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमेति राज्यो लताभिश्च न सम्भवन्ति ||४०|| शीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षो विषाभिभूतं परिवर्जयेत्तम् | जिह्वा सिता यस्य च केशशातो नासावभङ्गश्च सकण्ठभङ्गः ||४१|| कृष्णः सरक्तः श्वयथुश्च दंशे हन्वोः स्थिरत्वं च स वर्जनीयः | वर्तिर्घना यस्य निरेति वक्त्राद्रक्तं स्रवेदूर्ध्वमधश्च यस्य ||४२|| दंष्ट्रानिपाताः सकलाश्च यस्य तं चापि वैद्यः परिवर्जयेत्तु | उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वा हीनस्वरं वाऽप्यथवा विवर्णम् ||४३|| सारिष्टमत्यर्थमवेगिनं च जह्यान्नरं तत्र न कर्म कुर्यात् ||४४||
🔊 Audio coming soon
શસ્ત્રેત્યાદિ| લતાભિરભિહતેઽઙ્ગે રાજ્યો રેખા નોચ્છલન્તિ| જિહ્વેત્યાદિ| સિતા શ્વેતા, અસિતા કૃષ્ણા વા ભવતીત્યર્થઃ| કેશશાતઃ કેશચ્યવનમ્| નાસાવભઙ્ગો નાસાસ્રોતોવૈગુણ્યં, તચ્ચાનુનાસિકવાક્યત્વેન જ્ઞેયમ્| કણ્ઠભઙ્ગઃ સ્વરસાદઃ| દંશો ભક્ષિતસ્થાનમ્| હન્વોઃ મુખસન્ધ્યોઃ| સ્થિરત્વમ્ અચલનમ્| વર્તિરિત્યાદિ વર્તિઃ કફવર્તિઃ| ઉન્મત્તેત્યાદિ| ઉન્મત્તં વાતુલમ્| અત્યર્થમુપદ્રુતમ્ ઉપદ્રવબહુલમ્| સારિષ્ટં મરણલક્ષણસહિતમ્| અવેગિનં લહરીવર્જિતમ્| જહ્યાત્ ત્યજેત્||૪૦-૪૪||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૩
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને જઙ્ગમવિષવિજ્ઞાનીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ||૩||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने जङ्गमविषविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં કલ્પસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||