Adhikarana ൧ (൧-൪) · Śloka ൪
അഥാതോ വാതവ്യാധിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ആമാശയഗതേ വാതേ ച്ഛര്ദയിത്വാ യഥാക്രമമ് |
ദേയഃ ഷഡ്ധരണോ യോഗഃ സപ്തരാത്രം സുഖാമ്ബുനാ ||൩||
ചിത്രകേന്ദ്രയവേ പാഠാ കടുകാऽതിവിഷാऽഭയാ |
വാതവ്യാധിപ്രശമനോ യോഗഃ ഷഡ്ധരണഃ സ്മൃതഃ ||൪||
View original
अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
आमाशयगते वाते च्छर्दयित्वा यथाक्रमम् |
देयः षड्धरणो योगः सप्तरात्रं सुखाम्बुना ||३||
चित्रकेन्द्रयवे पाठा कटुकाऽतिविषाऽभया |
वातव्याधिप्रशमनो योगः षड्धरणः स्मृतः ||४||
Hide commentary
പ്രഥമമാമാശയഗതവായോശ്ചികിത്സിതമാഹ- ആമാശയേത്യാദി| ഛര്ദയിത്വാ വമനം കാരയിത്വാ| വമനം ച സോത്ക്ലേശേ പുരുഷേ ബഹുദോഷേ ബലവതി ജ്ഞേയമ്| ആമാശയഗതേ ഛര്ദനം കഫസ്ഥാനത്വാത്| യഥാക്രമമിതി അത്ര യഥാക്രമശബ്ദേന പൂര്വകാലാപരകാലകര്തവ്യതാഃ സര്വൈവാക്ഷിപ്താഃ സ്നേഹസ്വേദനപാനലൈങ്ഗികവൈഗികമാനികകായശുദ്ധിസമ്സര്ജനഭോജനാദയഃ| ദേയ ഇതി ദാതുമര്ഹഃ| ഷഡ്ധരണ ഇതി ഷണ്ണാം ചിത്രകാദീനാം ധരണാ മാനവിശേഷാ യത്ര യോഗേ സ ഷഡ്ധരണോ യോഗഃ| തത്ര ധരണപ്രമാണം മധ്യമൈരേകവിംശതിഭിര്നിഷ്പാവൈര്ഭവതി| സുഖാമ്ബുനാ ഈഷദുഷ്ണാമ്ബുനേത്യര്ഥഃ| ഷഡ്ധരണാനി കഥം സപ്തദിനാന്യുപയുജ്യന്തേ? ഉച്യതേ- ഏകസ്മിന് ദിനേ കര്ഷയോഗഃ, സ ചാഷ്ടാദശനിഷ്പാവൈര്ഭവതി, തത്ര ഷഡ്ധരണേഭ്യഃ പ്രതിദിനം ത്രയസ്ത്രയോ നിഷ്പാവാ ഉച്ഛ്രിതാ ഭവന്തി, തതഃ ഷഡ്ഭിസ്ത്രികൈരഷ്ടാദശനിഷ്പാവാഃ, തൈരഷ്ടാദശഭിഃ സപ്തമം ദിനം പൂര്യതേ; അഥവാ സഞ്ജ്ഞൈഷാ ഷഡ്ധരണ ഇതി| ഇദാനീം ഷഡ്ധരണയോഗമാഹ- ചിത്രകേത്യാദി| ‘കടുകാऽതിവിഷാ ക്ഷപാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| വാതവ്യാധിപ്രശമന ഇതി ആമാശയഗത ഏവ വാതവ്യാധിര്ഗൃഹീതവ്യോ ന പുനരാക്ഷേപകാദയഃ, രൂക്ഷവിഷയത്വേന വാതകാരിത്വാദസ്യ| അന്യേ തു ‘മഹാവ്യാധിപ്രശമന’ ഇതി പഠന്തി, മഹാവ്യാധിരിഹ മേദോയുതോऽനിലോ നാന്യഃ||൧-൪||ഹ്
Adhikarana ൨ (൫) · Śloka ൫
പക്വാശയഗതേ ചാപി ദേയം സ്നേഹവിരേചനമ് |
ബസ്തയഃ ശോധനീയാശ്ച പ്രാശാശ്ച ലവണോത്തരാഃ ||൫||
View original
पक्वाशयगते चापि देयं स्नेहविरेचनम् |
बस्तयः शोधनीयाश्च प्राशाश्च लवणोत्तराः ||५||
Hide commentary
പക്വാശയഗതവായോശ്ചികിത്സാമാഹ- പക്വാശയേത്യാദി| സ്നേഹവിരേചനം തില്വകസര്പിരാദിവിരേചനമ്| ബസ്തയഃ ശോധനീയാശ്ചേതി “ശോധനദ്രവ്യനിഷ്ക്വാഥാസ്തത്കല്കസ്നേഹസംയുതാഃ” (ചി. ൩൮) ഇത്യാദ്യാഃ| പ്രാശാശ്ച ലവണോത്തരാ ഇതി സ്നേഹലവണകല്യാണകലവണാദയഃ; അന്യേ തു പ്രാശ്യന്ത ഇതി പ്രാശാ ആഹാരാഃ, ന തു ലേഹാഃ; ലവണോത്തരാ ലവണപ്രധാനാഃ| ഗയീ ത്വത്രാഹ- പക്വാശയഃ പുനരിഹ ദ്വിവിധഃ- പിത്തവാതാശയഭേദേന; തയോര്മധ്യേ പിത്താശയഗതേ വായൌ സ്നേഹവിരേചനം തില്വകസിദ്ധമേരണ്ഡതൈലാദിഭിര്വാ, വാതാശയഗതസ്യ തു വായോര്മലകഫപിത്തൈരാവൃതസ്യ യഥാദോഷം കഷായകല്കസ്നേഹബസ്തയഃ; തത്ര മലാവൃതവായൌ വിദാരീകല്കസിദ്ധഃ സ്നേഹയുക്തോ വ്യക്തോഷ്ണക്ഷാരശ്ച ബസ്തിഃ, ശ്ലേഷ്മാവൃതവായൌ വ്യക്തക്ഷാരോഷ്ണോ ബസ്തിഃ; (ത്രിവൃദാദിദ്രവ്യമൂത്രവിദാരീകല്കസിദ്ധഃ ) പിത്താവൃതേ പുനരക്ഷാരബസ്തിഃ ശീതഃ; ശേഷം സമമ്||൫||
Adhikarana ൩ (൬) · Śloka ൬
കാര്യോ ബസ്തിഗതേ ചാപി വിധിര്ബസ്തിവിശോധനഃ |൬|
View original
कार्यो बस्तिगते चापि विधिर्बस्तिविशोधनः |६|
Hide commentary
ബസ്തിഗതസ്യ വായോശ്ചികിത്സിതമാഹ- കാര്യ ഇത്യാദി| ബസ്തിവിശോധനോ വിധിരിതി അശ്മരീചികിത്സിതോക്തോ മൂത്രാഘാതാദ്യുക്തശ്ച|൬|-
Adhikarana ൪ (൬) · Śloka ൬
ശ്രോത്രാദിഷു പ്രകുപിതേ കാര്യശ്ചാനിലഹാ ക്രമഃ ||൬||
View original
श्रोत्रादिषु प्रकुपिते कार्यश्चानिलहा क्रमः ||६||
Hide commentary
ശ്രോത്രാദിഷു പ്രകുപിതവായോശ്ചികിത്സിതമാഹ- ശ്രോത്രേത്യാദി| ആദിശബ്ദാത്ത്വഗ്ഘ്രാണജിഹ്വാനേത്രാണീന്ദ്രിയാണി ഗൃഹ്യന്തേ| അത്ര ക്രമഃ “സ്നേഹഃ സ്വേദസ്തഥാऽഭ്യങ്ഗ” ഇത്യാദികോ ദോഷദൂഷ്യപ്രത്യനീകോ യഥായഥം കാര്യഃ, സ ചേന്ദ്രിയസാത്മ്യമപേക്ഷ്യ കര്തവ്യഃ; തേന സ്നേഹശബ്ദസാമാന്യേऽപി നേത്രയോഃ ക്ഷീരസര്പിസ്തര്പണം, തൈലതര്പണം പുനഃ കര്ണാദിഷ്വിതി||൬||
Adhikarana ൫ (൭) · Śloka ൭
സ്നേഹാഭ്യങ്ഗോപനാഹാശ്ച മര്ദനാലേപനാനി ച |
ത്വങ്മാംസാസൃക്സിരാപ്രാപ്തേ കുര്യാത് ചാസൃഗ്വിമോക്ഷണമ് ||൭||
View original
स्नेहाभ्यङ्गोपनाहाश्च मर्दनालेपनानि च |
त्वङ्मांसासृक्सिराप्राप्ते कुर्यात् चासृग्विमोक्षणम् ||७||
Hide commentary
ധാതൂപധാതുഗസ്യ വായോശ്ചികിത്സിതമാഹ- സ്നേഹേത്യാദി| സ്നേഹാഭ്യങ്ഗോപനാഹാംശ്ചേത്യത്ര ചകാരേണ ത്വഗ്ഗതവായൌ ഹൃദ്യമപ്യന്നപാനമനുക്തം സമുച്ചീയതേ| ത്വഗത്ര രസഃ, സിരാഃ പുനരസൃജ ഉപധാതുഃ, പ്രാപ്തേ ഗതേ ഇത്യര്ഥഃ| രക്തഗതേ വായൌ രക്തസ്രാവോ രക്താധിഷ്ഠാനവാതനിവൃത്ത്യര്ഥഃ| യദാ ദ്രവ്യപ്രഭാവവിശേഷേണ ഖര്ജൂരമാതുലുങ്ഗസൌവര്ചലാദിസ്നേഹാഭ്യങ്ഗാദിഭിര്ന പ്രശമമേതി തദാ നിയമേന രക്താവരണം പരിജ്ഞായ രക്തമോക്ഷണം കര്തവ്യം, ന പുനരന്യഥാ| മേദോഗതേ പുനരിഹാനിലേ ചികിത്സാ നോപദിഷ്ടാ, തസ്യ സ്നേഹാവിഷയത്വേന വാതവ്യാധികര്മണാമവിഷയത്വാത്; മഹാവാതവ്യാധൌ പുനരാവരണപ്രസങ്ഗേന മേദോഗതമനിലം വക്ഷ്യതി||൭||
Adhikarana ൬ (൮) · Śloka ൮
സ്നേഹോപനാഹാഗ്നികര്മബന്ധനോന്മര്ദനാനി ച |
സ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിസമ്പ്രാപ്തേ കുര്യാദ്വായാവതന്ദ്രിതഃ ||൮||
View original
स्नेहोपनाहाग्निकर्मबन्धनोन्मर्दनानि च |
स्नायुसन्ध्यस्थिसम्प्राप्ते कुर्याद्वायावतन्द्रितः ||८||
Hide commentary
സ്നായുഗതസ്യ സന്ധ്യസ്ഥിഗതസ്യ ച വായോശ്ചികിത്സാമാഹ- സ്നേഹേത്യാദി| സ്നേഹോऽത്ര ബാഹ്യ ആഭ്യന്തരശ്ച| അതന്ദ്രിതഃ അനലസഃ; ഏതേന ചിരകാലം നിരന്തരം ക്രിയേതി ദര്ശയതി||൮||
Adhikarana ൭ (൯) · Śloka ൯
നിരുദ്ധേऽസ്ഥനി വാ വായൌ പാണിമന്ഥേന ദാരിതേ |
നാഡീം ദത്ത്വാऽസ്ഥനി ഭിഷക് ചൂഷയേത്പവനം ബലീ ||൯||
View original
निरुद्धेऽस्थनि वा वायौ पाणिमन्थेन दारिते |
नाडीं दत्त्वाऽस्थनि भिषक् चूषयेत्पवनं बली ||९||
Hide commentary
അസ്ഥനി ഗതേ മജ്ജസ്ഥേ ച കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- നിരുദ്ധേ ഇത്യാദി| ത്വങ്മാംസം ശസ്ത്രേണ വിപാട്യ, അസ്ഥി പാണിമന്ഥേന ആരാശസ്ത്രേണ വിദ്ധ്വാ, തത്ര രന്ധ്രേ ദ്വിമുഖീം നാഡീം പ്രണിധായ, മുഖമാരുതാ ചൂഷണേന പവനാപകര്ഷണം കരണീയമിതി| ബലീ ബലയുക്തഃ| ‘ബാഹ്യാഭ്യന്തരസ്നേഹൈശ്ച’ ഇത്യാദി കേചിത് പഠന്തി| തത്ര ബാഹ്യസ്നേഹഃ പരിഷേകാവഗാഹാഭ്യങ്ഗമസ്തിഷ്ക്യശിരോബസ്ത്യാദിഃ, ആഭ്യന്തരസ്തു പാനബസ്ത്യാദിഃ; അസ്യ പാഠസ്യാഭാവാന്നിര്ണയോ ന കൃതഃ||൯||
Adhikarana ൮ (൧൦) · Śloka ൧൦
ശുക്രപ്രാപ്തേऽനിലേ കാര്യം ശുക്രദോഷചികിത്സിതമ് |൧൦|
View original
शुक्रप्राप्तेऽनिले कार्यं शुक्रदोषचिकित्सितम् |१०|
Hide commentary
ശുക്രഗതസ്യ വായോശ്ചികിത്സാമാഹ- ശുക്രേത്യാദി| ശുക്രദോഷചികിത്സിതമിതി ശുക്രശോണിതശുദ്ധ്യുക്തം ചികിത്സിതം വാജീകരണോക്തം മൂത്രദോഷചികിത്സിതോക്തം ച കാര്യം; “തേഷ്വാദ്യാന് ശുക്രദോഷാംസ്ത്രീന്” (ശാ. ൨) ഇത്യാദികമ്|൧൦|-
Adhikarana ൯ (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
അവഗാഹകുടീകര്ഷൂപ്രസ്തരാഭ്യങ്ഗബസ്തിഭിഃ ||൧൦||
ജയേത് സര്വാങ്ഗജം വാതം സിരാമോക്ഷൈശ്ച ബുദ്ധിമാന് |
ഏകാങ്ഗഗം ച മതിമാഞ്ഛൃങ്ഗൈശ്ചാവസ്ഥിതം ജയേത് ||൧൧||
View original
अवगाहकुटीकर्षूप्रस्तराभ्यङ्गबस्तिभिः ||१०||
जयेत् सर्वाङ्गजं वातं सिरामोक्षैश्च बुद्धिमान् |
एकाङ्गगं च मतिमाञ्छृङ्गैश्चावस्थितं जयेत् ||११||
Hide commentary
ധാതൂപധാതുഗതമഭിധായ സര്വാങ്ഗഗതസ്യ വായോശ്ചികിത്സാമാഹ- അവഗാഹേത്യാദി| തത്ര വാതഹരക്വാഥപൂര്ണദ്രോണ്യാദിഷ്വവഗാഹോ ദ്രവസ്വേദഃ| കുടീ ചതുര്ദ്വാരാ ഭൂമാവാരോപിതാऽപനീതവിധൂമാങ്ഗാരവാതഹരദ്രവസിക്താ, സാ ചോഷ്മസ്വേദഃ| കര്ഷൂഃ പുരുഷായാമമാത്രനിഖാതദഗ്ധാവനിപ്രദേശേ വാതഹരദ്രവസിക്തേ ശയനം, സ ചോഷ്മസ്വേദവിശേഷഃ| സ്വിന്നതുഷധാന്യാദിഭിരാസ്തൃതായാം ഭൂമൌ പരിശയനം പ്രസ്തരഃ, സോऽപി ചോഷ്മസ്വേദവിശേഷ ഏവ| സ്നേഹപൂര്വാ അവഗാഹാദയഃ | ഏതേ ച സര്വാങ്ഗഗതേ വാതേ സര്വാങ്ഗയോഗിനഃ, ഉപനാഹസ്വേദസ്ത്വവയവഗേऽപി വാതേ ; താപസ്വേദസ്ത്വത്ര രൂക്ഷത്വാദയുക്ത ഏവ| യദ്യപി സര്വാങ്ഗഗോ വാതപ്രകോപഃ പ്രായോ ധാതുക്ഷയനിമിത്തഃ, തഥാऽപി ശോണിതാധിഷ്ഠാനത്വാദ്രക്തമോക്ഷോऽപി യുക്തഃ| സിരാമോക്ഷൈരിതി ബഹുവചനാത് പഞ്ചാനാം സിരാണാം മോക്ഷണം സ്നേഹാദിഭിരപ്രശാമ്യതി വാതേ| ഏകാങ്ഗഗതസ്യ വായോശ്ചികിത്സിതമാഹ- ഏകാങ്ഗഗമിത്യാദി| ശൃങ്ഗൈശ്ചേതി ബഹുവചനമസകൃത്പ്രയോഗജ്ഞാപനായ| ചകാരേണ സര്വാങ്ഗവാതോക്താവഗാഹാദയോऽപ്യനുകൃഷ്യന്തേ| തൈശ്ചാവഗാഹാദിഭിരേകാങ്ഗഗതമനവസ്ഥിതമേവ വാതം ജയേത്, അവസ്ഥിതം ശൃങ്ഗൈരേവ||൧൦-൧൧||
Adhikarana ൧൦ (൧൨) · Śloka ൧൨
ബലാസപിത്തരക്തൈസ്തു സംസൃഷ്ടമവിരോധിഭിഃ |൧൨|
View original
बलासपित्तरक्तैस्तु संसृष्टमविरोधिभिः |१२|
Hide commentary
സംസര്ഗസ്യ ചികിത്സാമാഹ- ബലാസപിത്തേത്യാദി| സുഗമമ്|൧൨|-
Adhikarana ൧൧ (൧൨) · Śloka ൧൩
സുപ്തിവാതേ ത്വസൃങ്മോക്ഷം കുര്യാത്തു ബഹുശോ ഭിഷക് ||൧൨||
ദിഹ്യാച്ച ലവണാഗാരധൂമൈസ്തൈലസമന്വിതൈഃ |൧൩|
View original
सुप्तिवाते त्वसृङ्मोक्षं कुर्यात्तु बहुशो भिषक् ||१२||
दिह्याच्च लवणागारधूमैस्तैलसमन्वितैः |१३|
Hide commentary
രക്താവൃതസ്യ വായോശ്ചികിത്സാമാഹ- സുപ്തീത്യാദി| രക്താവരണകൃതയാ സുപ്ത്യാ ലക്ഷിതോ വാതഃ സുപ്തിവാതഃ| സുപ്തിഃ സ്പര്ശാജ്ഞാനമ്| ന പുനാ രസാവരണകൃതയാ സുപ്തതയാ ലക്ഷിതോ വാതഃ, തസ്യ സ്നേഹോപനാഹാദിവിഷയത്വാത്; അന്യധാതുഗതേ വായൌ രക്താപകര്ഷണസ്യായുക്തത്വാത്| ബഹുശോ ബഹൂന് വാരാന്, അല്പാല്പസ്രാവണാത്; അന്യഥാ വാതകോപഃ സ്യാത്| ദിഹ്യാത് ലേപയേത്| അന്യേ തു സുപ്തവാതസ്ത്വഗ്ഗതവാതഃ, ‘വൈവര്ണ്യം സ്ഫുരണം രൌക്ഷ്യം സുപ്തിം ചുമചുമായനമ്” (നി. ൧) ഇത്യുക്തത്വാത്| തേഷാം മതേ ത്വങ്മാംസേത്യാദിനാ പ്രാഗുക്തമപി ശോണിതമോക്ഷണമിഹ പുനരുക്തം; ലവണാഗാരധൂമൈരിത്യാദിപ്രദേഹോऽധിക ഉക്തഃ||൧൨||-
Adhikarana ൧൨ (൧൩) · Śloka ൧൪
പഞ്ചമൂലീശൃതം ക്ഷീരം ഫലാമ്ലോ രസ ഏവ ച ||൧൩||
സുസ്നിഗ്ധോ ധാന്യയൂഷോ വാ ഹിതോ വാതവികാരിണാമ് |൧൪|
View original
पञ्चमूलीशृतं क्षीरं फलाम्लो रस एव च ||१३||
सुस्निग्धो धान्ययूषो वा हितो वातविकारिणाम् |१४|
Hide commentary
സര്വവാതവികാരിണാം ഭോജനാന്യാഹ- പഞ്ചമൂലീത്യാദി| പഞ്ചമൂലീ ആദ്യാ ദ്വിതീയാ വാ| ഫലൈര്ദാഡിമാദിഭിരമ്ലഃ| രസോ മാംസരസഃ| ധാന്യയൂഷഃ കുലത്ഥാദിവാതഹരധാന്യയൂഷഃ| സുസ്നിഗ്ധശബ്ദോ യൂഷരസാഭ്യാം സഹ സമ്ബധ്യതേ| ദോഷപ്രകൃതിസാത്മ്യാപേക്ഷയാ ക്ഷീരാദി പ്രയോജ്യമ്| ‘വാതിഭ്യോ ഭോജനം ഹിതമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൧൩||-
Adhikarana ൧൩ (൧൪-൧൫) · Śloka ൧൬
കാകോല്യാദിഃ സവാതഘ്നഃ സര്വാമ്ലദ്രവ്യസംയുതഃ ||൧൪||
സാനൂപൌദകമാംസസ്തു സര്വസ്നേഹസമന്വിതഃ |
സുഖോഷ്ണഃ സ്പഷ്ടലവണഃ സാല്വണഃ പരികീര്തിതഃ ||൧൫||
തേനോപനാഹം കുര്വീത സര്വദാ വാതരോഗിണാമ് |൧൬|
View original
काकोल्यादिः सवातघ्नः सर्वाम्लद्रव्यसंयुतः ||१४||
सानूपौदकमांसस्तु सर्वस्नेहसमन्वितः |
सुखोष्णः स्पष्टलवणः साल्वणः परिकीर्तितः ||१५||
तेनोपनाहं कुर्वीत सर्वदा वातरोगिणाम् |१६|
Hide commentary
ഉപനാഹസ്വേദമാഹ- കാകോല്യാദിരിത്യാദി| കാകോല്യാദിഃ പ്രസിദ്ധഃ| സവാതഘ്ന ഇതി സഹ വാതഘ്നൈര്ഭദ്രദാര്വാദിഭിര്വിദാരിഗന്ധാദിഭിര്വര്തത ഇതി സവാതഘ്നഃ| സര്വാമ്ലദ്രവ്യസംയുത ഇതി അമ്ലദ്രവ്യാണി ശുക്തകാഞ്ജികസുരാസൌവീരകദധിമസ്ത്വാദീനി; കേചിദാചാര്യാ ഏവം വദന്തി- അമ്ലദ്രവ്യാണി ദാഡിമാദീനി| ആനൂപൌദകമാംസേന സഹ വര്തത ഇതി സാനൂപൌദകമാംസഃ; അത്രാനൂപശബ്ദോऽയം കൂലചരേഷ്വേവ വര്തതേ, ഔദകശബ്ദേന തു കോശസ്ഥാഃ പാദിനോ മത്സ്യാശ്ച ഗൃഹ്യന്തേ; യേ പുനരൌദകഗ്രഹണം ന പഠന്തി തേ തു പഞ്ചസ്വപി വര്തയന്തി| സര്വസ്നേഹാ ഘൃതതൈലവസാമജ്ജാനസ്തൈഃ സമന്വിതഃ| സുഖോഷ്ണ ഈഷദുഷ്ണഃ| സ്പഷ്ടലവണ ഇതി സ്പഷ്ടാനി വ്യക്താനി സൈന്ധവാദീനി ലവണാനി യത്ര സഃ സ്പഷ്ടലവണഃ| സഹ ആസമന്താല്ലവണേന വര്തത ഇതി സാല്വണഃ| ഉപനാഹോ ബന്ധനമ്| ഏഷാം ച ഭാഗമാനമാഹ- “മാംസേനാത്രൌഷധം തുല്യം യാവതാऽമ്ലേന ചാമ്ലതാ| താവന്തശ്ച ചതുഃസ്നേഹാഃ സ്നിഗ്ധത്വം ച യഥാ ഭവേത്”- ഇതി| ദ്രവ്യസ്വഭാവം സ്വേദ്യദേശമപ്യവേക്ഷ്യ കല്പനീയ ഇത്യേകേ വദന്തി||൧൪-൧൫||-
Adhikarana ൧൪ (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൮
കുഞ്ച്യമാനം രുജാര്തം വാ ഗാത്രം സ്തബ്ധമഥാപി വാ ||൧൬||
ഗാഢം പട്ടൈര്നിബധ്നീയാത് ക്ഷൌമകാര്പാസികൌര്ണികൈഃ |
ബിഡാലനകുലോന്ദ്രാണാം ചര്മഗോണ്യാം മൃഗസ്യ വാ ||൧൭||
പ്രവേശയേദ്വാ സ്വഭ്യക്തം സാല്വണേനോപനാഹിതമ് |൧൮|
View original
कुञ्च्यमानं रुजार्तं वा गात्रं स्तब्धमथापि वा ||१६||
गाढं पट्टैर्निबध्नीयात् क्षौमकार्पासिकौर्णिकैः |
बिडालनकुलोन्द्राणां चर्मगोण्यां मृगस्य वा ||१७||
प्रवेशयेद्वा स्वभ्यक्तं साल्वणेनोपनाहितम् |१८|
Hide commentary
അനഗ്നിമേവ സ്വേദം ദര്ശയന്നാഹ- കുഞ്ച്യമാനമിത്യാദി| കുഞ്ച്യമാനം സങ്കോച്യമാനം, തച്ച സിരാഗതേന വായുനാ; യദാഹ- “കുര്യാത് സിരാഗതഃ ശൂലം സിരാകുഞ്ചനപൂരണമ്” (നി. ൧) ഇതി| രുജാര്തം വേദനാര്തമ്, അത്ര പ്രധാനേന വായുനാ; ഏതേന പിത്തരക്താവൃതേ വാതേ ബന്ധനവിധിര്നിഷിദ്ധഃ| അന്യേ തു ‘വാല്കകാര്പാസികൌര്ണികൈഃ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര വാല്കം വല്കലമയമ്| ഉന്ദ്രഃ പാനീയബിഡാലഃ| ചര്മഗോണീ ചര്മപ്രസേവകഃ , ഛഗലാദിഗല്ല ഇത്യര്ഥഃ||൧൬-൧൭||-
Adhikarana ൧൫ (൧൮) · Śloka ൧൯
സ്കന്ധവക്ഷസ്ത്രികപ്രാപ്തം വായും മന്യാഗതം തഥാ ||൧൮||
വമനം ഹന്തി നസ്യം ച കുശലേന പ്രയോജിതമ് |൧൯|
View original
स्कन्धवक्षस्त्रिकप्राप्तं वायुं मन्यागतं तथा ||१८||
वमनं हन्ति नस्यं च कुशलेन प्रयोजितम् |१९|
Hide commentary
അവയവവിശേഷഗതേ വായൌ ക്രിയാവിശേഷമാഹ- സ്കന്ധേത്യാദി| വക്ഷഃ സ്തനാന്തരാലമ്| ത്രികമ് ഊര്ധ്വത്രികമ്| നസ്യമത്ര ശിരോവിരേചനമ്| കുശലേന ക്രിയാവിദാ അവസ്ഥാവിദാ ഭിഷജേത്യര്ഥഃ||൧൮||-
Adhikarana ൧൬ (൧൯) · Śloka ൨൦
ശിരോഗതം ശിരോബസ്തിര്ഹന്തി വാऽസൃഗ്വിമോക്ഷണമ് ||൧൯||
സ്നേഹം മാത്രാസഹസ്രം തു ധാരയേത്തത്ര യോഗതഃ |൨൦|
View original
शिरोगतं शिरोबस्तिर्हन्ति वाऽसृग्विमोक्षणम् ||१९||
स्नेहं मात्रासहस्रं तु धारयेत्तत्र योगतः |२०|
Hide commentary
ശിരോഗതേऽപി വിശേഷമാഹ- ശിര ഇത്യാദി| ചകാരോऽത്ര വമനം ശിരോവിരേചനം ചാനുക്തമപി സമുച്ചിനോതി| രക്തമോക്ഷണം പുനരത്ര ക്രിയാന്തരേണാപ്രശാമ്യതി വാതേ കര്തവ്യമ്| ശിരോബസ്തിധാരണേ കാലാവധാരണം നിര്ദിശന്നാഹ- സ്നേഹമിത്യാദി| മാത്രാ കാലവിശേഷഃ| തഥാഹി- “നിമിഷോന്മേഷണേ പുംസാം സ്ഫോടനം വാ തഥാऽങ്ഗുലേഃ| അക്ഷരസ്യ ലഘോര്വാऽപി മാത്രാ തൂച്ചാരണം ഭവേത്”- ഇതി| യോഗതോ യുക്തിതഃ| യുക്തിം ചോത്തരതന്ത്രേ ക്രിയാകല്പേ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| നനു വാതേ ദശസഹസ്രാണ്യുക്താനി, അത്ര തു സഹസ്രമാത്രാധാരണമുക്തമിതി വിരോധഃ? സത്യമ്, അത്രാക്ഷിണി സ്ഥിതാനാം സിരാണാമത്യന്തസൂക്ഷ്മത്വാത്താവതൈവ കാലേന ഗുണോ ഭവതീതി ജേജ്ജടഃ; ഗയീ തു യോഗത ഇതി യോഗേ സ്വസ്ഥവൃത്തേ മാത്രാസഹസ്രധാരണോപദേശം മന്യതേ| തത്ര ഹി ശാലാക്യക്രിയാകല്പോക്തേ ശിരോബസ്തൌ യഥാദോഷം ഷഡഷ്ടദശസഹസ്രാണി ധാരണമാത്രോക്താ, ന സ്വസ്ഥസ്യ ശിരോബസ്തിധാരണമാത്രാ തത്രോക്താ, അത ഇഹ സ്വസ്ഥസ്യ മാത്രാസഹസ്രധാരണോപദേശഃ കൃത ഇതി||൧൯||-
Adhikarana ൧൭ (൨൦) · Śloka ൨൧
സര്വാങ്ഗഗതമേകാങ്ഗസ്ഥിതം വാऽപി സമീരണമ് ||൨൦||
രുണദ്ധി കേവലോ ബസ്തിര്വായുവേഗമിവാചലഃ |൨൧|
View original
सर्वाङ्गगतमेकाङ्गस्थितं वाऽपि समीरणम् ||२०||
रुणद्धि केवलो बस्तिर्वायुवेगमिवाचलः |२१|
Hide commentary
തത്ര സ്നേഹബസ്തിമേവ വാതവ്യാധൌ ദര്ശയന്നാഹ- സര്വാങ്ഗേത്യാദി||൨൦||-
Adhikarana ൧൮ (൨൧-൨൬) · Śloka ൨൬
സ്നേഹസ്വേദസ്തഥാऽഭ്യങ്ഗോ ബസ്തിഃ സ്നേഹവിരേചനമ് ||൨൧||
ശിരോബസ്തിഃ ശിരഃസ്നേഹോ ധൂമഃ സ്നൈഹിക ഏവ ച |
സുഖോഷ്ണഃ സ്നേഹഗണ്ഡൂഷോ നസ്യം സ്നൈഹികമേവ ച ||൨൨||
രസാഃ ക്ഷീരാണി മാംസാനി സ്നേഹാഃ സ്നേഹാന്വിതം ച യത് |
ഭോജനാനി ഫലാമ്ലാനി സ്നിഗ്ധാനി ലവണാനി ച ||൨൩||
സുഖോഷ്ണാശ്ച പരീഷേകാസ്തഥാ സംവാഹനാനി ച |
കുങ്കുമാഗുരുപത്രാണി കുഷ്ഠൈലാതഗരാണി ച ||൨൪||
കൌശേയൌര്ണികരൌമാണി കാര്പാസാനി ഗുരൂണി ച |
നിവാതാതപയുക്താനി തഥാ ഗര്ഭഗൃഹാണി ച ||൨൫||
മൃദ്വീ ശയ്യാऽഗ്നിസന്താപോ ബ്രഹ്മചര്യം തഥൈവ ച |
സമാസേനൈവമാദീനി യോജ്യാന്യനിലരോഗിഷു ||൨൬||
View original
स्नेहस्वेदस्तथाऽभ्यङ्गो बस्तिः स्नेहविरेचनम् ||२१||
शिरोबस्तिः शिरःस्नेहो धूमः स्नैहिक एव च |
सुखोष्णः स्नेहगण्डूषो नस्यं स्नैहिकमेव च ||२२||
रसाः क्षीराणि मांसानि स्नेहाः स्नेहान्वितं च यत् |
भोजनानि फलाम्लानि स्निग्धानि लवणानि च ||२३||
सुखोष्णाश्च परीषेकास्तथा संवाहनानि च |
कुङ्कुमागुरुपत्राणि कुष्ठैलातगराणि च ||२४||
कौशेयौर्णिकरौमाणि कार्पासानि गुरूणि च |
निवातातपयुक्तानि तथा गर्भगृहाणि च ||२५||
मृद्वी शय्याऽग्निसन्तापो ब्रह्मचर्यं तथैव च |
समासेनैवमादीनि योज्यान्यनिलरोगिषु ||२६||
Hide commentary
ഇദാനീം സര്വവാതവ്യാധീനാമുക്താനാമനുക്താനാം ച സാമാന്യേന സകലം പ്രത്യനീകം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹസ്വേദ ഇത്യാദി| സ്നേഹസ്വേദ ഇതി സ്നേഹസ്വേദോ ന രൂക്ഷസ്വേദഃ, തസ്യ വാതകാരിത്വാത്; അന്യേ തു സ്നേഹഃ സ്വേദ ഇതി വിച്ഛിദ്യ പഠന്തി, തന്മതേ സ്നേഹാന്വിതം ച യദിതി സ്നേഹഗ്രഹണം പുനരുക്തമ്| രസാ മാംസരസാഃ| സ്നേഹാ ഘൃതാദയഃ| സ്നേഹാന്വിതം ച യദിതി യത് കിച്ചിദ്വസ്തു ഘൃതാദിയുക്തമിത്യര്ഥഃ, അഥവാ സ്നേഹഗുണയുക്തം യത് കിഞ്ചിദ്വസ്തു| ഫലാമ്ലാനി ദാഡിമാദ്യമ്ലീകൃതാനി| സംവാഹനം സുഖകരസ്പര്ശഃ| കൌശേയേത്യാദി ‘ആവരണാനി’ ഇതി ശേഷഃ| കൌശേയം കോശകാരകൃമിലാലോദ്ഗതം ‘തസര’ ഇതി ലോകേ, രൌമണി മൂഷകാദിരോമജാതാനി രൌമാണീത്യര്ഥഃ| ഗര്ഭഗൃഹാണി അപവരകാദീനീത്യര്ഥഃ| ഏതാനി ച യഥാവസ്ഥം യഥാവ്യാധി ച പ്രയോജ്യാനി||൨൧-൨൬||-
Adhikarana ൧൯ (൨൭) · Śloka ൨൭
ത്രിവൃദ്ദന്തീസുവര്ണക്ഷീരീസപ്തലാശങ്ഖിനീത്രിഫലാവിഡങ്ഗാനാമക്ഷസമാഃ ഭാഗാഃ , ബില്വമാത്രഃ കല്കസ്തില്വകമൂലകമ്പില്ലകയോഃ, ത്രിഫലാരസദധിപാത്രേ ദ്വേ ദ്വേ, ഘൃതപാത്രമേകം, തദൈകധ്യം സംസൃജ്യ വിപചേത്; തില്വകസര്പിരേതത് സ്നേഹവിരേചനമുപദിശന്തി വാതരോഗിഷു |
തില്വകവിധിരേവാശോകരമ്യകയോര്ദ്രഷ്ടവ്യഃ ||൨൭||
View original
त्रिवृद्दन्तीसुवर्णक्षीरीसप्तलाशङ्खिनीत्रिफलाविडङ्गानामक्षसमाः भागाः , बिल्वमात्रः कल्कस्तिल्वकमूलकम्पिल्लकयोः, त्रिफलारसदधिपात्रे द्वे द्वे, घृतपात्रमेकं, तदैकध्यं संसृज्य विपचेत्; तिल्वकसर्पिरेतत् स्नेहविरेचनमुपदिशन्ति वातरोगिषु |
तिल्वकविधिरेवाशोकरम्यकयोर्द्रष्टव्यः ||२७||
Hide commentary
തില്വകസര്പിരുത്പാദയതി- ത്രിവൃദിത്യാദി| ത്രിവൃദാദയോ വിഡങ്ഗാന്താ അക്ഷസമാഃ കര്ഷപ്രമാണാ ഇത്യര്ഥഃ| സുവര്ണക്ഷീരീ കങ്കുഷ്ഠമ്| സപ്തലാ യവതിക്താഭേദഃ, ശങ്ഖിന്യപി തദ്ഭേദഃ| ബില്വമാത്ര ഇത്യാദി| തില്വകഃ പട്ടികാരോധ്രഃ| കമ്പില്ലകോ രോചനികാവൃക്ഷഃ ഫലാരുണരേണുഃ| ഏതയോഃ പ്രത്യേകം കല്കോ ബില്വമാത്രോ ബില്വപ്രമാണ ഇത്യര്ഥഃ| ത്രിഫലേത്യാദി| ത്രിഫലാക്വാഥപാത്രേ ദ്വേ, ദധിപാത്രേ അപി ദ്വേ; പാത്രമാഢകശ്ചതുഃഷഷ്ടിപലാനി, സ ച ദ്രവത്വാദ് ദ്വിഗുണോ ജ്ഞേയഃ; ഘൃതപാത്രമപ്യേവമ്| തില്വകവിധിമതിദിശന്നാഹ- തില്വകേത്യാദി| കല്പനാ ചേയം- തില്വകസ്ഥാനേऽശോകഃ, അന്യത്ര രമ്യകഃ; ശേഷം പുനഃ കമ്പില്ലകത്രിവൃദ്ദന്ത്യാദി ത്രിഫലാരസാദി സമാനം പൂര്വേണ| രമ്യകോ ദ്രേക്കാ പര്വതനിമ്ബഃ ‘രാജനിമ്ബ’ ഇതി ലോകേ||൨൭||
Adhikarana ൨൦ (൨൮) · Śloka ൨൮
തിലപരിപീഡനോപകരണകാഷ്ഠാന്യാഹൃത്യാനല്പകാലം തൈലപരിപീതാന്യണൂനി ഖണ്ഡശഃ കല്പയിത്വാऽവക്ഷുദ്യ മഹതി കടാഹേ പാനീയേനാഭിപ്ലാവ്യ ക്വാഥയേത്, തതഃ സ്നേഹമമ്ബുപൃഷ്ഠാദ്യദുദേതി തത് സരകപാണ്യോരന്യതരേണാദായ വാതഘ്നൌഷധപ്രതീവാപം സ്നേഹപാകകല്പേന വിപചേത്, ഏതദണുതൈലമുപദിശന്തി വാതരോഗിഷു; അണുഭ്യസ്തൈലദ്രവ്യേഭ്യോ നിഷ്പാദ്യത ഇത്യണുതൈലമ് ||൨൮||
View original
तिलपरिपीडनोपकरणकाष्ठान्याहृत्यानल्पकालं तैलपरिपीतान्यणूनि खण्डशः कल्पयित्वाऽवक्षुद्य महति कटाहे पानीयेनाभिप्लाव्य क्वाथयेत्, ततः स्नेहमम्बुपृष्ठाद्यदुदेति तत् सरकपाण्योरन्यतरेणादाय वातघ्नौषधप्रतीवापं स्नेहपाककल्पेन विपचेत्, एतदणुतैलमुपदिशन्ति वातरोगिषु; अणुभ्यस्तैलद्रव्येभ्यो निष्पाद्यत इत्यणुतैलम् ||२८||
Hide commentary
അണുതൈലമുത്പാദയന്നാഹ- തിലേത്യാദി| തിലപരിപീഡനോപകരണകാഷ്ഠാനി ചക്രയഷ്ടിമര്കടികാപ്രഭൃതീനി| അനല്പകാലം തൈലപരിപീതാനി ചിരകാലം തൈലഭാവിതാനീത്യര്ഥഃ| അണൂനി സൂക്ഷ്മാണി| ഖണ്ഡശഃ കല്പയിത്വാ കൃത്വേത്യര്ഥഃ| അവക്ഷുദ്യ സുഷ്ഠു പിഷ്ട്വാ ചൂര്ണയിത്വാ ച| അഭിപ്ലാവ്യ പ്രക്ഷിപ്യ| അമ്ബുപൃഷ്ഠാത് പാനീയോപരി, യദുദേതി യദുത്പദ്യതേ, തത് സരകപാണ്യോരന്യതരേണൈകേന, ആദായ ഗൃഹീത്വാ; സരകം മൃന്മയം പാത്രം ‘ശരാവ’ ഇതി ലോകേ, ഗയീ തു സരകം കാംസ്യതാമ്രാദിഭാജനം; പാണിര്ഹസ്തഃ| വാതഘ്നൌഷധാനി ഭദ്രദാര്വാദീനി| പ്രതിവാപഃ കല്കഃ| സ്നേഹപാകകല്പേന വിപചേദിതി സ്നേഹചതുര്ഥാംശോ ഭേഷജകല്കഃ, സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണോ ദ്രവ ഇത്യര്ഥഃ| ദ്രവാഃ പുനരത്ര വക്ഷ്യമാണതൈലോദിതാഃ ക്വാഥമാംസരസക്ഷീരാമ്ലാനി ചത്വാരി സമഭാഗാനി; ദ്രവാനുക്തേശ്ചതുര്ഗുണമേവാത്ര ജലമിത്യന്യേ| അണുഭ്യ ഇത്യാദി കാരണാണുത്വേന കാര്യേഷ്വണുത്വവ്യപദേശ ഇത്യര്ഥഃ||൨൮||
Adhikarana ൨൧ (൨൯) · Śloka ൨൯
അഥ മഹാപഞ്ചമൂലകാഷ്ഠൈര്ബഹുഭിരവദഹ്യാവനിപ്രദേശമസിതമുഷിതമേകരാത്രമുപശാന്തേऽഗ്നാവപോഹ്യ ഭസ്മ നിവൃത്താം ഭൂമിം വിദാരിഗന്ധാദിസിദ്ധേന തൈലഘടശതേന തുല്യപയസാऽഭിഷിച്യൈകരാത്രമവസ്ഥാപ്യ തതോ യാവതീ മൃത്തികാ സ്നിഗ്ധാ സ്യാത്താമാദായോഷ്ണോദകേന മഹതി കടാഹേऽഭ്യാസിഞ്ചേത്, തത്ര യത്തൈലമുത്തിഷ്ഠേത്തത് പാണിഭ്യാം പര്യാദായ സ്വനുഗുപ്തം നിദധ്യാത്; തതസ്തൈലം വാതഹരൌഷധക്വാഥമാംസരസക്ഷീരാമ്ലഭാഗസഹസ്രേണ സഹസ്രപാകം വിപചേദ്യാവതാ കാലേന ശക്നുയാത് പക്തും, പ്രതിവാപശ്ചാത്ര ഹൈമവതാ ദക്ഷിണാപഥഗാശ്ച ഗന്ധാ വാതഘ്നാനി ച, തസ്മിന് സിധ്യതി ശങ്ഖാനാധ്മാപയേദ്ദുന്ദുഭീനാഘാതയേച്ഛത്രം ധാരയേദ്ബാലവ്യജനൈശ്ച വീജയേദ്ബ്രാഹ്മണസഹസ്രം ഭോജയേത്, തത് സാധു സിദ്ധമവതാര്യ സൌവര്ണേ രാജതേ മൃന്മയേ വാ പാത്രേ സ്വനുഗുപ്തം നിദധ്യാത്, തദേതത് സഹസ്രപാകമപ്രതിവാരവീര്യം രാജാര്ഹം തൈലമ്; ഏവം ഭാഗശതവിപക്വം ശതപാകമ് ||൨൯||
View original
अथ महापञ्चमूलकाष्ठैर्बहुभिरवदह्यावनिप्रदेशमसितमुषितमेकरात्रमुपशान्तेऽग्नावपोह्य भस्म निवृत्तां भूमिं विदारिगन्धादिसिद्धेन तैलघटशतेन तुल्यपयसाऽभिषिच्यैकरात्रमवस्थाप्य ततो यावती मृत्तिका स्निग्धा स्यात्तामादायोष्णोदकेन महति कटाहेऽभ्यासिञ्चेत्, तत्र यत्तैलमुत्तिष्ठेत्तत् पाणिभ्यां पर्यादाय स्वनुगुप्तं निदध्यात्; ततस्तैलं वातहरौषधक्वाथमांसरसक्षीराम्लभागसहस्रेण सहस्रपाकं विपचेद्यावता कालेन शक्नुयात् पक्तुं, प्रतिवापश्चात्र हैमवता दक्षिणापथगाश्च गन्धा वातघ्नानि च, तस्मिन् सिध्यति शङ्खानाध्मापयेद्दुन्दुभीनाघातयेच्छत्रं धारयेद्बालव्यजनैश्च वीजयेद्ब्राह्मणसहस्रं भोजयेत्, तत् साधु सिद्धमवतार्य सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे स्वनुगुप्तं निदध्यात्, तदेतत् सहस्रपाकमप्रतिवारवीर्यं राजार्हं तैलम्; एवं भागशतविपक्वं शतपाकम् ||२९||
Hide commentary
സഹസ്രപാകം വ്യുത്പാദയന്നാഹ- അഥേത്യാദി| പഞ്ചമൂലപ്രമാണം തൈലം പരിപ്ലാവ്യ ഭൂമിഭാഗപ്രമാണേന| അസിതം കൃഷ്ണഭൂമിപ്രദേശമിത്യര്ഥഃ| ഉഷിതം സ്ഥിതമ്| അപോഹ്യ സ്ഫോടയിത്വാ| നിവൃത്താം ഭൂമിമ് ഉപശാന്തതാപാമിത്യര്ഥഃ| വിദാരിഗന്ധാദീത്യാദി| കല്കകഷായകല്പേന വിദാരിഗന്ധാദിപക്വേന തൈലഘടശതേന തുല്യപയസാ ഭൂമിമഭിസിഞ്ചയേത്| തൈലമത്ര തിലതൈലമ്| സ്നിഗ്ധേതി തൈലക്ഷീരാഭ്യാമാര്ദ്രീകൃതേത്യര്ഥഃ| മഹതി കടാഹേ അത്രൈകവചനം ജാത്യപേക്ഷയാ| തേനൈകസ്മിന് ദ്വയോസ്ത്രിഷു വാ| അഭ്യാഷിഞ്ചേത് പ്ലാവയേത്| വാതഹരൌഷധാനി ഭദ്രദാര്വാദീനി, തേഷാം ക്വാഥഃ ക്വാഥകല്പേന സിദ്ധഃ, മാംസരസഃ ജാങ്ഗലമാംസരസകല്പേന സിദ്ധഃ, ക്ഷീരം ഗോക്ഷീരമ്, അമ്ലം കാഞ്ജികമ്| ഭാഗസഹസ്രേണേതി അത്ര ഭാഗശ്ചതുര്ഥാംശഃ; തേന വാതഹരക്വാഥമാംസരസക്ഷീരാമ്ലാനാം പ്രത്യേകം ഭാഗസഹസ്രം; തേനൈതദുക്തം ഭവതി- പ്രതിപാകം ക്വാഥാദിഭിസ്തൈലാപേക്ഷയാ പ്രത്യേകം പാദികൈഃ സമുദായതസ്തൈലസമൈഃ സഹസ്രപാകം യഥാ ഭവത്യേവം വാരസഹസ്രം പചേദിതി ഗയീ| ജേജ്ജടസ്തു ക്വാഥാദീനാം സമുദായതസ്തൈലാപേക്ഷയാ ചതുര്ഥാംശാനാം സഹസ്രമപ്യേകവാരമേവ നിക്ഷിപ്യ വിപചേദിതി മന്യതേ, സഹസ്രപാകമിതി തു സഞ്ജ്ഞാ, പ്രത്യേകം സഹസ്രവാരാന് പാകേ സതി തൈലോപക്ഷയഃ സ്യാത്| ഏതച്ച ഗയദാസേന ദൂഷിതം; തദ്യഥാ- നഹി സര്വതൈലോപക്ഷയോ ഭവതി, കിന്തു കിഞ്ചിദേവ, പ്രതിപാകം ക്ഷീരസ്യ പാദികസ്യ പ്രവേശാത്, അല്പഃ പുനരുപക്ഷയോ രാജ്ഞാം മഹാധനാനാം യത്കിഞ്ചിദേവേതി| തസ്മാത് മഹാചാര്യാഭ്യാം വ്യാഖ്യാതത്വാത് പാകപ്രകാരദ്വയമപി പ്രമാണമ്| യദ്യപി ദ്രവസഹസ്രഭാഗേന ശതം വാരാന് വിപചേദിതി കേനചിദുക്തം, തഥാऽപീദൃശം ന ബോദ്ധവ്യം, പ്രമാദവ്യാഖ്യാനത്വാത്| പ്രതിവാപശ്ചാത്ര ഗന്ധകല്കസ്യാവാപ ഇത്യര്ഥഃ| ഹൈമവതാ ഇതി ഹൈമവതാ ഉത്തരാപഥസമ്ഭൂതാഃ, തേ പുനഃ കസ്തൂരീശടീകുഷ്ഠമാംസീസരലസുരദാരുമുരാദയഃ| ദക്ഷിണപഥഗാഃ ചന്ദനജാതീഫലകങ്കോലലവങ്ഗാദയഃ| തൈഃ കല്കീകൃതൈസ്തൈലപാദികൈഃ| വാതഘ്നാനി ചേതി വാതഘ്നൈരപി ശതപുഷ്പാമിശ്രിപ്രഭൃതിഭിര്വാതഹരഗണപരിപഠിതൈഃ| തത്ര ശങ്ഖാധ്മാപനാദ്യചിന്ത്യശക്തിത്വാദതിശയവ്യുത്പാദനാര്ഥമ്| അന്യേ തു “തൈലഘടശതേന ദുഗ്ധവസാഭ്യാമഭ്യാഷിഞ്ചേത്” ഇതി പഠന്തി; തന്ന പഠിതവ്യം, വിവേകകര്തൃഭിരുപാധ്യായൈരവ്യാഖ്യാതത്വാത്| ശതപാകമുത്പാദയന്നാഹ- ഏവം ഭാഗശതേത്യാദി| ഏതത് സുബോധമ്||൨൯||ഹ്
Adhikarana ൨൨ (൩൦) · Śloka ൩൦
ഗന്ധര്വഹസ്തമുഷ്കകനക്തമാലാടരൂഷകപൂതീകാരഗ്വധചിത്രകാദീനാം പത്രാണ്യാര്ദ്രാണി ലവണേന സഹോദൂഖലേऽവക്ഷുദ്യ സ്നേഹഘടേ പ്രക്ഷിപ്യാവലിപ്യ ഗോശകൃദ്ഭിര്ദാഹയേത്; ഏതത്പത്രലവണമുപദിശന്തി വാതരോഗേഷു ||൩൦||
View original
गन्धर्वहस्तमुष्ककनक्तमालाटरूषकपूतीकारग्वधचित्रकादीनां पत्राण्यार्द्राणि लवणेन सहोदूखलेऽवक्षुद्य स्नेहघटे प्रक्षिप्यावलिप्य गोशकृद्भिर्दाहयेत्; एतत्पत्रलवणमुपदिशन्ति वातरोगेषु ||३०||
Hide commentary
വാതപ്രധാനേഷു കഫപ്രധാനേഷു വാ തഥാ സ്തബ്ധസങ്കുചിതാധ്മാതാദിഷു ഭോജനോപയോഗീനി ലവണാന്യുത്പാദയന്നാഹ- ഗന്ധര്വേത്യാദി| ഗന്ധര്വഹസ്ത ഏരണ്ഡഃ, മുഷ്കകഃ കൃഷ്ണപുഷ്പമുഷ്കകഃ, നക്തമാലഃ കരഞ്ജഃ, പൂതീകശ്ചിരബില്വഃ, സര്വപത്രസമം ലവണം സൈന്ധവം ദേയമിതി വൃദ്ധവൈദ്യാഃ| ഏതദ്വാതരോഗേഷു കഫപ്രായേഷു||൩൦||
Adhikarana ൨൩ (൩൧) · Śloka ൩൧
ഏവം സ്നുഹീകാണ്ഡവാര്താകുശിഗ്രുലവണാനി സങ്ക്ഷുദ്യ ഘടം പൂരയിത്വാ സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജഭിഃ പ്രക്ഷിപ്യാവലിപ്യ ഗോശകൃദ്ഭിര്ദാഹയേത്; ഏതത് സ്നേഹലവണമുപദിശന്തി വാതരോഗേഷു |
(ഇതി കാണ്ഡലവണമ്) ||൩൧||
View original
एवं स्नुहीकाण्डवार्ताकुशिग्रुलवणानि सङ्क्षुद्य घटं पूरयित्वा सर्पिस्तैलवसामज्जभिः प्रक्षिप्यावलिप्य गोशकृद्भिर्दाहयेत्; एतत् स्नेहलवणमुपदिशन्ति वातरोगेषु |
(इति काण्डलवणम्) ||३१||
Hide commentary
ഏവമിത്യാദി| സ്നുഹീകാണ്ഡഃ സേഹുണ്ഡയഷ്ടിഃ| ചതുഃസ്നേഹസ്യ ലവണസ്യ സൈന്ധവസ്യ ച സര്വദ്രവ്യേണ സമത്വം ബോദ്ധവ്യമ്| വാതരോഗേഷു വാതപ്രായേഷു||൩൧||
Adhikarana ൨൪ (൩൨) · Śloka ൩൨
ഗണ്ഡീരപലാശകുടജബില്വാര്കസ്നുഹ്യപാമാര്ഗപാടലാപാരിഭദ്രകനാദേയീകൃഷ്ണഗന്ധാനീപനിമ്ബനിര്ദഹന്യടരൂഷകനക്തമാലക- പൂതികബൃഹതീകണ്ടകാരികാഭല്ലാതകേങ്ഗുദീവൈജയന്തീകദലീബാഷ്പദ്വയേക്ഷുരകേന്ദ്രവാരുണീശ്വേതമോക്ഷകാശോകാ ഇത്യേവം വര്ഗം സമൂലപത്രശാഖമാര്ദ്രമാഹൃത്യ ലവണേന സഹ സംസൃജ്യ പൂര്വവദ്ദഗ്ധ്വാ ക്ഷാരകല്പേന പരിസ്രാവ്യ വിപചേത്, പ്രതിവാപശ്ചാത്ര ഹിങ്ഗ്വാദിഭിഃ പിപ്പല്യാദിഭിര്വാ |
ഇത്യേതത് കല്യാണകലവണം വാതരോഗഗുല്മപ്ലീഹാഗ്നിഷങ്ഗാജീര്ണാര്ശോऽരോചകാര്താനാം കാസാദിഭിഃ കൃമിഭിരുപദ്രുതാനാം ചോപദിശന്തി പാനഭോജനേഷ്വപീതി ||൩൨||
View original
गण्डीरपलाशकुटजबिल्वार्कस्नुह्यपामार्गपाटलापारिभद्रकनादेयीकृष्णगन्धानीपनिम्बनिर्दहन्यटरूषकनक्तमालक- पूतिकबृहतीकण्टकारिकाभल्लातकेङ्गुदीवैजयन्तीकदलीबाष्पद्वयेक्षुरकेन्द्रवारुणीश्वेतमोक्षकाशोका इत्येवं वर्गं समूलपत्रशाखमार्द्रमाहृत्य लवणेन सह संसृज्य पूर्ववद्दग्ध्वा क्षारकल्पेन परिस्राव्य विपचेत्, प्रतिवापश्चात्र हिङ्ग्वादिभिः पिप्पल्यादिभिर्वा |
इत्येतत् कल्याणकलवणं वातरोगगुल्मप्लीहाग्निषङ्गाजीर्णार्शोऽरोचकार्तानां कासादिभिः कृमिभिरुपद्रुतानां चोपदिशन्ति पानभोजनेष्वपीति ||३२||
Hide commentary
ഗണ്ഡീരേത്യാദി| ഗണ്ഡീരോ ദ്വിവിധഃ സ്ഥലജോ ജലജശ്ച; തത്ര സ്ഥലജോ ഹരിതശാകപഠിതഃ, ജലജോ ജലപിപ്പലീഗണ്ഡീരഃ; പലാശഃ ശടീ; നാദേയീ ജലജമ്ബൂഃ; കൃഷ്ണഗന്ധാ ശോഭാഞ്ജനകഃ; നീപോ മഹാകദമ്ബഃ; നിര്ദഹനീ മോരടഃ, അഗ്നിമന്ഥ ഇത്യേകേ, അപരേ ചിത്രകമാഹുഃ; വൈജയന്തീ അരണികാ; ബാഷ്പദ്വയം ബാഷ്പികാദ്വയം തച്ച ലോഹിതം കൃഷ്ണം ച സിന്ധുവിഷയേ, കേചിദ്വര്ഷാഭൂദ്വയമിതി പഠന്തി; ഇക്ഷുരകസ്താലമഖാനാ ; സര്വദ്രവ്യസമം സൈന്ധവലവണമ്; ഏതത് സര്വമുദൂഖലേ സങ്ക്ഷുദ്യ ദഹേത്| തദ്ഭസ്മ പൃഥക് കൃത്വാ ലവണാത്, ക്ഷാരകല്പേന പരിസ്രാവ്യ, തത്ര ലവണം പ്രക്ഷിപ്യ, ക്ഷാരവന്മൃദ്വഗ്നിനാ പചേത്| പ്രതിവാപശ്ചാത്ര ലവണപാദഃ പിപ്പല്യാദേര്ഹിങ്ഗ്വാദേര്വാ| അഗ്നിസങ്ഗോऽഗ്നിമാന്ദ്യമ്| അജീര്ണമ് അലസകവിസൂചികാദി| കാസാദിഭിരിത്യാദിശബ്ദാച്ഛ്വാസഹിക്കാദയഃ കഫവാതജാഃ| കേചിത് പ്രതിവാപം പിപ്പല്യാദിം മന്യന്തേ, ഹിങ്ഗ്വാദിമപരേ, ഹിങ്ഗ്വാദിം പിപ്പല്യാദിം ചാന്യേ, ഏതത്ത്രയമപി പ്രമാണം, പൂര്വേഷാമാചാര്യാണാം സമ്മതത്വാത്||൩൨||
Adhikarana ൨൫ (൩൩) · Śloka ൩൩
ഭവതി ചാത്ര- വിഷ്യന്ദനാദുഷ്ണഭാവാദ്ദോഷാണാം ച വിപാചനാത് |
സംസ്കാരപാചനാച്ചേദം വാതരോഗേഷു ശസ്യതേ ||൩൩||
View original
भवति चात्र- विष्यन्दनादुष्णभावाद्दोषाणां च विपाचनात् |
संस्कारपाचनाच्चेदं वातरोगेषु शस्यते ||३३||
Hide commentary
ലവണഫലാനുശംസാമാഹ- വിഷ്യന്ദനാദിത്യാദി| വിഷ്യന്ദനാത് സ്രവണാത്| ലവണഫലാനുശംസാം കേചിദഭിദധതി, അന്യേऽനാര്ഷമാഹുരിമം പാഠമ്||൩൩||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൪
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ വാതവ്യാധിചികിത്സിതം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ ||൪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
Hide commentary
ഇതി ശ്രീഡല്ഹണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||