௪. வாதவ்யாதிசிகித்ஸிதம்

ப்ரதமமாமாஶயகதவாயோஶ்சிகித்ஸிதமாஹ- ஆமாஶயேத்யாதி| சர்தயித்வா வமநஂ காரயித்வா| வமநஂ ச ஸோத்க்லேஶே புருஷே பஹுதோஷே பலவதி ஜ்ஞேயம்| ஆமாஶயகதே சர்தநஂ கபஸ்தாநத்வாத்| யதாக்ரமமிதி அத்ர யதாக்ரமஶப்தேந பூர்வகாலாபரகாலகர்தவ்யதாஃ ஸர்வைவாக்ஷிப்தாஃ ஸ்நேஹஸ்வேதநபாநலைங்கிகவைகிகமாநிககாயஶுத்திஸம்ஸர்ஜநபோஜநாதயஃ| தேய இதி தாதுமர்ஹஃ| ஷட்தரண இதி ஷண்ணாஂ சித்ரகாதீநாஂ தரணா மாநவிஶேஷா யத்ர யோகே ஸ ஷட்தரணோ யோகஃ| தத்ர தரணப்ரமாணஂ மத்யமைரேகவிஂஶதிபிர்நிஷ்பாவைர்பவதி| ஸுகாம்புநா ஈஷதுஷ்ணாம்புநேத்யர்தஃ| ஷட்தரணாநி கதஂ ஸப்ததிநாந்யுபயுஜ்யந்தே? உச்யதே- ஏகஸ்மிந் திநே கர்ஷயோகஃ, ஸ சாஷ்டாதஶநிஷ்பாவைர்பவதி, தத்ர ஷட்தரணேப்யஃ ப்ரதிதிநஂ த்ரயஸ்த்ரயோ நிஷ்பாவா உச்ச்ரிதா பவந்தி, ததஃ ஷட்பிஸ்த்ரிகைரஷ்டாதஶநிஷ்பாவாஃ, தைரஷ்டாதஶபிஃ ஸப்தமஂ திநஂ பூர்யதே; அதவா ஸஞ்ஜ்ஞைஷா ஷட்தரண இதி| இதாநீஂ ஷட்தரணயோகமாஹ- சித்ரகேத்யாதி| ‘கடுகாऽதிவிஷா க்ஷபா’ இதி கேசித் படந்தி| வாதவ்யாதிப்ரஶமந இதி ஆமாஶயகத ஏவ வாதவ்யாதிர்கஹீதவ்யோ ந புநராக்ஷேபகாதயஃ, ரூக்ஷவிஷயத்வேந வாதகாரித்வாதஸ்ய| அந்யே து ‘மஹாவ்யாதிப்ரஶமந’ இதி படந்தி, மஹாவ்யாதிரிஹ மேதோயுதோऽநிலோ நாந்யஃ||௧-௪||ஹ்

பக்வாஶயகதவாயோஶ்சிகித்ஸாமாஹ- பக்வாஶயேத்யாதி| ஸ்நேஹவிரேசநஂ தில்வகஸர்பிராதிவிரேசநம்| பஸ்தயஃ ஶோதநீயாஶ்சேதி “ஶோதநத்ரவ்யநிஷ்க்வாதாஸ்தத்கல்கஸ்நேஹஸஂயுதாஃ” (சி. ௩௮) இத்யாத்யாஃ| ப்ராஶாஶ்ச லவணோத்தரா இதி ஸ்நேஹலவணகல்யாணகலவணாதயஃ; அந்யே து ப்ராஶ்யந்த இதி ப்ராஶா ஆஹாராஃ, ந து லேஹாஃ; லவணோத்தரா லவணப்ரதாநாஃ| கயீ த்வத்ராஹ- பக்வாஶயஃ புநரிஹ த்விவிதஃ- பித்தவாதாஶயபேதேந; தயோர்மத்யே பித்தாஶயகதே வாயௌ ஸ்நேஹவிரேசநஂ தில்வகஸித்தமேரண்டதைலாதிபிர்வா, வாதாஶயகதஸ்ய து வாயோர்மலகபபித்தைராவதஸ்ய யதாதோஷஂ கஷாயகல்கஸ்நேஹபஸ்தயஃ; தத்ர மலாவதவாயௌ விதாரீகல்கஸித்தஃ ஸ்நேஹயுக்தோ வ்யக்தோஷ்ணக்ஷாரஶ்ச பஸ்திஃ, ஶ்லேஷ்மாவதவாயௌ வ்யக்தக்ஷாரோஷ்ணோ பஸ்திஃ; (த்ரிவதாதித்ரவ்யமூத்ரவிதாரீகல்கஸித்தஃ ) பித்தாவதே புநரக்ஷாரபஸ்திஃ ஶீதஃ; ஶேஷஂ ஸமம்||௫||

பஸ்திகதஸ்ய வாயோஶ்சிகித்ஸிதமாஹ- கார்ய இத்யாதி| பஸ்திவிஶோதநோ விதிரிதி அஶ்மரீசிகித்ஸிதோக்தோ மூத்ராகாதாத்யுக்தஶ்ச|௬|-

ஶ்ரோத்ராதிஷு ப்ரகுபிதவாயோஶ்சிகித்ஸிதமாஹ- ஶ்ரோத்ரேத்யாதி| ஆதிஶப்தாத்த்வக்க்ராணஜிஹ்வாநேத்ராணீந்த்ரியாணி கஹ்யந்தே| அத்ர க்ரமஃ “ஸ்நேஹஃ ஸ்வேதஸ்ததாऽப்யங்க” இத்யாதிகோ தோஷதூஷ்யப்ரத்யநீகோ யதாயதஂ கார்யஃ, ஸ சேந்த்ரியஸாத்ம்யமபேக்ஷ்ய கர்தவ்யஃ; தேந ஸ்நேஹஶப்தஸாமாந்யேऽபி நேத்ரயோஃ க்ஷீரஸர்பிஸ்தர்பணஂ, தைலதர்பணஂ புநஃ கர்ணாதிஷ்விதி||௬||

தாதூபதாதுகஸ்ய வாயோஶ்சிகித்ஸிதமாஹ- ஸ்நேஹேத்யாதி| ஸ்நேஹாப்யங்கோபநாஹாஂஶ்சேத்யத்ர சகாரேண த்வக்கதவாயௌ ஹத்யமப்யந்நபாநமநுக்தஂ ஸமுச்சீயதே| த்வகத்ர ரஸஃ, ஸிராஃ புநரஸஜ உபதாதுஃ, ப்ராப்தே கதே இத்யர்தஃ| ரக்தகதே வாயௌ ரக்தஸ்ராவோ ரக்தாதிஷ்டாநவாதநிவத்த்யர்தஃ| யதா த்ரவ்யப்ரபாவவிஶேஷேண கர்ஜூரமாதுலுங்கஸௌவர்சலாதிஸ்நேஹாப்யங்காதிபிர்ந ப்ரஶமமேதி ததா நியமேந ரக்தாவரணஂ பரிஜ்ஞாய ரக்தமோக்ஷணஂ கர்தவ்யஂ, ந புநரந்யதா| மேதோகதே புநரிஹாநிலே சிகித்ஸா நோபதிஷ்டா, தஸ்ய ஸ்நேஹாவிஷயத்வேந வாதவ்யாதிகர்மணாமவிஷயத்வாத்; மஹாவாதவ்யாதௌ புநராவரணப்ரஸங்கேந மேதோகதமநிலஂ வக்ஷ்யதி||௭||

ஸ்நாயுகதஸ்ய ஸந்த்யஸ்திகதஸ்ய ச வாயோஶ்சிகித்ஸாமாஹ- ஸ்நேஹேத்யாதி| ஸ்நேஹோऽத்ர பாஹ்ய ஆப்யந்தரஶ்ச| அதந்த்ரிதஃ அநலஸஃ; ஏதேந சிரகாலஂ நிரந்தரஂ க்ரியேதி தர்ஶயதி||௮||

அஸ்தநி கதே மஜ்ஜஸ்தே ச கர்ம நிர்திஶந்நாஹ- நிருத்தே இத்யாதி| த்வங்மாஂஸஂ ஶஸ்த்ரேண விபாட்ய, அஸ்தி பாணிமந்தேந ஆராஶஸ்த்ரேண வித்த்வா, தத்ர ரந்த்ரே த்விமுகீஂ நாடீஂ ப்ரணிதாய, முகமாருதா சூஷணேந பவநாபகர்ஷணஂ கரணீயமிதி| பலீ பலயுக்தஃ| ‘பாஹ்யாப்யந்தரஸ்நேஹைஶ்ச’ இத்யாதி கேசித் படந்தி| தத்ர பாஹ்யஸ்நேஹஃ பரிஷேகாவகாஹாப்யங்கமஸ்திஷ்க்யஶிரோபஸ்த்யாதிஃ, ஆப்யந்தரஸ்து பாநபஸ்த்யாதிஃ; அஸ்ய பாடஸ்யாபாவாந்நிர்ணயோ ந கதஃ||௯||

ஶுக்ரகதஸ்ய வாயோஶ்சிகித்ஸாமாஹ- ஶுக்ரேத்யாதி| ஶுக்ரதோஷசிகித்ஸிதமிதி ஶுக்ரஶோணிதஶுத்த்யுக்தஂ சிகித்ஸிதஂ வாஜீகரணோக்தஂ மூத்ரதோஷசிகித்ஸிதோக்தஂ ச கார்யஂ; “தேஷ்வாத்யாந் ஶுக்ரதோஷாஂஸ்த்ரீந்” (ஶா. ௨) இத்யாதிகம்|௧௦|-

தாதூபதாதுகதமபிதாய ஸர்வாங்ககதஸ்ய வாயோஶ்சிகித்ஸாமாஹ- அவகாஹேத்யாதி| தத்ர வாதஹரக்வாதபூர்ணத்ரோண்யாதிஷ்வவகாஹோ த்ரவஸ்வேதஃ| குடீ சதுர்த்வாரா பூமாவாரோபிதாऽபநீதவிதூமாங்காரவாதஹரத்ரவஸிக்தா, ஸா சோஷ்மஸ்வேதஃ| கர்ஷூஃ புருஷாயாமமாத்ரநிகாததக்தாவநிப்ரதேஶே வாதஹரத்ரவஸிக்தே ஶயநஂ, ஸ சோஷ்மஸ்வேதவிஶேஷஃ| ஸ்விந்நதுஷதாந்யாதிபிராஸ்ததாயாஂ பூமௌ பரிஶயநஂ ப்ரஸ்தரஃ, ஸோऽபி சோஷ்மஸ்வேதவிஶேஷ ஏவ| ஸ்நேஹபூர்வா அவகாஹாதயஃ | ஏதே ச ஸர்வாங்ககதே வாதே ஸர்வாங்கயோகிநஃ, உபநாஹஸ்வேதஸ்த்வவயவகேऽபி வாதே ; தாபஸ்வேதஸ்த்வத்ர ரூக்ஷத்வாதயுக்த ஏவ| யத்யபி ஸர்வாங்ககோ வாதப்ரகோபஃ ப்ராயோ தாதுக்ஷயநிமித்தஃ, ததாऽபி ஶோணிதாதிஷ்டாநத்வாத்ரக்தமோக்ஷோऽபி யுக்தஃ| ஸிராமோக்ஷைரிதி பஹுவசநாத் பஞ்சாநாஂ ஸிராணாஂ மோக்ஷணஂ ஸ்நேஹாதிபிரப்ரஶாம்யதி வாதே| ஏகாங்ககதஸ்ய வாயோஶ்சிகித்ஸிதமாஹ- ஏகாங்ககமித்யாதி| ஶங்கைஶ்சேதி பஹுவசநமஸகத்ப்ரயோகஜ்ஞாபநாய| சகாரேண ஸர்வாங்கவாதோக்தாவகாஹாதயோऽப்யநுகஷ்யந்தே| தைஶ்சாவகாஹாதிபிரேகாங்ககதமநவஸ்திதமேவ வாதஂ ஜயேத், அவஸ்திதஂ ஶங்கைரேவ||௧௦-௧௧||

ஸஂஸர்கஸ்ய சிகித்ஸாமாஹ- பலாஸபித்தேத்யாதி| ஸுகமம்|௧௨|-

ரக்தாவதஸ்ய வாயோஶ்சிகித்ஸாமாஹ- ஸுப்தீத்யாதி| ரக்தாவரணகதயா ஸுப்த்யா லக்ஷிதோ வாதஃ ஸுப்திவாதஃ| ஸுப்திஃ ஸ்பர்ஶாஜ்ஞாநம்| ந புநா ரஸாவரணகதயா ஸுப்ததயா லக்ஷிதோ வாதஃ, தஸ்ய ஸ்நேஹோபநாஹாதிவிஷயத்வாத்; அந்யதாதுகதே வாயௌ ரக்தாபகர்ஷணஸ்யாயுக்தத்வாத்| பஹுஶோ பஹூந் வாராந், அல்பால்பஸ்ராவணாத்; அந்யதா வாதகோபஃ ஸ்யாத்| திஹ்யாத் லேபயேத்| அந்யே து ஸுப்தவாதஸ்த்வக்கதவாதஃ, ‘வைவர்ண்யஂ ஸ்புரணஂ ரௌக்ஷ்யஂ ஸுப்திஂ சுமசுமாயநம்” (நி. ௧) இத்யுக்தத்வாத்| தேஷாஂ மதே த்வங்மாஂஸேத்யாதிநா ப்ராகுக்தமபி ஶோணிதமோக்ஷணமிஹ புநருக்தஂ; லவணாகாரதூமைரித்யாதிப்ரதேஹோऽதிக உக்தஃ||௧௨||-

ஸர்வவாதவிகாரிணாஂ போஜநாந்யாஹ- பஞ்சமூலீத்யாதி| பஞ்சமூலீ ஆத்யா த்விதீயா வா| பலைர்தாடிமாதிபிரம்லஃ| ரஸோ மாஂஸரஸஃ| தாந்யயூஷஃ குலத்தாதிவாதஹரதாந்யயூஷஃ| ஸுஸ்நிக்தஶப்தோ யூஷரஸாப்யாஂ ஸஹ ஸம்பத்யதே| தோஷப்ரகதிஸாத்ம்யாபேக்ஷயா க்ஷீராதி ப்ரயோஜ்யம்| ‘வாதிப்யோ போஜநஂ ஹிதம்’ இதி கேசித் படந்தி||௧௩||-

உபநாஹஸ்வேதமாஹ- காகோல்யாதிரித்யாதி| காகோல்யாதிஃ ப்ரஸித்தஃ| ஸவாதக்ந இதி ஸஹ வாதக்நைர்பத்ரதார்வாதிபிர்விதாரிகந்தாதிபிர்வர்தத இதி ஸவாதக்நஃ| ஸர்வாம்லத்ரவ்யஸஂயுத இதி அம்லத்ரவ்யாணி ஶுக்தகாஞ்ஜிகஸுராஸௌவீரகததிமஸ்த்வாதீநி; கேசிதாசார்யா ஏவஂ வதந்தி- அம்லத்ரவ்யாணி தாடிமாதீநி| ஆநூபௌதகமாஂஸேந ஸஹ வர்தத இதி ஸாநூபௌதகமாஂஸஃ; அத்ராநூபஶப்தோऽயஂ கூலசரேஷ்வேவ வர்ததே, ஔதகஶப்தேந து கோஶஸ்தாஃ பாதிநோ மத்ஸ்யாஶ்ச கஹ்யந்தே; யே புநரௌதகக்ரஹணஂ ந படந்தி தே து பஞ்சஸ்வபி வர்தயந்தி| ஸர்வஸ்நேஹா கததைலவஸாமஜ்ஜாநஸ்தைஃ ஸமந்விதஃ| ஸுகோஷ்ண ஈஷதுஷ்ணஃ| ஸ்பஷ்டலவண இதி ஸ்பஷ்டாநி வ்யக்தாநி ஸைந்தவாதீநி லவணாநி யத்ர ஸஃ ஸ்பஷ்டலவணஃ| ஸஹ ஆஸமந்தால்லவணேந வர்தத இதி ஸால்வணஃ| உபநாஹோ பந்தநம்| ஏஷாஂ ச பாகமாநமாஹ- “மாஂஸேநாத்ரௌஷதஂ துல்யஂ யாவதாऽம்லேந சாம்லதா| தாவந்தஶ்ச சதுஃஸ்நேஹாஃ ஸ்நிக்தத்வஂ ச யதா பவேத்”- இதி| த்ரவ்யஸ்வபாவஂ ஸ்வேத்யதேஶமப்யவேக்ஷ்ய கல்பநீய இத்யேகே வதந்தி||௧௪-௧௫||-

அநக்நிமேவ ஸ்வேதஂ தர்ஶயந்நாஹ- குஞ்ச்யமாநமித்யாதி| குஞ்ச்யமாநஂ ஸங்கோச்யமாநஂ, தச்ச ஸிராகதேந வாயுநா; யதாஹ- “குர்யாத் ஸிராகதஃ ஶூலஂ ஸிராகுஞ்சநபூரணம்” (நி. ௧) இதி| ருஜார்தஂ வேதநார்தம், அத்ர ப்ரதாநேந வாயுநா; ஏதேந பித்தரக்தாவதே வாதே பந்தநவிதிர்நிஷித்தஃ| அந்யே து ‘வால்ககார்பாஸிகௌர்ணிகைஃ’ இதி படந்தி; தத்ர வால்கஂ வல்கலமயம்| உந்த்ரஃ பாநீயபிடாலஃ| சர்மகோணீ சர்மப்ரஸேவகஃ , சகலாதிகல்ல இத்யர்தஃ||௧௬-௧௭||-

அவயவவிஶேஷகதே வாயௌ க்ரியாவிஶேஷமாஹ- ஸ்கந்தேத்யாதி| வக்ஷஃ ஸ்தநாந்தராலம்| த்ரிகம் ஊர்த்வத்ரிகம்| நஸ்யமத்ர ஶிரோவிரேசநம்| குஶலேந க்ரியாவிதா அவஸ்தாவிதா பிஷஜேத்யர்தஃ||௧௮||-

ஶிரோகதேऽபி விஶேஷமாஹ- ஶிர இத்யாதி| சகாரோऽத்ர வமநஂ ஶிரோவிரேசநஂ சாநுக்தமபி ஸமுச்சிநோதி| ரக்தமோக்ஷணஂ புநரத்ர க்ரியாந்தரேணாப்ரஶாம்யதி வாதே கர்தவ்யம்| ஶிரோபஸ்திதாரணே காலாவதாரணஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஸ்நேஹமித்யாதி| மாத்ரா காலவிஶேஷஃ| ததாஹி- “நிமிஷோந்மேஷணே புஂஸாஂ ஸ்போடநஂ வா ததாऽங்குலேஃ| அக்ஷரஸ்ய லகோர்வாऽபி மாத்ரா தூச்சாரணஂ பவேத்”- இதி| யோகதோ யுக்திதஃ| யுக்திஂ சோத்தரதந்த்ரே க்ரியாகல்பே வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| நநு வாதே தஶஸஹஸ்ராண்யுக்தாநி, அத்ர து ஸஹஸ்ரமாத்ராதாரணமுக்தமிதி விரோதஃ? ஸத்யம், அத்ராக்ஷிணி ஸ்திதாநாஂ ஸிராணாமத்யந்தஸூக்ஷ்மத்வாத்தாவதைவ காலேந குணோ பவதீதி ஜேஜ்ஜடஃ; கயீ து யோகத இதி யோகே ஸ்வஸ்தவத்தே மாத்ராஸஹஸ்ரதாரணோபதேஶஂ மந்யதே| தத்ர ஹி ஶாலாக்யக்ரியாகல்போக்தே ஶிரோபஸ்தௌ யதாதோஷஂ ஷடஷ்டதஶஸஹஸ்ராணி தாரணமாத்ரோக்தா, ந ஸ்வஸ்தஸ்ய ஶிரோபஸ்திதாரணமாத்ரா தத்ரோக்தா, அத இஹ ஸ்வஸ்தஸ்ய மாத்ராஸஹஸ்ரதாரணோபதேஶஃ கத இதி||௧௯||-

தத்ர ஸ்நேஹபஸ்திமேவ வாதவ்யாதௌ தர்ஶயந்நாஹ- ஸர்வாங்கேத்யாதி||௨௦||-

இதாநீஂ ஸர்வவாதவ்யாதீநாமுக்தாநாமநுக்தாநாஂ ச ஸாமாந்யேந ஸகலஂ ப்ரத்யநீகஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்நேஹஸ்வேத இத்யாதி| ஸ்நேஹஸ்வேத இதி ஸ்நேஹஸ்வேதோ ந ரூக்ஷஸ்வேதஃ, தஸ்ய வாதகாரித்வாத்; அந்யே து ஸ்நேஹஃ ஸ்வேத இதி விச்சித்ய படந்தி, தந்மதே ஸ்நேஹாந்விதஂ ச யதிதி ஸ்நேஹக்ரஹணஂ புநருக்தம்| ரஸா மாஂஸரஸாஃ| ஸ்நேஹா கதாதயஃ| ஸ்நேஹாந்விதஂ ச யதிதி யத் கிச்சித்வஸ்து கதாதியுக்தமித்யர்தஃ, அதவா ஸ்நேஹகுணயுக்தஂ யத் கிஞ்சித்வஸ்து| பலாம்லாநி தாடிமாத்யம்லீகதாநி| ஸஂவாஹநஂ ஸுககரஸ்பர்ஶஃ| கௌஶேயேத்யாதி ‘ஆவரணாநி’ இதி ஶேஷஃ| கௌஶேயஂ கோஶகாரகமிலாலோத்கதஂ ‘தஸர’ இதி லோகே, ரௌமணி மூஷகாதிரோமஜாதாநி ரௌமாணீத்யர்தஃ| கர்பகஹாணி அபவரகாதீநீத்யர்தஃ| ஏதாநி ச யதாவஸ்தஂ யதாவ்யாதி ச ப்ரயோஜ்யாநி||௨௧-௨௬||-

தில்வகஸர்பிருத்பாதயதி- த்ரிவதித்யாதி| த்ரிவதாதயோ விடங்காந்தா அக்ஷஸமாஃ கர்ஷப்ரமாணா இத்யர்தஃ| ஸுவர்ணக்ஷீரீ கங்குஷ்டம்| ஸப்தலா யவதிக்தாபேதஃ, ஶங்கிந்யபி தத்பேதஃ| பில்வமாத்ர இத்யாதி| தில்வகஃ பட்டிகாரோத்ரஃ| கம்பில்லகோ ரோசநிகாவக்ஷஃ பலாருணரேணுஃ| ஏதயோஃ ப்ரத்யேகஂ கல்கோ பில்வமாத்ரோ பில்வப்ரமாண இத்யர்தஃ| த்ரிபலேத்யாதி| த்ரிபலாக்வாதபாத்ரே த்வே, ததிபாத்ரே அபி த்வே; பாத்ரமாடகஶ்சதுஃஷஷ்டிபலாநி, ஸ ச த்ரவத்வாத் த்விகுணோ ஜ்ஞேயஃ; கதபாத்ரமப்யேவம்| தில்வகவிதிமதிதிஶந்நாஹ- தில்வகேத்யாதி| கல்பநா சேயஂ- தில்வகஸ்தாநேऽஶோகஃ, அந்யத்ர ரம்யகஃ; ஶேஷஂ புநஃ கம்பில்லகத்ரிவத்தந்த்யாதி த்ரிபலாரஸாதி ஸமாநஂ பூர்வேண| ரம்யகோ த்ரேக்கா பர்வதநிம்பஃ ‘ராஜநிம்ப’ இதி லோகே||௨௭||

அணுதைலமுத்பாதயந்நாஹ- திலேத்யாதி| திலபரிபீடநோபகரணகாஷ்டாநி சக்ரயஷ்டிமர்கடிகாப்ரபதீநி| அநல்பகாலஂ தைலபரிபீதாநி சிரகாலஂ தைலபாவிதாநீத்யர்தஃ| அணூநி ஸூக்ஷ்மாணி| கண்டஶஃ கல்பயித்வா கத்வேத்யர்தஃ| அவக்ஷுத்ய ஸுஷ்டு பிஷ்ட்வா சூர்ணயித்வா ச| அபிப்லாவ்ய ப்ரக்ஷிப்ய| அம்புபஷ்டாத் பாநீயோபரி, யதுதேதி யதுத்பத்யதே, தத் ஸரகபாண்யோரந்யதரேணைகேந, ஆதாய கஹீத்வா; ஸரகஂ மந்மயஂ பாத்ரஂ ‘ஶராவ’ இதி லோகே, கயீ து ஸரகஂ காஂஸ்யதாம்ராதிபாஜநஂ; பாணிர்ஹஸ்தஃ| வாதக்நௌஷதாநி பத்ரதார்வாதீநி| ப்ரதிவாபஃ கல்கஃ| ஸ்நேஹபாககல்பேந விபசேதிதி ஸ்நேஹசதுர்தாஂஶோ பேஷஜகல்கஃ, ஸ்நேஹாச்சதுர்குணோ த்ரவ இத்யர்தஃ| த்ரவாஃ புநரத்ர வக்ஷ்யமாணதைலோதிதாஃ க்வாதமாஂஸரஸக்ஷீராம்லாநி சத்வாரி ஸமபாகாநி; த்ரவாநுக்தேஶ்சதுர்குணமேவாத்ர ஜலமித்யந்யே| அணுப்ய இத்யாதி காரணாணுத்வேந கார்யேஷ்வணுத்வவ்யபதேஶ இத்யர்தஃ||௨௮||

ஸஹஸ்ரபாகஂ வ்யுத்பாதயந்நாஹ- அதேத்யாதி| பஞ்சமூலப்ரமாணஂ தைலஂ பரிப்லாவ்ய பூமிபாகப்ரமாணேந| அஸிதஂ கஷ்ணபூமிப்ரதேஶமித்யர்தஃ| உஷிதஂ ஸ்திதம்| அபோஹ்ய ஸ்போடயித்வா| நிவத்தாஂ பூமிம் உபஶாந்ததாபாமித்யர்தஃ| விதாரிகந்தாதீத்யாதி| கல்ககஷாயகல்பேந விதாரிகந்தாதிபக்வேந தைலகடஶதேந துல்யபயஸா பூமிமபிஸிஞ்சயேத்| தைலமத்ர திலதைலம்| ஸ்நிக்தேதி தைலக்ஷீராப்யாமார்த்ரீகதேத்யர்தஃ| மஹதி கடாஹே அத்ரைகவசநஂ ஜாத்யபேக்ஷயா| தேநைகஸ்மிந் த்வயோஸ்த்ரிஷு வா| அப்யாஷிஞ்சேத் ப்லாவயேத்| வாதஹரௌஷதாநி பத்ரதார்வாதீநி, தேஷாஂ க்வாதஃ க்வாதகல்பேந ஸித்தஃ, மாஂஸரஸஃ ஜாங்கலமாஂஸரஸகல்பேந ஸித்தஃ, க்ஷீரஂ கோக்ஷீரம், அம்லஂ காஞ்ஜிகம்| பாகஸஹஸ்ரேணேதி அத்ர பாகஶ்சதுர்தாஂஶஃ; தேந வாதஹரக்வாதமாஂஸரஸக்ஷீராம்லாநாஂ ப்ரத்யேகஂ பாகஸஹஸ்ரஂ; தேநைததுக்தஂ பவதி- ப்ரதிபாகஂ க்வாதாதிபிஸ்தைலாபேக்ஷயா ப்ரத்யேகஂ பாதிகைஃ ஸமுதாயதஸ்தைலஸமைஃ ஸஹஸ்ரபாகஂ யதா பவத்யேவஂ வாரஸஹஸ்ரஂ பசேதிதி கயீ| ஜேஜ்ஜடஸ்து க்வாதாதீநாஂ ஸமுதாயதஸ்தைலாபேக்ஷயா சதுர்தாஂஶாநாஂ ஸஹஸ்ரமப்யேகவாரமேவ நிக்ஷிப்ய விபசேதிதி மந்யதே, ஸஹஸ்ரபாகமிதி து ஸஞ்ஜ்ஞா, ப்ரத்யேகஂ ஸஹஸ்ரவாராந் பாகே ஸதி தைலோபக்ஷயஃ ஸ்யாத்| ஏதச்ச கயதாஸேந தூஷிதஂ; தத்யதா- நஹி ஸர்வதைலோபக்ஷயோ பவதி, கிந்து கிஞ்சிதேவ, ப்ரதிபாகஂ க்ஷீரஸ்ய பாதிகஸ்ய ப்ரவேஶாத், அல்பஃ புநருபக்ஷயோ ராஜ்ஞாஂ மஹாதநாநாஂ யத்கிஞ்சிதேவேதி| தஸ்மாத் மஹாசார்யாப்யாஂ வ்யாக்யாதத்வாத் பாகப்ரகாரத்வயமபி ப்ரமாணம்| யத்யபி த்ரவஸஹஸ்ரபாகேந ஶதஂ வாராந் விபசேதிதி கேநசிதுக்தஂ, ததாऽபீதஶஂ ந போத்தவ்யஂ, ப்ரமாதவ்யாக்யாநத்வாத்| ப்ரதிவாபஶ்சாத்ர கந்தகல்கஸ்யாவாப இத்யர்தஃ| ஹைமவதா இதி ஹைமவதா உத்தராபதஸம்பூதாஃ, தே புநஃ கஸ்தூரீஶடீகுஷ்டமாஂஸீஸரலஸுரதாருமுராதயஃ| தக்ஷிணபதகாஃ சந்தநஜாதீபலகங்கோலலவங்காதயஃ| தைஃ கல்கீகதைஸ்தைலபாதிகைஃ| வாதக்நாநி சேதி வாதக்நைரபி ஶதபுஷ்பாமிஶ்ரிப்ரபதிபிர்வாதஹரகணபரிபடிதைஃ| தத்ர ஶங்காத்மாபநாத்யசிந்த்யஶக்தித்வாததிஶயவ்யுத்பாதநார்தம்| அந்யே து “தைலகடஶதேந துக்தவஸாப்யாமப்யாஷிஞ்சேத்” இதி படந்தி; தந்ந படிதவ்யஂ, விவேககர்தபிருபாத்யாயைரவ்யாக்யாதத்வாத்| ஶதபாகமுத்பாதயந்நாஹ- ஏவஂ பாகஶதேத்யாதி| ஏதத் ஸுபோதம்||௨௯||ஹ்

வாதப்ரதாநேஷு கபப்ரதாநேஷு வா ததா ஸ்தப்தஸங்குசிதாத்மாதாதிஷு போஜநோபயோகீநி லவணாந்யுத்பாதயந்நாஹ- கந்தர்வேத்யாதி| கந்தர்வஹஸ்த ஏரண்டஃ, முஷ்ககஃ கஷ்ணபுஷ்பமுஷ்ககஃ, நக்தமாலஃ கரஞ்ஜஃ, பூதீகஶ்சிரபில்வஃ, ஸர்வபத்ரஸமஂ லவணஂ ஸைந்தவஂ தேயமிதி வத்தவைத்யாஃ| ஏதத்வாதரோகேஷு கபப்ராயேஷு||௩௦||

ஏவமித்யாதி| ஸ்நுஹீகாண்டஃ ஸேஹுண்டயஷ்டிஃ| சதுஃஸ்நேஹஸ்ய லவணஸ்ய ஸைந்தவஸ்ய ச ஸர்வத்ரவ்யேண ஸமத்வஂ போத்தவ்யம்| வாதரோகேஷு வாதப்ராயேஷு||௩௧||

கண்டீரேத்யாதி| கண்டீரோ த்விவிதஃ ஸ்தலஜோ ஜலஜஶ்ச; தத்ர ஸ்தலஜோ ஹரிதஶாகபடிதஃ, ஜலஜோ ஜலபிப்பலீகண்டீரஃ; பலாஶஃ ஶடீ; நாதேயீ ஜலஜம்பூஃ; கஷ்ணகந்தா ஶோபாஞ்ஜநகஃ; நீபோ மஹாகதம்பஃ; நிர்தஹநீ மோரடஃ, அக்நிமந்த இத்யேகே, அபரே சித்ரகமாஹுஃ; வைஜயந்தீ அரணிகா; பாஷ்பத்வயஂ பாஷ்பிகாத்வயஂ தச்ச லோஹிதஂ கஷ்ணஂ ச ஸிந்துவிஷயே, கேசித்வர்ஷாபூத்வயமிதி படந்தி; இக்ஷுரகஸ்தாலமகாநா ; ஸர்வத்ரவ்யஸமஂ ஸைந்தவலவணம்; ஏதத் ஸர்வமுதூகலே ஸங்க்ஷுத்ய தஹேத்| தத்பஸ்ம பதக் கத்வா லவணாத், க்ஷாரகல்பேந பரிஸ்ராவ்ய, தத்ர லவணஂ ப்ரக்ஷிப்ய, க்ஷாரவந்மத்வக்நிநா பசேத்| ப்ரதிவாபஶ்சாத்ர லவணபாதஃ பிப்பல்யாதேர்ஹிங்க்வாதேர்வா| அக்நிஸங்கோऽக்நிமாந்த்யம்| அஜீர்ணம் அலஸகவிஸூசிகாதி| காஸாதிபிரித்யாதிஶப்தாச்ச்வாஸஹிக்காதயஃ கபவாதஜாஃ| கேசித் ப்ரதிவாபஂ பிப்பல்யாதிஂ மந்யந்தே, ஹிங்க்வாதிமபரே, ஹிங்க்வாதிஂ பிப்பல்யாதிஂ சாந்யே, ஏதத்த்ரயமபி ப்ரமாணஂ, பூர்வேஷாமாசார்யாணாஂ ஸம்மதத்வாத்||௩௨||

லவணபலாநுஶஂஸாமாஹ- விஷ்யந்தநாதித்யாதி| விஷ்யந்தநாத் ஸ்ரவணாத்| லவணபலாநுஶஂஸாஂ கேசிதபிதததி, அந்யேऽநார்ஷமாஹுரிமஂ பாடம்||௩௩||

இதி ஶ்ரீடல்ஹணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||