Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതോ ദുന്ദുഭിസ്വനീയം കല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो दुन्दुभिस्वनीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി| ദുന്ദുഭിസ്വനോऽസ്മിന്നധ്യായേऽസ്തീതി ദുന്ദുഭിസ്വനീയസ്തം; ദുന്ദുഭിരത്ര നിസ്വാനഃ||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩-൭) · Śloka ൭
ധവാശ്വകര്ണശിരീഷതിനിശപലാശപിചുമര്ദപാടലിപാരിഭദ്രകാമ്രോദുമ്ബരകരഹാടകാര്ജുനകകുഭസര്ജ- കപീതനശ്ലേഷ്മാതകാങ്കോഠാമലകപ്രഗ്രഹകുടജശമീകപിത്ഥാശ്മന്തകാര്കചിരബില്വമഹാവൃക്ഷാരുഷ്കരാരലു- മധുകമധുശിഗ്രുശാകഗോജീമൂര്വാഭൂര്ജതില്വകേക്ഷുരകഗോപഘോണ്ടാരിമേദാനാം ഭസ്മാന്യാഹൃത്യ ഗവാം മൂത്രേണ ക്ഷാരകല്പേന പരിസ്രാവ്യ വിപചേത്, ദദ്യാച്ചാത്ര പിപ്പലീമൂലതണ്ഡുലീയകവരാങ്ഗചോചമഞ്ജിഷ്ഠാകരഞ്ജികാഹസ്തിപിപ്പലീമരിചവിഡങ്ഗഗൃഹധൂമാനന്താ- സോമസരലാബാഹ്ലീകഗുഹാകോശാമ്രശ്വേതസര്ഷപവരുണലവണപ്ലക്ഷനിചുലകവഞ്ജുലവക്രാലവര്ധമാനപുത്രശ്രേണീ- സപ്തപര്ണടുണ്ടുകൈലവാലുകനാഗദന്ത്യതിവിഷാഭയാഭദ്രദാരുകുഷ്ഠഹരിദ്രാവചാചൂര്ണാനി ലോഹാനാം ച സമഭാഗാനി, തതഃ ക്ഷാരവദാഗതപാകമവതാര്യ ലോഹകുമ്ഭേ നിദധ്യാത് ||൩|| അനേന ദുന്ദുഭിം ലിമ്പേത് പതാകാം തോരണാനി ച | ശ്രവണാദ്ദര്ശനാത് സ്പര്ശാത് വിഷാത് സമ്പ്രതിമുച്യതേ ||൪|| ഏഷ ക്ഷാരാഗദോ നാമ ശര്കരാസ്വശ്മരീഷു ച | അര്ശഃസു വാതഗുല്മേഷു കാസശൂലോദരേഷു ച ||൫|| അജീര്ണേ ഗ്രഹണീദോഷേ ഭക്തദ്വേഷേ ച ദാരുണേ | ശോഫേ സര്വസരേ ചാപി ദേയഃ ശ്വാസേ ച ദാരുണേ ||൬|| സദാ സര്വവിഷാര്താനാം സര്വഥൈവോപയുജ്യതേ | ഏഷ തക്ഷകമുഖ്യാനാമപി ദര്പാങ്കുശോऽഗദഃ ||൭||
धवाश्वकर्णशिरीषतिनिशपलाशपिचुमर्दपाटलिपारिभद्रकाम्रोदुम्बरकरहाटकार्जुनककुभसर्ज- कपीतनश्लेष्मातकाङ्कोठामलकप्रग्रहकुटजशमीकपित्थाश्मन्तकार्कचिरबिल्वमहावृक्षारुष्करारलु- मधुकमधुशिग्रुशाकगोजीमूर्वाभूर्जतिल्वकेक्षुरकगोपघोण्टारिमेदानां भस्मान्याहृत्य गवां मूत्रेण क्षारकल्पेन परिस्राव्य विपचेत्, दद्याच्चात्र पिप्पलीमूलतण्डुलीयकवराङ्गचोचमञ्जिष्ठाकरञ्जिकाहस्तिपिप्पलीमरिचविडङ्गगृहधूमानन्ता- सोमसरलाबाह्लीकगुहाकोशाम्रश्वेतसर्षपवरुणलवणप्लक्षनिचुलकवञ्जुलवक्रालवर्धमानपुत्रश्रेणी- सप्तपर्णटुण्टुकैलवालुकनागदन्त्यतिविषाभयाभद्रदारुकुष्ठहरिद्रावचाचूर्णानि लोहानां च समभागानि, ततः क्षारवदागतपाकमवतार्य लोहकुम्भे निदध्यात् ||३|| अनेन दुन्दुभिं लिम्पेत् पताकां तोरणानि च | श्रवणाद्दर्शनात् स्पर्शात् विषात् सम्प्रतिमुच्यते ||४|| एष क्षारागदो नाम शर्करास्वश्मरीषु च | अर्शःसु वातगुल्मेषु कासशूलोदरेषु च ||५|| अजीर्णे ग्रहणीदोषे भक्तद्वेषे च दारुणे | शोफे सर्वसरे चापि देयः श्वासे च दारुणे ||६|| सदा सर्वविषार्तानां सर्वथैवोपयुज्यते | एष तक्षकमुख्यानामपि दर्पाङ्कुशोऽगदः ||७||
🔊 Audio coming soon
ധവാശ്വകര്ണതിനിശേത്യാദി| അശ്വകര്ണഃ പൂര്വദേശേ പ്രസിദ്ധഃ, തിനിശഃ സ്യന്ദനഃ, പലാശഃ കിംശുകഃ, പിചുമര്ദോ നിമ്ബഃ, പാരിഭദ്രകോ രക്തകുസുമഃ കണ്ടകീ ഫലഭദ്രാഖ്യഃ, അര്ജുനഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധോ വൃക്ഷവിശേഷഃ, കകുഭഃ സുഗന്ധമൂലോ വിടപവിശേഷഃ, സര്ജകഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധോ വൃക്ഷവിശേഷഃ, കപീതനോ ഗര്ദഭാണ്ഡഃ, ശ്ലേഷ്മാതകോ ബഹുവാരഃ, പ്രഗ്രഹഃ കിരമാലകഃ, മഹാവൃക്ഷഃ സേഹുണ്ഡഃ, അരുഷ്കരോ ഭല്ലാതകഃ, മധുകം യഷ്ടീമധു, മധുശിഗ്രുഃ ശാകവിടപഃ, രക്തശോഭാഞ്ജനക ഇത്യപരേ, ശാകോ മഹാപത്രഃ `ശ്രീപര്ണ’ ഇതി ലോകേ, ഗോജീ ഗോജിഹ്വാ, ഇക്ഷുരകഃ കോകിലാക്ഷകഃ, ഗോപഘോണ്ടാ കര്കോടീ, അരിമേദോ രാമകഃ; ഏഷാം ധവാദീനാമരിമേദാന്താനാം സമൂലദലകാണ്ഡശാഖാനാം സമേന ഭാഗേന ഗൃഹീതാനാം ഭസ്മാന്യാഹൃത്യ ഗവാം മൂത്രേണ ക്ഷാരഷഡ്ഗുണേന ക്ഷാരകല്പേന പരിസ്രാവ്യ ഏകവിംശതിവാരാന് ഗാലയിത്വേത്യര്ഥഃ, വിപചേത് സാധയേത്, താവദ്യാവദച്ഛോ രക്തഃ പിച്ഛിലശ്ച ഭവതി| ദദ്യാച്ചാത്രേത്യാദി| മൂലം പിപ്പലീമൂലം, വരാങ്ഗം വനവാസികാത്വക്, ചോചം ദ്വിതീയാ സ്ഥൂലാ ത്വക് യാം ശാല്മലകമിത്യാചക്ഷതേ, കരഞ്ജികാ നക്തമാലഃ, അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ, സോമഃ സോമവല്കഃ കട്ഫലാഖ്യഃ, ബാഹ്ലീകം കുങ്കുമം, ഗുഹാ ശാലപര്ണീ, പ്ലക്ഷഃ പര്കടീ, നിചുലകോ ജലവേതസഃ, വക്രം തഗരം, ആലം ഹരിതാലം, വര്ധമാന ഏരണ്ഡഃ, പുത്രശ്രേണീ ദ്രവന്തീ, ടുണ്ടുകഃ ശ്യോനാകഃ, ഏലവാലുകഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ, നാഗദന്തീ ഇന്ദ്രവാരുണീഭേദഃ, ജേജ്ജടാചാര്യമതേ തു ദന്തീ; ഏഷാം പിപ്പല്യാദീനാം ചൂര്ണാനി ലോഹാനാം ച സര്വേഷാം യഥാലാഭം ക്ഷാരോദകാത് ത്രിംശത്തമഭാഗേന, അത്ര അസ്മിന് ക്ഷാരോദകേ, ദദ്യാത് നിക്ഷിപേദിത്യര്ഥഃ| തദനു പുനര്വിപചേദ് യാവന്നാതിദ്രവം നാതിസാന്ദ്രം ച ഭവതി| ഗയദാസസ്തു ശിരീഷപിചുമര്ദകകുഭാരുഷ്കരമധുകേക്ഷുരകാന് പരിത്യജ്യ ത്രിംശദേവ പഠതി; പിപ്പല്യാദിഷ്വാവാപേഷു ച മരിചസോമഗുഹാലവണവക്രാലാന് പരിത്യജ്യ ത്രിംശദ്ദ്രവ്യാണി പഠതി||൩-൭||
Adhikarana ൩ (൮-൧൧) · Śloka ൧൧
വിഡങ്ഗത്രിഫലാദന്തീഭദ്രദാരുഹരേണവഃ | താലീശപത്രമഞ്ജിഷ്ഠാകേശരോത്പലപദ്മകമ് ||൮|| ദാഡിമം മാലതീപുഷ്പം രജന്യൌ സാരിവേ സ്ഥിരേ | പ്രിയങ്ഗുസ്തഗരം കുഷ്ഠം ബൃഹത്യൌ ചൈലവാലുകമ് ||൯|| സചന്ദനഗവാക്ഷീഭിരേതൈഃ സിദ്ധം വിഷാപഹമ് | സര്പിഃ കല്യാണകം ഹ്യേതദ്ഗ്രഹാപസ്മാരനാശനമ് ||൧൦|| പാണ്ഡ്വാമയഗരശ്വാസമന്ദാഗ്നിജ്വരകാസനുത് | ശോഷിണാമല്പശുക്രാണാം വന്ധ്യാനാം ച പ്രശസ്യതേ ||൧൧||
विडङ्गत्रिफलादन्तीभद्रदारुहरेणवः | तालीशपत्रमञ्जिष्ठाकेशरोत्पलपद्मकम् ||८|| दाडिमं मालतीपुष्पं रजन्यौ सारिवे स्थिरे | प्रियङ्गुस्तगरं कुष्ठं बृहत्यौ चैलवालुकम् ||९|| सचन्दनगवाक्षीभिरेतैः सिद्धं विषापहम् | सर्पिः कल्याणकं ह्येतद्ग्रहापस्मारनाशनम् ||१०|| पाण्ड्वामयगरश्वासमन्दाग्निज्वरकासनुत् | शोषिणामल्पशुक्राणां वन्ध्यानां च प्रशस्यते ||११||
🔊 Audio coming soon
വിഡങ്ഗത്രിഫലേത്യാദി| ഇദം കല്യാണകം ഘൃതം ഭൂതവിദ്യായാം പഠിതത്വാത് കേചിന്ന പഠന്തി||൮-൧൧||
Adhikarana ൪ (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
അപാമാര്ഗസ്യ ബീജാനി ശിരീഷസ്യ ച മാഷകാന് | ശ്വേതേ ദ്വേ കാകമാചീം ച ഗവാം മൂത്രേണ പേഷയേത് ||൧൨|| സര്പിരേതൈസ്തു സംസിദ്ധം വിഷസംശമനം പരമ് | അമൃതം നാമ വിഖ്യാതമപി സഞ്ജീവയേന്മൃതമ് ||൧൩||
अपामार्गस्य बीजानि शिरीषस्य च माषकान् | श्वेते द्वे काकमाचीं च गवां मूत्रेण पेषयेत् ||१२|| सर्पिरेतैस्तु संसिद्धं विषसंशमनं परम् | अमृतं नाम विख्यातमपि सञ्जीवयेन्मृतम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
അപാമാര്ഗസ്യേത്യാദി| ശിരീഷസ്യ ച മാഷകാനിതി മാഷകാ ഇവ മാഷകാഃ താന്, ബീജാനീത്യര്ഥഃ| ശ്വേതേ ദ്വേ ഇതി ശ്വേതാ മഹാശ്വേതാ ച കടഭീദ്വയമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ശ്വേതേ ദ്വേ ശ്വേതസ്യന്ദഃ ശ്വേതവചേതി ഭാഷന്തേ| അത്ര ശ്രുതത്വാദ് ഘൃതാദ് ഗോമൂത്രം ചതുര്ഗുണം ദേയമ്||൧൨-൧൩||
Adhikarana ൫ (൧൪-൨൭) · Śloka ൨൭
ചന്ദനാഗുരുണീ കുഷ്ഠം തഗരം തിലപര്ണികമ് | പ്രപൌണ്ഡരീകം നലദം സരലം ദേവദാരു ച ||൧൪|| ഭദ്രശ്രിയം യവഫലാം ഭാര്ഗീ നീലീം സുഗന്ധികാമ് | കാലേയകം പദ്മകം ച മധുകം നാഗരം ജടാമ് ||൧൫|| പുന്നാഗൈലൈലവാലൂനി ഗൈരികം ധ്യാമകം ബലാമ് | തോയം സര്ജരസം മാംസീം ശതപുഷ്പാം ഹരേണുകാമ് ||൧൬|| താലീശപത്രം ക്ഷുദ്രൈലാം പ്രിയങ്ഗും സകുടന്നടമ് | ശിലാപുഷ്പം സശൈലേയം പത്രം കാലാനുസാരിവാമ് ||൧൭|| കടുത്രികം ശീതശിവം കാശ്മര്യം കടുരോഹിണീമ് | സോമരാജീമതിവിഷാം പൃഥ്വികാമിന്ദ്രവാരുണീമ് ||൧൮|| ഉശീരം വരുണം മുസ്തം കുസ്തുമ്ബുരു നഖം തഥാ | ശ്വേതേ ഹരിദ്രേ സ്ഥൌണേയം ലാക്ഷാം ച ലവണാനി ച ||൧൯|| കുമുദോത്പലപദ്മാനി പുഷ്പം ചാപി തഥാऽര്കജമ് | ചമ്പകാശോകസുമനസ്തില്വകപ്രസവാനി ച ||൨൦|| പാടലീശാല്മലീശൈലുശിരീഷാണാം തഥൈവ ച | കുസുമം തൃണമൂല്യാശ്ച സുരഭീസിന്ധുവാരജമ് ||൨൧|| ധവാശ്വകര്ണപാര്ഥാനാം പുഷ്പാണി തിനിശസ്യ ച | ഗുഗ്ഗുലും കുങ്കുമം ബിമ്ബീം സര്പാക്ഷീം ഗന്ധനാകുലീമ് ||൨൨|| ഏതത് സമ്ഭൃത്യ സമ്ഭാരം സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി കാരയേത് | ഗോപിത്തമധുസര്പിര്ഭിര്യുക്തം ശൃങ്ഗേ നിധാപയേത് ||൨൩|| ഭഗ്നസ്കന്ധം വിവൃതാക്ഷം മൃത്യോര്ദംഷ്ട്രാന്തരം ഗതമ് | അനേനാഗദമുഖ്യേന മനുഷ്യം പുനരാഹരേത് ||൨൪|| ഏഷോऽഗ്നികല്പം ദുര്വാരം ക്രുദ്ധസ്യാമിതതേജസഃ | വിഷം നാഗപതേര്ഹന്യാത് പ്രസഭം വാസുകേരപി ||൨൫|| മഹാസുഗന്ധിനാമാऽയം പഞ്ചാശീത്യങ്ഗസംയുതഃ | രാജാऽഗദാനാം സര്വേഷാം രാജ്ഞോ ഹസ്തേ ഭവേത് സദാ ||൨൬|| സ്നാതാനുലിപ്തസ്തു നൃപോ ഭവേത് സര്വജനപ്രിയഃ | ഭ്രാജിഷ്ണുതാം ച ലഭതേ ശത്രുമധ്യഗതോऽപി സന് ||൨൭||
चन्दनागुरुणी कुष्ठं तगरं तिलपर्णिकम् | प्रपौण्डरीकं नलदं सरलं देवदारु च ||१४|| भद्रश्रियं यवफलां भार्गी नीलीं सुगन्धिकाम् | कालेयकं पद्मकं च मधुकं नागरं जटाम् ||१५|| पुन्नागैलैलवालूनि गैरिकं ध्यामकं बलाम् | तोयं सर्जरसं मांसीं शतपुष्पां हरेणुकाम् ||१६|| तालीशपत्रं क्षुद्रैलां प्रियङ्गुं सकुटन्नटम् | शिलापुष्पं सशैलेयं पत्रं कालानुसारिवाम् ||१७|| कटुत्रिकं शीतशिवं काश्मर्यं कटुरोहिणीम् | सोमराजीमतिविषां पृथ्विकामिन्द्रवारुणीम् ||१८|| उशीरं वरुणं मुस्तं कुस्तुम्बुरु नखं तथा | श्वेते हरिद्रे स्थौणेयं लाक्षां च लवणानि च ||१९|| कुमुदोत्पलपद्मानि पुष्पं चापि तथाऽर्कजम् | चम्पकाशोकसुमनस्तिल्वकप्रसवानि च ||२०|| पाटलीशाल्मलीशैलुशिरीषाणां तथैव च | कुसुमं तृणमूल्याश्च सुरभीसिन्धुवारजम् ||२१|| धवाश्वकर्णपार्थानां पुष्पाणि तिनिशस्य च | गुग्गुलुं कुङ्कुमं बिम्बीं सर्पाक्षीं गन्धनाकुलीम् ||२२|| एतत् सम्भृत्य सम्भारं सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् | गोपित्तमधुसर्पिर्भिर्युक्तं शृङ्गे निधापयेत् ||२३|| भग्नस्कन्धं विवृताक्षं मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम् | अनेनागदमुख्येन मनुष्यं पुनराहरेत् ||२४|| एषोऽग्निकल्पं दुर्वारं क्रुद्धस्यामिततेजसः | विषं नागपतेर्हन्यात् प्रसभं वासुकेरपि ||२५|| महासुगन्धिनामाऽयं पञ्चाशीत्यङ्गसंयुतः | राजाऽगदानां सर्वेषां राज्ञो हस्ते भवेत् सदा ||२६|| स्नातानुलिप्तस्तु नृपो भवेत् सर्वजनप्रियः | भ्राजिष्णुतां च लभते शत्रुमध्यगतोऽपि सन् ||२७||
🔊 Audio coming soon
ചന്ദനാഗുരുണീത്യാദി| തിലപര്ണികം `ഹുലഹുല’ ഇതി ലോകേ, ഗയീ തു തൈലപര്ണികഃ സരലരസഃ നവനീതഖോടിരിതി പ്രസിദ്ധഃ, നലദമ് ഉശീരഭേദഃ ലാമജ്ജകം, ഭദ്രശ്രിയം ശ്വേതചന്ദനം, യവഫലാ ദുഗ്ധികാ, നീലീ നീലാഞ്ജനികാ ശാരദം ഫലം, സുഗന്ധികാ സര്പസുഗന്ധാ, കാലേയകം പീതചന്ദനം, ജടാ ദ്വിതീയാ മാംസീ, പുന്നാഗഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ, ഏലാ സ്ഥൂലൈലാ, ഏലവാലുകം സ്വനാമപ്രസിദ്ധം, ധ്യാമകം കത്തൃണം, തോയം ബാലകം, ഹരേണുഃ രേണുകാ, ക്ഷുദ്രൈലാ സൂക്ഷ്മൈലാ, കുടന്നടഃ വന്യകഃ, `ഫഞ്ജീമദനക’ ഇതി ലോകേ, ശിലാപുഷ്പം ശിലാ മനഃശിലാ, പുഷ്പം പുഷ്പകാസീസം, കാലാനുസാരിവാ തഗരഭേദഃ, കാശ്മരീ ശ്രീപര്ണീ, ശീതശീവം കര്പൂരം, ശമീത്യപരേ, സോമരാജീ ബാകുചീ, പൃഥ്വികാ ശ്യാമവര്ണഃ സ്ഥൂലജീരകഃ, ഹിങ്ഗുപത്രികേത്യപരേ, ശ്വേതേ ഇതി കടഭീദ്വയം, ശ്വേതാമിതി കേചിത് പഠന്തി തത്ര ശ്വേതാ വചാ, സ്ഥൌണേയം ഗ്രന്ഥിപര്ണകം, ലവണാനി പഞ്ചൈവ, പ്രസവശബ്ദേനാത്ര കുസുമാനി ഫലാനി ച ഗ്രാഹ്യാണി പ്രസവസ്യോഭയവാചിത്വാത്, തൃണശൂന്യാഃ കേതക്യാഃ, മല്ലികായാ ഇത്യപരേ, സുരസീസിന്ധുവാരാഭ്യാം ജാതം കുസുമമിത്യര്ഥഃ, സിന്ധുവാരോ നിര്ഗുണ്ഡീഭേദഃ, അശ്വകര്ണഃ സര്ജഭേദഃ, തിനിശഃ സ്യന്ദനഃ, ബിമ്ബീ കുന്ദുരികാ, സര്പാക്ഷീ രക്തപുഷ്പാ പൂര്വദേശേ പ്രസിദ്ധാ, ഗന്ധനാകുലീ സുഗന്ധമൂലാ രാസ്നാ, ശിലാപുഷ്പമിത്യത്ര തിലപുഷ്പമിതി കേചിത് പഠന്തി തച്ച പ്രസിദ്ധം, തന്മതേ ശൃങ്ഗേണാധാരേണ പഞ്ചാശീതിഃ പൂര്യതേ| അഷ്ടൌ ലവണാനീതി ജേജ്ജടാചാര്യഃ, തന്നേച്ഛതി ഗയീ, യതഃ പഞ്ചാശീതേരങ്ഗാനാമാധിക്യം സ്യാത്| `കുമുദോത്പലപദ്മാനി പുഷ്പം വാऽപി തഥാऽര്കജം’ ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ `പാടലാകാശ്മരീശേലുശിരീഷപ്രസവാനി ച’ ഇതി ഗയദാസാചാര്യഃ പഠതി| ഏഷോऽഗ്നികല്പമിത്യാദി| ഏഷഃ അഗദഃ, അഗ്നികല്പം ദുര്വാരം വിഷം വാസുകേരപി ക്രുദ്ധസ്യ അമിതതേജസോ നാഗപതേഃ പ്രസഭം ഹഠേന ഹന്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| രാജാऽഗദാനാം സര്വേഷാം രാജ്ഞോ ഹസ്തേ ഭവേത് സദേതി യതോऽയം സര്വാഗദാനാം രാജാ അത ഏവ രാജ്ഞോ ഹസ്തേ സദാ നിത്യം ഭവിതുമര്ഹതി; തേന ഹസ്തസ്ഥിതാഗദേന പാണിനാ സ്പൃഷ്ടമന്നപാനം നിര്വിഷം ഭവതി; ഹസ്തസ്ഥാപനപ്രയോജനമിദമ്| സ്നാതാനുലിപ്ത ഇത്യാദി| സ്നാനാനുലേപനാഭ്യാം വശീകരണമ്||൧൪-൨൭||
Adhikarana ൬ (൨൮) · Śloka ൨൮
ഉഷ്ണവര്ജ്യോ വിധിഃ കാര്യോ വിഷാര്താനാം വിജാനതാ | മുക്ത്വാ കീടവിഷം തദ്ധി ശീതേനാഭിപ്രവര്ധതേ ||൨൮||
उष्णवर्ज्यो विधिः कार्यो विषार्तानां विजानता | मुक्त्वा कीटविषं तद्धि शीतेनाभिप्रवर्धते ||२८||
🔊 Audio coming soon
വിഷാര്താനാം ശോധനാങ്ഗത്വേനാപി സ്വേദോ ന ക്രിയത ഇത്യര്ഥമാഹ- ഉഷ്ണവര്ജ്യ ഇത്യാദി||൨൮||
Adhikarana ൭ (൨൯-൩൧) · Śloka ൩൧
അന്നപാനവിധാവുക്തമുപധാര്യ ശുഭാശുഭമ് | ശുഭം ദേയം വിഷാര്തേഭ്യോ വിരുദ്ധേഭ്യശ്ച വാരയേത് ||൨൯|| ഫാണിതം ശിഗ്രുസൌവീരമജീര്ണാധ്യശനം തഥാ | വര്ജയേച്ച സമാസേന നവധാന്യാദികം ഗണമ് ||൩൦|| ദിവാസ്വപ്നം വ്യവായം ച വ്യായാമം ക്രോധമാതപമ് | സുരാതിലകുലത്ഥാംശ്ച വര്ജയേദ്ധി വിഷാതുരഃ ||൩൧||
अन्नपानविधावुक्तमुपधार्य शुभाशुभम् | शुभं देयं विषार्तेभ्यो विरुद्धेभ्यश्च वारयेत् ||२९|| फाणितं शिग्रुसौवीरमजीर्णाध्यशनं तथा | वर्जयेच्च समासेन नवधान्यादिकं गणम् ||३०|| दिवास्वप्नं व्यवायं च व्यायामं क्रोधमातपम् | सुरातिलकुलत्थांश्च वर्जयेद्धि विषातुरः ||३१||
🔊 Audio coming soon
ഉപധാര്യ ജ്ഞാത്വേത്യര്ഥഃ, ശുഭാശുഭം ഹിതാഹിതം, വാരയേദ്വിഷാര്താനേവ| ഫാണിതമിത്യാദി| കുലത്ഥാംശ്ചേത്യത്ര ചകാരേണ പിണ്യാകമൂലകലസുനകലായകുസുമ്ഭാതസീശിശുമാരകൂര്മനിഷ്പാവജമ്ബ്വാമ്രാതകചൂതാദികാനി ച വര്ജയേത്||൨൯-൩൧||
Adhikarana ൮ (൩൨) · Śloka ൩൨
പ്രസന്നദോഷം പ്രകൃതിസ്ഥധാതുമന്നാഭികാങ്ക്ഷം സമസൂത്രജിഹ്വമ് | പ്രസന്നവര്ണേന്ദ്രിയചിത്തചേഷ്ടം വൈദ്യോऽവഗച്ഛേദവിഷം മനുഷ്യമ് ||൩൨||
प्रसन्नदोषं प्रकृतिस्थधातुमन्नाभिकाङ्क्षं समसूत्रजिह्वम् | प्रसन्नवर्णेन्द्रियचित्तचेष्टं वैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
അവിഷശ്ച കീദൃശ ഇത്യാഹ- പ്രസന്നദോഷമിത്യാദി| പ്രസന്നദോഷം സ്വഭാവാവസ്ഥിതവാതാദികം, പ്രകൃതിസ്ഥധാതും ദധതീതി ധാതവോ രസാദയോ മലാശ്ച| അന്നാഭികാങ്ക്ഷം ഭോജനാഭിലാഷിണം, ഏതേന സമാഗ്നിത്വമുക്തമ്| സമസൂത്രജിഹ്വമിതി സമസൂത്രാ ജിഹ്വാ യസ്യ സ തഥാ തമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി- നിര്വിഷസ്യ ഹി പുരുഷസ്യ ചിത്തേന സഹ സമസൂത്രതയാ ജിഹ്വാ രസവേദിനീ ഭവതി, സവിഷസ്യ വിഷപ്രഭാവേണ ദൂഷിതചിത്തത്വാജ്ജിഹ്വാ രസവേദിനീ ന ഭവതീത്യര്ഥഃ| അനേന ശ്ലോകേന `സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച’ ഇത്യാദിശ്ലോകസ്യ സര്വ ഏവാര്ഥോ നിബദ്ധഃ| വൈദ്യോऽവഗച്ഛേദവിഷം മനുഷ്യമിതി ഉക്തലക്ഷണഃ പുരുഷോऽവിഷോ ഭവതി, വിപരീതലക്ഷണസ്തു വിഷാതുരഃ| തഥാ ഹി,- “പ്രവൃദ്ധദോഷം വികൃതിസ്ഥധാതുമനന്നകാങ്ക്ഷം ക്ഷതസൂത്രജിഹ്വമ്| വിരുദ്ധവര്ണേന്ദ്രിയചിത്തചേഷ്ടം വൈദ്യോऽവഗച്ഛേത് സവിഷം മനുഷ്യമ്”- ഇതി| `സമമൂത്രവിട്കം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തച്ച സുബോധമ്| ഇദം സവിഷാവിഷലക്ഷണം തീക്ഷ്ണതമേ സ്ഥാവരവിഷേ സര്പദഷ്ടേ ച ദ്രഷ്ടവ്യം, നതു മന്ദവിഷേ ചിരേണ ധാതുദൂഷണകരേ മൂഷികവിഷേ കീടവിഷേഷു ച; അത ഏവോത്തരത്ര മൂഷികകീടവികല്പാവിതി| ജേജ്ജടസ്തു മൂഷികകല്പാനന്തരം ദുന്ദുഭിസ്വനീയം കല്പം പഠതി||൩൨||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൬
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേ ദുന്ദുഭിസ്വനീയകല്പോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ ||൬||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने दुन्दुभिस्वनीयकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം കല്പസ്ഥാനേ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||