Adhikarana ੧ (੧-੪) · Śloka ੪
ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਆਮਾਸ਼ਯਗਤੇ ਵਾਤੇ ਚ੍ਛਰ੍ਦਯਿਤ੍ਵਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ |
ਦੇਯਃ ਸਡ੍ਧਰਣੋ ਯੋਗਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ||੩||
ਚਿਤ੍ਰਕੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੇ ਪਾਠਾ ਕਟੁਕਾਤਿਵਿਸਾਭਯਾ |
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋ ਯੋਗਃ ਸਡ੍ਧਰਣਃ ਸ੍ਮਤਃ ||੪||
View original
अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
आमाशयगते वाते च्छर्दयित्वा यथाक्रमम् |
देयः षड्धरणो योगः सप्तरात्रं सुखाम्बुना ||३||
चित्रकेन्द्रयवे पाठा कटुकाऽतिविषाऽभया |
वातव्याधिप्रशमनो योगः षड्धरणः स्मृतः ||४||
Hide commentary
ਪ੍ਰਥਮਮਾਮਾਸ਼ਯਗਤਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਆਮਾਸ਼ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਛਰ੍ਦਯਿਤ੍ਵਾ ਵਮਨਂ ਕਾਰਯਿਤ੍ਵਾ| ਵਮਨਂ ਚ ਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੇ ਪੁਰੁਸੇ ਬਹੁਦੋਸੇ ਬਲਵਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਆਮਾਸ਼ਯਗਤੇ ਛਰ੍ਦਨਂ ਕਫਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰ ਯਥਾਕ੍ਰਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪੂਰ੍ਵਕਾਲਾਪਰਕਾਲਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਃ ਸਰ੍ਵੈਵਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਨਪਾਨਲੈਙ੍ਗਿਕਵੈਗਿਕਮਾਨਿਕਕਾਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸਮ੍ਸਰ੍ਜਨਭੋਜਨਾਦਯਃ| ਦੇਯ ਇਤਿ ਦਾਤੁਮਰ੍ਹਃ| ਸਡ੍ਧਰਣ ਇਤਿ ਸਣ੍ਣਾਂ ਚਿਤ੍ਰਕਾਦੀਨਾਂ ਧਰਣਾ ਮਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾ ਯਤ੍ਰ ਯੋਗੇ ਸ ਸਡ੍ਧਰਣੋ ਯੋਗਃ| ਤਤ੍ਰ ਧਰਣਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਧ੍ਯਮੈਰੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਭਿਰ੍ਨਿਸ੍ਪਾਵੈਰ੍ਭਵਤਿ| ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਈਸਦੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਡ੍ਧਰਣਾਨਿ ਕਥਂ ਸਪ੍ਤਦਿਨਾਨ੍ਯੁਪਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਕਰ੍ਸਯੋਗਃ, ਸ ਚਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ਨਿਸ੍ਪਾਵੈਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸਡ੍ਧਰਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਨਿਸ੍ਪਾਵਾ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤਃ ਸਡ੍ਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਕੈਰਸ੍ਟਾਦਸ਼ਨਿਸ੍ਪਾਵਾਃ, ਤੈਰਸ੍ਟਾਦਸ਼ਭਿਃ ਸਪ੍ਤਮਂ ਦਿਨਂ ਪੂਰ੍ਯਤੇ; ਅਥਵਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞੈਸਾ ਸਡ੍ਧਰਣ ਇਤਿ| ਇਦਾਨੀਂ ਸਡ੍ਧਰਣਯੋਗਮਾਹ- ਚਿਤ੍ਰਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਕਟੁਕਾਤਿਵਿਸਾ ਕ੍ਸਪਾ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਇਤਿ ਆਮਾਸ਼ਯਗਤ ਏਵ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਗਹੀਤਵ੍ਯੋ ਨ ਪੁਨਰਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਯਃ, ਰੂਕ੍ਸਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਰਿਹ ਮੇਦੋਯੁਤੋਨਿਲੋ ਨਾਨ੍ਯਃ||੧-੪||ਹ੍
Adhikarana ੨ (੫) · Śloka ੫
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤੇ ਚਾਪਿ ਦੇਯਂ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨਮ੍ |
ਬਸ੍ਤਯਃ ਸ਼ੋਧਨੀਯਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਲਵਣੋਤ੍ਤਰਾਃ ||੫||
View original
पक्वाशयगते चापि देयं स्नेहविरेचनम् |
बस्तयः शोधनीयाश्च प्राशाश्च लवणोत्तराः ||५||
Hide commentary
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨਂ ਤਿਲ੍ਵਕਸਰ੍ਪਿਰਾਦਿਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਬਸ੍ਤਯਃ ਸ਼ੋਧਨੀਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ “ਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥਾਸ੍ਤਤ੍ਕਲ੍ਕਸ੍ਨੇਹਸਂਯੁਤਾਃ” (ਚਿ. ੩੮) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ| ਪ੍ਰਾਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਲਵਣੋਤ੍ਤਰਾ ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਲਵਣਕਲ੍ਯਾਣਕਲਵਣਾਦਯਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਸ਼ਾ ਆਹਾਰਾਃ, ਨ ਤੁ ਲੇਹਾਃ; ਲਵਣੋਤ੍ਤਰਾ ਲਵਣਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਗਯੀ ਤ੍ਵਤ੍ਰਾਹ- ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ ਪੁਨਰਿਹ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਾਸ਼ਯਭੇਦੇਨ; ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਗਤੇ ਵਾਯੌ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨਂ ਤਿਲ੍ਵਕਸਿਦ੍ਧਮੇਰਣ੍ਡਤੈਲਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ, ਵਾਤਾਸ਼ਯਗਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਾਯੋਰ੍ਮਲਕਫਪਿਤ੍ਤੈਰਾਵਤਸ੍ਯ ਯਥਾਦੋਸਂ ਕਸਾਯਕਲ੍ਕਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਯਃ; ਤਤ੍ਰ ਮਲਾਵਤਵਾਯੌ ਵਿਦਾਰੀਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਃ ਸ੍ਨੇਹਯੁਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋਸ੍ਣਕ੍ਸਾਰਸ਼੍ਚ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਵਾਯੌ ਵ੍ਯਕ੍ਤਕ੍ਸਾਰੋਸ੍ਣੋ ਬਸ੍ਤਿਃ; (ਤ੍ਰਿਵਦਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮੂਤ੍ਰਵਿਦਾਰੀਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਃ ) ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਪੁਨਰਕ੍ਸਾਰਬਸ੍ਤਿਃ ਸ਼ੀਤਃ; ਸ਼ੇਸਂ ਸਮਮ੍||੫||
Adhikarana ੩ (੬) · Śloka ੬
ਕਾਰ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤਿਗਤੇ ਚਾਪਿ ਵਿਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਵਿਸ਼ੋਧਨਃ |੬|
View original
कार्यो बस्तिगते चापि विधिर्बस्तिविशोधनः |६|
Hide commentary
ਬਸ੍ਤਿਗਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਿਵਿਸ਼ੋਧਨੋ ਵਿਧਿਰਿਤਿ ਅਸ਼੍ਮਰੀਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤੋ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ|੬|-
Adhikarana ੪ (੬) · Śloka ੬
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇ ਕਾਰ੍ਯਸ਼੍ਚਾਨਿਲਹਾ ਕ੍ਰਮਃ ||੬||
View original
श्रोत्रादिषु प्रकुपिते कार्यश्चानिलहा क्रमः ||६||
Hide commentary
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਤ੍ਵਗ੍ਘ੍ਰਾਣਜਿਹ੍ਵਾਨੇਤ੍ਰਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮਃ “ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਥਾਭ੍ਯਙ੍ਗ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੋ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਯਥਾਯਥਂ ਕਾਰ੍ਯਃ, ਸ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਸ਼ਬ੍ਦਸਾਮਾਨ੍ਯੇਪਿ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਰ੍ਪਣਂ, ਤੈਲਤਰ੍ਪਣਂ ਪੁਨਃ ਕਰ੍ਣਾਦਿਸ੍ਵਿਤਿ||੬||
Adhikarana ੫ (੭) · Śloka ੭
ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋਪਨਾਹਾਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਦਨਾਲੇਪਨਾਨਿ ਚ |
ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸਕ੍ਸਿਰਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਚਾਸਗ੍ਵਿਮੋਕ੍ਸਣਮ੍ ||੭||
View original
स्नेहाभ्यङ्गोपनाहाश्च मर्दनालेपनानि च |
त्वङ्मांसासृक्सिराप्राप्ते कुर्यात् चासृग्विमोक्षणम् ||७||
Hide commentary
ਧਾਤੂਪਧਾਤੁਗਸ੍ਯ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋਪਨਾਹਾਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੇਣ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਵਾਯੌ ਹਦ੍ਯਮਪ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਮਨੁਕ੍ਤਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਤ੍ਵਗਤ੍ਰ ਰਸਃ, ਸਿਰਾਃ ਪੁਨਰਸਜ ਉਪਧਾਤੁਃ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਗਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਗਤੇ ਵਾਯੌ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵੋ ਰਕ੍ਤਾਧਿਸ੍ਠਾਨਵਾਤਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਖਰ੍ਜੂਰਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਸੌਵਰ੍ਚਲਾਦਿਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਮਮੇਤਿ ਤਦਾ ਨਿਯਮੇਨ ਰਕ੍ਤਾਵਰਣਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਯ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਨ ਪੁਨਰਨ੍ਯਥਾ| ਮੇਦੋਗਤੇ ਪੁਨਰਿਹਾਨਿਲੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨੋਪਦਿਸ੍ਟਾ, ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਾਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਮਣਾਮਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਮਹਾਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਪੁਨਰਾਵਰਣਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਮੇਦੋਗਤਮਨਿਲਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ||੭||
Adhikarana ੬ (੮) · Śloka ੮
ਸ੍ਨੇਹੋਪਨਾਹਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਨੋਨ੍ਮਰ੍ਦਨਾਨਿ ਚ |
ਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯਾਵਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ||੮||
View original
स्नेहोपनाहाग्निकर्मबन्धनोन्मर्दनानि च |
स्नायुसन्ध्यस्थिसम्प्राप्ते कुर्याद्वायावतन्द्रितः ||८||
Hide commentary
ਸ੍ਨਾਯੁਗਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਗਤਸ੍ਯ ਚ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼੍ਚ| ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ਅਨਲਸਃ; ਏਤੇਨ ਚਿਰਕਾਲਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੮||
Adhikarana ੭ (੯) · Śloka ੯
ਨਿਰੁਦ੍ਧੇਸ੍ਥਨਿ ਵਾ ਵਾਯੌ ਪਾਣਿਮਨ੍ਥੇਨ ਦਾਰਿਤੇ |
ਨਾਡੀਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਸ੍ਥਨਿ ਭਿਸਕ੍ ਚੂਸਯੇਤ੍ਪਵਨਂ ਬਲੀ ||੯||
View original
निरुद्धेऽस्थनि वा वायौ पाणिमन्थेन दारिते |
नाडीं दत्त्वाऽस्थनि भिषक् चूषयेत्पवनं बली ||९||
Hide commentary
ਅਸ੍ਥਨਿ ਗਤੇ ਮਜ੍ਜਸ੍ਥੇ ਚ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਿਪਾਟ੍ਯ, ਅਸ੍ਥਿ ਪਾਣਿਮਨ੍ਥੇਨ ਆਰਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਿਦ੍ਧ੍ਵਾ, ਤਤ੍ਰ ਰਨ੍ਧ੍ਰੇ ਦ੍ਵਿਮੁਖੀਂ ਨਾਡੀਂ ਪ੍ਰਣਿਧਾਯ, ਮੁਖਮਾਰੁਤਾ ਚੂਸਣੇਨ ਪਵਨਾਪਕਰ੍ਸਣਂ ਕਰਣੀਯਮਿਤਿ| ਬਲੀ ਬਲਯੁਕ੍ਤਃ| ‘ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਨੇਹੈਸ਼੍ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਨੇਹਃ ਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕ੍ਯਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਪਾਨਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਃ; ਅਸ੍ਯ ਪਾਠਸ੍ਯਾਭਾਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਣਯੋ ਨ ਕਤਃ||੯||
Adhikarana ੮ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਨਿਲੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ |੧੦|
View original
शुक्रप्राप्तेऽनिले कार्यं शुक्रदोषचिकित्सितम् |१०|
Hide commentary
ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਾਜੀਕਰਣੋਕ੍ਤਂ ਮੂਤ੍ਰਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਂ; “ਤੇਸ੍ਵਾਦ੍ਯਾਨ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍” (ਸ਼ਾ. ੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮ੍|੧੦|-
Adhikarana ੯ (੧੦-੧੧) · Śloka ੧੧
ਅਵਗਾਹਕੁਟੀਕਰ੍ਸੂਪ੍ਰਸ੍ਤਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗਬਸ੍ਤਿਭਿਃ ||੧੦||
ਜਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਜਂ ਵਾਤਂ ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸੈਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ |
ਏਕਾਙ੍ਗਗਂ ਚ ਮਤਿਮਾਞ੍ਛਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚਾਵਸ੍ਥਿਤਂ ਜਯੇਤ੍ ||੧੧||
View original
अवगाहकुटीकर्षूप्रस्तराभ्यङ्गबस्तिभिः ||१०||
जयेत् सर्वाङ्गजं वातं सिरामोक्षैश्च बुद्धिमान् |
एकाङ्गगं च मतिमाञ्छृङ्गैश्चावस्थितं जयेत् ||११||
Hide commentary
ਧਾਤੂਪਧਾਤੁਗਤਮਭਿਧਾਯ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਵਗਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਹਰਕ੍ਵਾਥਪੂਰ੍ਣਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਵਗਾਹੋ ਦ੍ਰਵਸ੍ਵੇਦਃ| ਕੁਟੀ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਵਾਰਾ ਭੂਮਾਵਾਰੋਪਿਤਾਪਨੀਤਵਿਧੂਮਾਙ੍ਗਾਰਵਾਤਹਰਦ੍ਰਵਸਿਕ੍ਤਾ, ਸਾ ਚੋਸ੍ਮਸ੍ਵੇਦਃ| ਕਰ੍ਸੂਃ ਪੁਰੁਸਾਯਾਮਮਾਤ੍ਰਨਿਖਾਤਦਗ੍ਧਾਵਨਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਵਾਤਹਰਦ੍ਰਵਸਿਕ੍ਤੇ ਸ਼ਯਨਂ, ਸ ਚੋਸ੍ਮਸ੍ਵੇਦਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਤੁਸਧਾਨ੍ਯਾਦਿਭਿਰਾਸ੍ਤਤਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਪਰਿਸ਼ਯਨਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤਰਃ, ਸੋਪਿ ਚੋਸ੍ਮਸ੍ਵੇਦਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ| ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਾ ਅਵਗਾਹਾਦਯਃ | ਏਤੇ ਚ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤੇ ਵਾਤੇ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਯੋਗਿਨਃ, ਉਪਨਾਹਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤ੍ਵਵਯਵਗੇਪਿ ਵਾਤੇ ; ਤਾਪਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਯੁਕ੍ਤ ਏਵ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗੋ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਨਿਮਿਤ੍ਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸੋਪਿ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸੈਰਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਮੋਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਭਿਰਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਵਾਤੇ| ਏਕਾਙ੍ਗਗਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਏਕਾਙ੍ਗਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚੇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਮਸਕਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਜ੍ਞਾਪਨਾਯ| ਚਕਾਰੇਣ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵਾਤੋਕ੍ਤਾਵਗਾਹਾਦਯੋਪ੍ਯਨੁਕਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੈਸ਼੍ਚਾਵਗਾਹਾਦਿਭਿਰੇਕਾਙ੍ਗਗਤਮਨਵਸ੍ਥਿਤਮੇਵ ਵਾਤਂ ਜਯੇਤ੍, ਅਵਸ੍ਥਿਤਂ ਸ਼ਙ੍ਗੈਰੇਵ||੧੦-੧੧||
Adhikarana ੧੦ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਬਲਾਸਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਸਂਸਸ੍ਟਮਵਿਰੋਧਿਭਿਃ |੧੨|
View original
बलासपित्तरक्तैस्तु संसृष्टमविरोधिभिः |१२|
Hide commentary
ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਬਲਾਸਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍|੧੨|-
Adhikarana ੧੧ (੧੨) · Śloka ੧੩
ਸੁਪ੍ਤਿਵਾਤੇ ਤ੍ਵਸਙ੍ਮੋਕ੍ਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਬਹੁਸ਼ੋ ਭਿਸਕ੍ ||੧੨||
ਦਿਹ੍ਯਾਚ੍ਚ ਲਵਣਾਗਾਰਧੂਮੈਸ੍ਤੈਲਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ |੧੩|
View original
सुप्तिवाते त्वसृङ्मोक्षं कुर्यात्तु बहुशो भिषक् ||१२||
दिह्याच्च लवणागारधूमैस्तैलसमन्वितैः |१३|
Hide commentary
ਰਕ੍ਤਾਵਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸੁਪ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਾਵਰਣਕਤਯਾ ਸੁਪ੍ਤ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸਿਤੋ ਵਾਤਃ ਸੁਪ੍ਤਿਵਾਤਃ| ਸੁਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਨ ਪੁਨਾ ਰਸਾਵਰਣਕਤਯਾ ਸੁਪ੍ਤਤਯਾ ਲਕ੍ਸਿਤੋ ਵਾਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹੋਪਨਾਹਾਦਿਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਨ੍ਯਧਾਤੁਗਤੇ ਵਾਯੌ ਰਕ੍ਤਾਪਕਰ੍ਸਣਸ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਬਹੁਸ਼ੋ ਬਹੂਨ੍ ਵਾਰਾਨ੍, ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਸ੍ਰਾਵਣਾਤ੍; ਅਨ੍ਯਥਾ ਵਾਤਕੋਪਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਲੇਪਯੇਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸੁਪ੍ਤਵਾਤਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਵਾਤਃ, ‘ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਤਿਂ ਚੁਮਚੁਮਾਯਨਮ੍” (ਨਿ. ੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਮਿਹ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ; ਲਵਣਾਗਾਰਧੂਮੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਦੇਹੋਧਿਕ ਉਕ੍ਤਃ||੧੨||-
Adhikarana ੧੨ (੧੩) · Śloka ੧੪
ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਸ਼ਤਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਫਲਾਮ੍ਲੋ ਰਸ ਏਵ ਚ ||੧੩||
ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਧਾਨ੍ਯਯੂਸੋ ਵਾ ਹਿਤੋ ਵਾਤਵਿਕਾਰਿਣਾਮ੍ |੧੪|
View original
पञ्चमूलीशृतं क्षीरं फलाम्लो रस एव च ||१३||
सुस्निग्धो धान्ययूषो वा हितो वातविकारिणाम् |१४|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਿਣਾਂ ਭੋਜਨਾਨ੍ਯਾਹ- ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਮੂਲੀ ਆਦ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਵਾ| ਫਲੈਰ੍ਦਾਡਿਮਾਦਿਭਿਰਮ੍ਲਃ| ਰਸੋ ਮਾਂਸਰਸਃ| ਧਾਨ੍ਯਯੂਸਃ ਕੁਲਤ੍ਥਾਦਿਵਾਤਹਰਧਾਨ੍ਯਯੂਸਃ| ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯੂਸਰਸਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮ੍| ‘ਵਾਤਿਭ੍ਯੋ ਭੋਜਨਂ ਹਿਤਮ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੩||-
Adhikarana ੧੩ (੧੪-੧੫) · Śloka ੧੬
ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ ਸਵਾਤਘ੍ਨਃ ਸਰ੍ਵਾਮ੍ਲਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੁਤਃ ||੧੪||
ਸਾਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹਸਮਨ੍ਵਿਤਃ |
ਸੁਖੋਸ੍ਣਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਵਣਃ ਸਾਲ੍ਵਣਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੧੫||
ਤੇਨੋਪਨਾਹਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਾਤਰੋਗਿਣਾਮ੍ |੧੬|
View original
काकोल्यादिः सवातघ्नः सर्वाम्लद्रव्यसंयुतः ||१४||
सानूपौदकमांसस्तु सर्वस्नेहसमन्वितः |
सुखोष्णः स्पष्टलवणः साल्वणः परिकीर्तितः ||१५||
तेनोपनाहं कुर्वीत सर्वदा वातरोगिणाम् |१६|
Hide commentary
ਉਪਨਾਹਸ੍ਵੇਦਮਾਹ- ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਸਵਾਤਘ੍ਨ ਇਤਿ ਸਹ ਵਾਤਘ੍ਨੈਰ੍ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਵਾਤਘ੍ਨਃ| ਸਰ੍ਵਾਮ੍ਲਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੁਤ ਇਤਿ ਅਮ੍ਲਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤਕਾਞ੍ਜਿਕਸੁਰਾਸੌਵੀਰਕਦਧਿਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਿ; ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਏਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ- ਅਮ੍ਲਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦਾਡਿਮਾਦੀਨਿ| ਆਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸੇਨ ਸਹ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਾਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਃ; ਅਤ੍ਰਾਨੂਪਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਕੂਲਚਰੇਸ੍ਵੇਵ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਔਦਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤੁ ਕੋਸ਼ਸ੍ਥਾਃ ਪਾਦਿਨੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਯੇ ਪੁਨਰੌਦਕਗ੍ਰਹਣਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ ਤੇ ਤੁ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਪਿ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ| ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹਾ ਘਤਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨਸ੍ਤੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ| ਸੁਖੋਸ੍ਣ ਈਸਦੁਸ੍ਣਃ| ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਵਣ ਇਤਿ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਨਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦੀਨਿ ਲਵਣਾਨਿ ਯਤ੍ਰ ਸਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਵਣਃ| ਸਹ ਆਸਮਨ੍ਤਾਲ੍ਲਵਣੇਨ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਾਲ੍ਵਣਃ| ਉਪਨਾਹੋ ਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਏਸਾਂ ਚ ਭਾਗਮਾਨਮਾਹ- “ਮਾਂਸੇਨਾਤ੍ਰੌਸਧਂ ਤੁਲ੍ਯਂ ਯਾਵਤਾਮ੍ਲੇਨ ਚਾਮ੍ਲਤਾ| ਤਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸ੍ਵੇਦ੍ਯਦੇਸ਼ਮਪ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨੀਯ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਵਦਨ੍ਤਿ||੧੪-੧੫||-
Adhikarana ੧੪ (੧੬-੧੭) · Śloka ੧੮
ਕੁਞ੍ਚ੍ਯਮਾਨਂ ਰੁਜਾਰ੍ਤਂ ਵਾ ਗਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮਥਾਪਿ ਵਾ ||੧੬||
ਗਾਢਂ ਪਟ੍ਟੈਰ੍ਨਿਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੌਮਕਾਰ੍ਪਾਸਿਕੌਰ੍ਣਿਕੈਃ |
ਬਿਡਾਲਨਕੁਲੋਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਚਰ੍ਮਗੋਣ੍ਯਾਂ ਮਗਸ੍ਯ ਵਾ ||੧੭||
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਦ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਾਲ੍ਵਣੇਨੋਪਨਾਹਿਤਮ੍ |੧੮|
View original
कुञ्च्यमानं रुजार्तं वा गात्रं स्तब्धमथापि वा ||१६||
गाढं पट्टैर्निबध्नीयात् क्षौमकार्पासिकौर्णिकैः |
बिडालनकुलोन्द्राणां चर्मगोण्यां मृगस्य वा ||१७||
प्रवेशयेद्वा स्वभ्यक्तं साल्वणेनोपनाहितम् |१८|
Hide commentary
ਅਨਗ੍ਨਿਮੇਵ ਸ੍ਵੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕੁਞ੍ਚ੍ਯਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਞ੍ਚ੍ਯਮਾਨਂ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯਮਾਨਂ, ਤਚ੍ਚ ਸਿਰਾਗਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ; ਯਦਾਹ- “ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਰਾਗਤਃ ਸ਼ੂਲਂ ਸਿਰਾਕੁਞ੍ਚਨਪੂਰਣਮ੍” (ਨਿ. ੧) ਇਤਿ| ਰੁਜਾਰ੍ਤਂ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤਮ੍, ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਵਾਯੁਨਾ; ਏਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਵਤੇ ਵਾਤੇ ਬਨ੍ਧਨਵਿਧਿਰ੍ਨਿਸਿਦ੍ਧਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਵਾਲ੍ਕਕਾਰ੍ਪਾਸਿਕੌਰ੍ਣਿਕੈਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਵਾਲ੍ਕਂ ਵਲ੍ਕਲਮਯਮ੍| ਉਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪਾਨੀਯਬਿਡਾਲਃ| ਚਰ੍ਮਗੋਣੀ ਚਰ੍ਮਪ੍ਰਸੇਵਕਃ , ਛਗਲਾਦਿਗਲ੍ਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬-੧੭||-
Adhikarana ੧੫ (੧੮) · Śloka ੧੯
ਸ੍ਕਨ੍ਧਵਕ੍ਸਸ੍ਤ੍ਰਿਕਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਾਯੁਂ ਮਨ੍ਯਾਗਤਂ ਤਥਾ ||੧੮||
ਵਮਨਂ ਹਨ੍ਤਿ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਕੁਸ਼ਲੇਨ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍ |੧੯|
View original
स्कन्धवक्षस्त्रिकप्राप्तं वायुं मन्यागतं तथा ||१८||
वमनं हन्ति नस्यं च कुशलेन प्रयोजितम् |१९|
Hide commentary
ਅਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਗਤੇ ਵਾਯੌ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਸ੍ਕਨ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਾਲਮ੍| ਤ੍ਰਿਕਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਤ੍ਰਿਕਮ੍| ਨਸ੍ਯਮਤ੍ਰ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਕੁਸ਼ਲੇਨ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਦਾ ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਦਾ ਭਿਸਜੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੮||-
Adhikarana ੧੬ (੧੯) · Śloka ੨੦
ਸ਼ਿਰੋਗਤਂ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਨ੍ਤਿ ਵਾਸਗ੍ਵਿਮੋਕ੍ਸਣਮ੍ ||੧੯||
ਸ੍ਨੇਹਂ ਮਾਤ੍ਰਾਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਧਾਰਯੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਯੋਗਤਃ |੨੦|
View original
शिरोगतं शिरोबस्तिर्हन्ति वाऽसृग्विमोक्षणम् ||१९||
स्नेहं मात्रासहस्रं तु धारयेत्तत्र योगतः |२०|
Hide commentary
ਸ਼ਿਰੋਗਤੇਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰੋਤ੍ਰ ਵਮਨਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਚਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਂ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰੇਣਾਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਵਾਤੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਧਾਰਣੇ ਕਾਲਾਵਧਾਰਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਤ੍ਰਾ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾਹਿ- “ਨਿਮਿਸੋਨ੍ਮੇਸਣੇ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਫੋਟਨਂ ਵਾ ਤਥਾਙ੍ਗੁਲੇਃ| ਅਕ੍ਸਰਸ੍ਯ ਲਘੋਰ੍ਵਾਪਿ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤੂਚ੍ਚਾਰਣਂ ਭਵੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਯੋਗਤੋ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ| ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਚੋਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕ੍ਰਿਯਾਕਲ੍ਪੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਨਨੁ ਵਾਤੇ ਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਮਾਤ੍ਰਾਧਾਰਣਮੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵਿਰੋਧਃ? ਸਤ੍ਯਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਣਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਸਿਰਾਣਾਮਤ੍ਯਨ੍ਤਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਾਵਤੈਵ ਕਾਲੇਨ ਗੁਣੋ ਭਵਤੀਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਗਯੀ ਤੁ ਯੋਗਤ ਇਤਿ ਯੋਗੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਸਹਸ੍ਰਧਾਰਣੋਪਦੇਸ਼ਂ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤੇ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤੌ ਯਥਾਦੋਸਂ ਸਡਸ੍ਟਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਧਾਰਣਮਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ, ਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਧਾਰਣਮਾਤ੍ਰਾ ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ, ਅਤ ਇਹ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਸਹਸ੍ਰਧਾਰਣੋਪਦੇਸ਼ਃ ਕਤ ਇਤਿ||੧੯||-
Adhikarana ੧੭ (੨੦) · Śloka ੨੧
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤਮੇਕਾਙ੍ਗਸ੍ਥਿਤਂ ਵਾਪਿ ਸਮੀਰਣਮ੍ ||੨੦||
ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਕੇਵਲੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾਯੁਵੇਗਮਿਵਾਚਲਃ |੨੧|
View original
सर्वाङ्गगतमेकाङ्गस्थितं वाऽपि समीरणम् ||२०||
रुणद्धि केवलो बस्तिर्वायुवेगमिवाचलः |२१|
Hide commentary
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਮੇਵ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੦||-
Adhikarana ੧੮ (੨੧-੨੬) · Śloka ੨੬
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਥਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨਮ੍ ||੨੧||
ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਃ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਨੇਹੋ ਧੂਮਃ ਸ੍ਨੈਹਿਕ ਏਵ ਚ |
ਸੁਖੋਸ੍ਣਃ ਸ੍ਨੇਹਗਣ੍ਡੂਸੋ ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਨੈਹਿਕਮੇਵ ਚ ||੨੨||
ਰਸਾਃ ਕ੍ਸੀਰਾਣਿ ਮਾਂਸਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਵਿਤਂ ਚ ਯਤ੍ |
ਭੋਜਨਾਨਿ ਫਲਾਮ੍ਲਾਨਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿ ਲਵਣਾਨਿ ਚ ||੨੩||
ਸੁਖੋਸ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਪਰੀਸੇਕਾਸ੍ਤਥਾ ਸਂਵਾਹਨਾਨਿ ਚ |
ਕੁਙ੍ਕੁਮਾਗੁਰੁਪਤ੍ਰਾਣਿ ਕੁਸ੍ਠੈਲਾਤਗਰਾਣਿ ਚ ||੨੪||
ਕੌਸ਼ੇਯੌਰ੍ਣਿਕਰੌਮਾਣਿ ਕਾਰ੍ਪਾਸਾਨਿ ਗੁਰੂਣਿ ਚ |
ਨਿਵਾਤਾਤਪਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾ ਗਰ੍ਭਗਹਾਣਿ ਚ ||੨੫||
ਮਦ੍ਵੀ ਸ਼ਯ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਾਪੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਚ |
ਸਮਾਸੇਨੈਵਮਾਦੀਨਿ ਯੋਜ੍ਯਾਨ੍ਯਨਿਲਰੋਗਿਸੁ ||੨੬||
View original
स्नेहस्वेदस्तथाऽभ्यङ्गो बस्तिः स्नेहविरेचनम् ||२१||
शिरोबस्तिः शिरःस्नेहो धूमः स्नैहिक एव च |
सुखोष्णः स्नेहगण्डूषो नस्यं स्नैहिकमेव च ||२२||
रसाः क्षीराणि मांसानि स्नेहाः स्नेहान्वितं च यत् |
भोजनानि फलाम्लानि स्निग्धानि लवणानि च ||२३||
सुखोष्णाश्च परीषेकास्तथा संवाहनानि च |
कुङ्कुमागुरुपत्राणि कुष्ठैलातगराणि च ||२४||
कौशेयौर्णिकरौमाणि कार्पासानि गुरूणि च |
निवातातपयुक्तानि तथा गर्भगृहाणि च ||२५||
मृद्वी शय्याऽग्निसन्तापो ब्रह्मचर्यं तथैव च |
समासेनैवमादीनि योज्यान्यनिलरोगिषु ||२६||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਵਾਤਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਕ੍ਤਾਨਾਮਨੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਕਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦ ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋ ਨ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਵੇਦਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਵੇਦ ਇਤਿ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਮਤੇ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਵਿਤਂ ਚ ਯਦਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਗ੍ਰਹਣਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮ੍| ਰਸਾ ਮਾਂਸਰਸਾਃ| ਸ੍ਨੇਹਾ ਘਤਾਦਯਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਵਿਤਂ ਚ ਯਦਿਤਿ ਯਤ੍ ਕਿਚ੍ਚਿਦ੍ਵਸ੍ਤੁ ਘਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਥਵਾ ਸ੍ਨੇਹਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਸ੍ਤੁ| ਫਲਾਮ੍ਲਾਨਿ ਦਾਡਿਮਾਦ੍ਯਮ੍ਲੀਕਤਾਨਿ| ਸਂਵਾਹਨਂ ਸੁਖਕਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ| ਕੌਸ਼ੇਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ‘ਆਵਰਣਾਨਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੌਸ਼ੇਯਂ ਕੋਸ਼ਕਾਰਕਮਿਲਾਲੋਦ੍ਗਤਂ ‘ਤਸਰ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਰੌਮਣਿ ਮੂਸਕਾਦਿਰੋਮਜਾਤਾਨਿ ਰੌਮਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਰ੍ਭਗਹਾਣਿ ਅਪਵਰਕਾਦੀਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਯਥਾਵ੍ਯਾਧਿ ਚ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਨਿ||੨੧-੨੬||-
Adhikarana ੧੯ (੨੭) · Śloka ੨੭
ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਨ੍ਤੀਸੁਵਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰੀਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਤ੍ਰਿਫਲਾਵਿਡਙ੍ਗਾਨਾਮਕ੍ਸਸਮਾਃ ਭਾਗਾਃ , ਬਿਲ੍ਵਮਾਤ੍ਰਃ ਕਲ੍ਕਸ੍ਤਿਲ੍ਵਕਮੂਲਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਯੋਃ, ਤ੍ਰਿਫਲਾਰਸਦਧਿਪਾਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ, ਘਤਪਾਤ੍ਰਮੇਕਂ, ਤਦੈਕਧ੍ਯਂ ਸਂਸਜ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍; ਤਿਲ੍ਵਕਸਰ੍ਪਿਰੇਤਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਾਤਰੋਗਿਸੁ |
ਤਿਲ੍ਵਕਵਿਧਿਰੇਵਾਸ਼ੋਕਰਮ੍ਯਕਯੋਰ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ ||੨੭||
View original
त्रिवृद्दन्तीसुवर्णक्षीरीसप्तलाशङ्खिनीत्रिफलाविडङ्गानामक्षसमाः भागाः , बिल्वमात्रः कल्कस्तिल्वकमूलकम्पिल्लकयोः, त्रिफलारसदधिपात्रे द्वे द्वे, घृतपात्रमेकं, तदैकध्यं संसृज्य विपचेत्; तिल्वकसर्पिरेतत् स्नेहविरेचनमुपदिशन्ति वातरोगिषु |
तिल्वकविधिरेवाशोकरम्यकयोर्द्रष्टव्यः ||२७||
Hide commentary
ਤਿਲ੍ਵਕਸਰ੍ਪਿਰੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ- ਤ੍ਰਿਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਵਦਾਦਯੋ ਵਿਡਙ੍ਗਾਨ੍ਤਾ ਅਕ੍ਸਸਮਾਃ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਵਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰੀ ਕਙ੍ਕੁਸ੍ਠਮ੍| ਸਪ੍ਤਲਾ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਭੇਦਃ, ਸ਼ਙ੍ਖਿਨ੍ਯਪਿ ਤਦ੍ਭੇਦਃ| ਬਿਲ੍ਵਮਾਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਲ੍ਵਕਃ ਪਟ੍ਟਿਕਾਰੋਧ੍ਰਃ| ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕੋ ਰੋਚਨਿਕਾਵਕ੍ਸਃ ਫਲਾਰੁਣਰੇਣੁਃ| ਏਤਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਲ੍ਕੋ ਬਿਲ੍ਵਮਾਤ੍ਰੋ ਬਿਲ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰਿਫਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥਪਾਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ, ਦਧਿਪਾਤ੍ਰੇ ਅਪਿ ਦ੍ਵੇ; ਪਾਤ੍ਰਮਾਢਕਸ਼੍ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਿਪਲਾਨਿ, ਸ ਚ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਘਤਪਾਤ੍ਰਮਪ੍ਯੇਵਮ੍| ਤਿਲ੍ਵਕਵਿਧਿਮਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਿਲ੍ਵਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਲ੍ਪਨਾ ਚੇਯਂ- ਤਿਲ੍ਵਕਸ੍ਥਾਨੇਸ਼ੋਕਃ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਰਮ੍ਯਕਃ; ਸ਼ੇਸਂ ਪੁਨਃ ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਤ੍ਰਿਫਲਾਰਸਾਦਿ ਸਮਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵੇਣ| ਰਮ੍ਯਕੋ ਦ੍ਰੇਕ੍ਕਾ ਪਰ੍ਵਤਨਿਮ੍ਬਃ ‘ਰਾਜਨਿਮ੍ਬ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ||੨੭||
Adhikarana ੨੦ (੨੮) · Śloka ੨੮
ਤਿਲਪਰਿਪੀਡਨੋਪਕਰਣਕਾਸ੍ਠਾਨ੍ਯਾਹਤ੍ਯਾਨਲ੍ਪਕਾਲਂ ਤੈਲਪਰਿਪੀਤਾਨ੍ਯਣੂਨਿ ਖਣ੍ਡਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾਵਕ੍ਸੁਦ੍ਯ ਮਹਤਿ ਕਟਾਹੇ ਪਾਨੀਯੇਨਾਭਿਪ੍ਲਾਵ੍ਯ ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍, ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਮਮ੍ਬੁਪਸ੍ਠਾਦ੍ਯਦੁਦੇਤਿ ਤਤ੍ ਸਰਕਪਾਣ੍ਯੋਰਨ੍ਯਤਰੇਣਾਦਾਯ ਵਾਤਘ੍ਨੌਸਧਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕਲ੍ਪੇਨ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਏਤਦਣੁਤੈਲਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਾਤਰੋਗਿਸੁ; ਅਣੁਭ੍ਯਸ੍ਤੈਲਦ੍ਰਵ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਣੁਤੈਲਮ੍ ||੨੮||
View original
तिलपरिपीडनोपकरणकाष्ठान्याहृत्यानल्पकालं तैलपरिपीतान्यणूनि खण्डशः कल्पयित्वाऽवक्षुद्य महति कटाहे पानीयेनाभिप्लाव्य क्वाथयेत्, ततः स्नेहमम्बुपृष्ठाद्यदुदेति तत् सरकपाण्योरन्यतरेणादाय वातघ्नौषधप्रतीवापं स्नेहपाककल्पेन विपचेत्, एतदणुतैलमुपदिशन्ति वातरोगिषु; अणुभ्यस्तैलद्रव्येभ्यो निष्पाद्यत इत्यणुतैलम् ||२८||
Hide commentary
ਅਣੁਤੈਲਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਿਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਲਪਰਿਪੀਡਨੋਪਕਰਣਕਾਸ੍ਠਾਨਿ ਚਕ੍ਰਯਸ੍ਟਿਮਰ੍ਕਟਿਕਾਪ੍ਰਭਤੀਨਿ| ਅਨਲ੍ਪਕਾਲਂ ਤੈਲਪਰਿਪੀਤਾਨਿ ਚਿਰਕਾਲਂ ਤੈਲਭਾਵਿਤਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਣੂਨਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ| ਖਣ੍ਡਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਕ੍ਸੁਦ੍ਯ ਸੁਸ੍ਠੁ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਚੂਰ੍ਣਯਿਤ੍ਵਾ ਚ| ਅਭਿਪ੍ਲਾਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ| ਅਮ੍ਬੁਪਸ੍ਠਾਤ੍ ਪਾਨੀਯੋਪਰਿ, ਯਦੁਦੇਤਿ ਯਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਸਰਕਪਾਣ੍ਯੋਰਨ੍ਯਤਰੇਣੈਕੇਨ, ਆਦਾਯ ਗਹੀਤ੍ਵਾ; ਸਰਕਂ ਮਨ੍ਮਯਂ ਪਾਤ੍ਰਂ ‘ਸ਼ਰਾਵ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਗਯੀ ਤੁ ਸਰਕਂ ਕਾਂਸ੍ਯਤਾਮ੍ਰਾਦਿਭਾਜਨਂ; ਪਾਣਿਰ੍ਹਸ੍ਤਃ| ਵਾਤਘ੍ਨੌਸਧਾਨਿ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦੀਨਿ| ਪ੍ਰਤਿਵਾਪਃ ਕਲ੍ਕਃ| ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਕਲ੍ਪੇਨ ਵਿਪਚੇਦਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੋ ਭੇਸਜਕਲ੍ਕਃ, ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਰਵਾਃ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤੈਲੋਦਿਤਾਃ ਕ੍ਵਾਥਮਾਂਸਰਸਕ੍ਸੀਰਾਮ੍ਲਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸਮਭਾਗਾਨਿ; ਦ੍ਰਵਾਨੁਕ੍ਤੇਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮੇਵਾਤ੍ਰ ਜਲਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਅਣੁਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਾਰਣਾਣੁਤ੍ਵੇਨ ਕਾਰ੍ਯੇਸ੍ਵਣੁਤ੍ਵਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੮||
Adhikarana ੨੧ (੨੯) · Śloka ੨੯
ਅਥ ਮਹਾਪਞ੍ਚਮੂਲਕਾਸ੍ਠੈਰ੍ਬਹੁਭਿਰਵਦਹ੍ਯਾਵਨਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮਸਿਤਮੁਸਿਤਮੇਕਰਾਤ੍ਰਮੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇਗ੍ਨਾਵਪੋਹ੍ਯ ਭਸ੍ਮ ਨਿਵਤ੍ਤਾਂ ਭੂਮਿਂ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਸਿਦ੍ਧੇਨ ਤੈਲਘਟਸ਼ਤੇਨ ਤੁਲ੍ਯਪਯਸਾਭਿਸਿਚ੍ਯੈਕਰਾਤ੍ਰਮਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਤਤੋ ਯਾਵਤੀ ਮਤ੍ਤਿਕਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਾਮਾਦਾਯੋਸ੍ਣੋਦਕੇਨ ਮਹਤਿ ਕਟਾਹੇਭ੍ਯਾਸਿਞ੍ਚੇਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ਤੈਲਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ਤਤ੍ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਪਰ੍ਯਾਦਾਯ ਸ੍ਵਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍; ਤਤਸ੍ਤੈਲਂ ਵਾਤਹਰੌਸਧਕ੍ਵਾਥਮਾਂਸਰਸਕ੍ਸੀਰਾਮ੍ਲਭਾਗਸਹਸ੍ਰੇਣ ਸਹਸ੍ਰਪਾਕਂ ਵਿਪਚੇਦ੍ਯਾਵਤਾ ਕਾਲੇਨ ਸ਼ਕ੍ਨੁਯਾਤ੍ ਪਕ੍ਤੁਂ, ਪ੍ਰਤਿਵਾਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਹੈਮਵਤਾ ਦਕ੍ਸਿਣਾਪਥਗਾਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਾ ਵਾਤਘ੍ਨਾਨਿ ਚ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਸ਼ਙ੍ਖਾਨਾਧ੍ਮਾਪਯੇਦ੍ਦੁਨ੍ਦੁਭੀਨਾਘਾਤਯੇਚ੍ਛਤ੍ਰਂ ਧਾਰਯੇਦ੍ਬਾਲਵ੍ਯਜਨੈਸ਼੍ਚ ਵੀਜਯੇਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਹਸ੍ਰਂ ਭੋਜਯੇਤ੍, ਤਤ੍ ਸਾਧੁ ਸਿਦ੍ਧਮਵਤਾਰ੍ਯ ਸੌਵਰ੍ਣੇ ਰਾਜਤੇ ਮਨ੍ਮਯੇ ਵਾ ਪਾਤ੍ਰੇ ਸ੍ਵਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਤਦੇਤਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਪਾਕਮਪ੍ਰਤਿਵਾਰਵੀਰ੍ਯਂ ਰਾਜਾਰ੍ਹਂ ਤੈਲਮ੍; ਏਵਂ ਭਾਗਸ਼ਤਵਿਪਕ੍ਵਂ ਸ਼ਤਪਾਕਮ੍ ||੨੯||
View original
अथ महापञ्चमूलकाष्ठैर्बहुभिरवदह्यावनिप्रदेशमसितमुषितमेकरात्रमुपशान्तेऽग्नावपोह्य भस्म निवृत्तां भूमिं विदारिगन्धादिसिद्धेन तैलघटशतेन तुल्यपयसाऽभिषिच्यैकरात्रमवस्थाप्य ततो यावती मृत्तिका स्निग्धा स्यात्तामादायोष्णोदकेन महति कटाहेऽभ्यासिञ्चेत्, तत्र यत्तैलमुत्तिष्ठेत्तत् पाणिभ्यां पर्यादाय स्वनुगुप्तं निदध्यात्; ततस्तैलं वातहरौषधक्वाथमांसरसक्षीराम्लभागसहस्रेण सहस्रपाकं विपचेद्यावता कालेन शक्नुयात् पक्तुं, प्रतिवापश्चात्र हैमवता दक्षिणापथगाश्च गन्धा वातघ्नानि च, तस्मिन् सिध्यति शङ्खानाध्मापयेद्दुन्दुभीनाघातयेच्छत्रं धारयेद्बालव्यजनैश्च वीजयेद्ब्राह्मणसहस्रं भोजयेत्, तत् साधु सिद्धमवतार्य सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे स्वनुगुप्तं निदध्यात्, तदेतत् सहस्रपाकमप्रतिवारवीर्यं राजार्हं तैलम्; एवं भागशतविपक्वं शतपाकम् ||२९||
Hide commentary
ਸਹਸ੍ਰਪਾਕਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਮੂਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੈਲਂ ਪਰਿਪ੍ਲਾਵ੍ਯ ਭੂਮਿਭਾਗਪ੍ਰਮਾਣੇਨ| ਅਸਿਤਂ ਕਸ੍ਣਭੂਮਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਸਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਅਪੋਹ੍ਯ ਸ੍ਫੋਟਯਿਤ੍ਵਾ| ਨਿਵਤ੍ਤਾਂ ਭੂਮਿਮ੍ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਤਾਪਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਲ੍ਕਕਸਾਯਕਲ੍ਪੇਨ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਪਕ੍ਵੇਨ ਤੈਲਘਟਸ਼ਤੇਨ ਤੁਲ੍ਯਪਯਸਾ ਭੂਮਿਮਭਿਸਿਞ੍ਚਯੇਤ੍| ਤੈਲਮਤ੍ਰ ਤਿਲਤੈਲਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤਿ ਤੈਲਕ੍ਸੀਰਾਭ੍ਯਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰੀਕਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਹਤਿ ਕਟਾਹੇ ਅਤ੍ਰੈਕਵਚਨਂ ਜਾਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਤੇਨੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਸੁ ਵਾ| ਅਭ੍ਯਾਸਿਞ੍ਚੇਤ੍ ਪ੍ਲਾਵਯੇਤ੍| ਵਾਤਹਰੌਸਧਾਨਿ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਵਾਥਃ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਪੇਨ ਸਿਦ੍ਧਃ, ਮਾਂਸਰਸਃ ਜਾਙ੍ਗਲਮਾਂਸਰਸਕਲ੍ਪੇਨ ਸਿਦ੍ਧਃ, ਕ੍ਸੀਰਂ ਗੋਕ੍ਸੀਰਮ੍, ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਭਾਗਸਹਸ੍ਰੇਣੇਤਿ ਅਤ੍ਰ ਭਾਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਃ; ਤੇਨ ਵਾਤਹਰਕ੍ਵਾਥਮਾਂਸਰਸਕ੍ਸੀਰਾਮ੍ਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਭਾਗਸਹਸ੍ਰਂ; ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਪ੍ਰਤਿਪਾਕਂ ਕ੍ਵਾਥਾਦਿਭਿਸ੍ਤੈਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਾਦਿਕੈਃ ਸਮੁਦਾਯਤਸ੍ਤੈਲਸਮੈਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਕਂ ਯਥਾ ਭਵਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾਰਸਹਸ੍ਰਂ ਪਚੇਦਿਤਿ ਗਯੀ| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਕ੍ਵਾਥਾਦੀਨਾਂ ਸਮੁਦਾਯਤਸ੍ਤੈਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਮਪ੍ਯੇਕਵਾਰਮੇਵ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਵਿਪਚੇਦਿਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਸਹਸ੍ਰਪਾਕਮਿਤਿ ਤੁ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਹਸ੍ਰਵਾਰਾਨ੍ ਪਾਕੇ ਸਤਿ ਤੈਲੋਪਕ੍ਸਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਗਯਦਾਸੇਨ ਦੂਸਿਤਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨਹਿ ਸਰ੍ਵਤੈਲੋਪਕ੍ਸਯੋ ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ, ਪ੍ਰਤਿਪਾਕਂ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਪਾਦਿਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍, ਅਲ੍ਪਃ ਪੁਨਰੁਪਕ੍ਸਯੋ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਮਹਾਧਨਾਨਾਂ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵੇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਮਹਾਚਾਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਕਪ੍ਰਕਾਰਦ੍ਵਯਮਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਦ੍ਰਵਸਹਸ੍ਰਭਾਗੇਨ ਸ਼ਤਂ ਵਾਰਾਨ੍ ਵਿਪਚੇਦਿਤਿ ਕੇਨਚਿਦੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪੀਦਸ਼ਂ ਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਪ੍ਰਮਾਦਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਵਾਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਗਨ੍ਧਕਲ੍ਕਸ੍ਯਾਵਾਪ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੈਮਵਤਾ ਇਤਿ ਹੈਮਵਤਾ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥਸਮ੍ਭੂਤਾਃ, ਤੇ ਪੁਨਃ ਕਸ੍ਤੂਰੀਸ਼ਟੀਕੁਸ੍ਠਮਾਂਸੀਸਰਲਸੁਰਦਾਰੁਮੁਰਾਦਯਃ| ਦਕ੍ਸਿਣਪਥਗਾਃ ਚਨ੍ਦਨਜਾਤੀਫਲਕਙ੍ਕੋਲਲਵਙ੍ਗਾਦਯਃ| ਤੈਃ ਕਲ੍ਕੀਕਤੈਸ੍ਤੈਲਪਾਦਿਕੈਃ| ਵਾਤਘ੍ਨਾਨਿ ਚੇਤਿ ਵਾਤਘ੍ਨੈਰਪਿ ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਮਿਸ਼੍ਰਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰ੍ਵਾਤਹਰਗਣਪਰਿਪਠਿਤੈਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਙ੍ਖਾਧ੍ਮਾਪਨਾਦ੍ਯਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦਤਿਸ਼ਯਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਤੈਲਘਟਸ਼ਤੇਨ ਦੁਗ੍ਧਵਸਾਭ੍ਯਾਮਭ੍ਯਾਸਿਞ੍ਚੇਤ੍” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ ਪਠਿਤਵ੍ਯਂ, ਵਿਵੇਕਕਰ੍ਤਭਿਰੁਪਾਧ੍ਯਾਯੈਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ਤਪਾਕਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਵਂ ਭਾਗਸ਼ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਤ੍ ਸੁਬੋਧਮ੍||੨੯||ਹ੍
Adhikarana ੨੨ (੩੦) · Śloka ੩੦
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਹਸ੍ਤਮੁਸ੍ਕਕਨਕ੍ਤਮਾਲਾਟਰੂਸਕਪੂਤੀਕਾਰਗ੍ਵਧਚਿਤ੍ਰਕਾਦੀਨਾਂ ਪਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਿ ਲਵਣੇਨ ਸਹੋਦੂਖਲੇਵਕ੍ਸੁਦ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਘਟੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯਾਵਲਿਪ੍ਯ ਗੋਸ਼ਕਦ੍ਭਿਰ੍ਦਾਹਯੇਤ੍; ਏਤਤ੍ਪਤ੍ਰਲਵਣਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਾਤਰੋਗੇਸੁ ||੩੦||
View original
गन्धर्वहस्तमुष्ककनक्तमालाटरूषकपूतीकारग्वधचित्रकादीनां पत्राण्यार्द्राणि लवणेन सहोदूखलेऽवक्षुद्य स्नेहघटे प्रक्षिप्यावलिप्य गोशकृद्भिर्दाहयेत्; एतत्पत्रलवणमुपदिशन्ति वातरोगेषु ||३०||
Hide commentary
ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨੇਸੁ ਕਫਪ੍ਰਧਾਨੇਸੁ ਵਾ ਤਥਾ ਸ੍ਤਬ੍ਧਸਙ੍ਕੁਚਿਤਾਧ੍ਮਾਤਾਦਿਸੁ ਭੋਜਨੋਪਯੋਗੀਨਿ ਲਵਣਾਨ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਹਸ੍ਤ ਏਰਣ੍ਡਃ, ਮੁਸ੍ਕਕਃ ਕਸ੍ਣਪੁਸ੍ਪਮੁਸ੍ਕਕਃ, ਨਕ੍ਤਮਾਲਃ ਕਰਞ੍ਜਃ, ਪੂਤੀਕਸ਼੍ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਃ, ਸਰ੍ਵਪਤ੍ਰਸਮਂ ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਦੇਯਮਿਤਿ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾਃ| ਏਤਦ੍ਵਾਤਰੋਗੇਸੁ ਕਫਪ੍ਰਾਯੇਸੁ||੩੦||
Adhikarana ੨੩ (੩੧) · Śloka ੩੧
ਏਵਂ ਸ੍ਨੁਹੀਕਾਣ੍ਡਵਾਰ੍ਤਾਕੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਲਵਣਾਨਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੁਦ੍ਯ ਘਟਂ ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਭਿਃ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯਾਵਲਿਪ੍ਯ ਗੋਸ਼ਕਦ੍ਭਿਰ੍ਦਾਹਯੇਤ੍; ਏਤਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਲਵਣਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਾਤਰੋਗੇਸੁ |
(ਇਤਿ ਕਾਣ੍ਡਲਵਣਮ੍) ||੩੧||
View original
एवं स्नुहीकाण्डवार्ताकुशिग्रुलवणानि सङ्क्षुद्य घटं पूरयित्वा सर्पिस्तैलवसामज्जभिः प्रक्षिप्यावलिप्य गोशकृद्भिर्दाहयेत्; एतत् स्नेहलवणमुपदिशन्ति वातरोगेषु |
(इति काण्डलवणम्) ||३१||
Hide commentary
ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੁਹੀਕਾਣ੍ਡਃ ਸੇਹੁਣ੍ਡਯਸ੍ਟਿਃ| ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਲਵਣਸ੍ਯ ਸੈਨ੍ਧਵਸ੍ਯ ਚ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸਮਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਵਾਤਰੋਗੇਸੁ ਵਾਤਪ੍ਰਾਯੇਸੁ||੩੧||
Adhikarana ੨੪ (੩੨) · Śloka ੩੨
ਗਣ੍ਡੀਰਪਲਾਸ਼ਕੁਟਜਬਿਲ੍ਵਾਰ੍ਕਸ੍ਨੁਹ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਪਾਟਲਾਪਾਰਿਭਦ੍ਰਕਨਾਦੇਯੀਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਨੀਪਨਿਮ੍ਬਨਿਰ੍ਦਹਨ੍ਯਟਰੂਸਕਨਕ੍ਤਮਾਲਕ- ਪੂਤਿਕਬਹਤੀਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਭਲ੍ਲਾਤਕੇਙ੍ਗੁਦੀਵੈਜਯਨ੍ਤੀਕਦਲੀਬਾਸ੍ਪਦ੍ਵਯੇਕ੍ਸੁਰਕੇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀਸ਼੍ਵੇਤਮੋਕ੍ਸਕਾਸ਼ੋਕਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਵਰ੍ਗਂ ਸਮੂਲਪਤ੍ਰਸ਼ਾਖਮਾਰ੍ਦ੍ਰਮਾਹਤ੍ਯ ਲਵਣੇਨ ਸਹ ਸਂਸਜ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਕ੍ਸਾਰਕਲ੍ਪੇਨ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਪ੍ਰਤਿਵਾਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ |
ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਕਲ੍ਯਾਣਕਲਵਣਂ ਵਾਤਰੋਗਗੁਲ੍ਮਪ੍ਲੀਹਾਗ੍ਨਿਸਙ੍ਗਾਜੀਰ੍ਣਾਰ੍ਸ਼ੋਰੋਚਕਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਕਾਸਾਦਿਭਿਃ ਕਮਿਭਿਰੁਪਦ੍ਰੁਤਾਨਾਂ ਚੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਪਾਨਭੋਜਨੇਸ੍ਵਪੀਤਿ ||੩੨||
View original
गण्डीरपलाशकुटजबिल्वार्कस्नुह्यपामार्गपाटलापारिभद्रकनादेयीकृष्णगन्धानीपनिम्बनिर्दहन्यटरूषकनक्तमालक- पूतिकबृहतीकण्टकारिकाभल्लातकेङ्गुदीवैजयन्तीकदलीबाष्पद्वयेक्षुरकेन्द्रवारुणीश्वेतमोक्षकाशोका इत्येवं वर्गं समूलपत्रशाखमार्द्रमाहृत्य लवणेन सह संसृज्य पूर्ववद्दग्ध्वा क्षारकल्पेन परिस्राव्य विपचेत्, प्रतिवापश्चात्र हिङ्ग्वादिभिः पिप्पल्यादिभिर्वा |
इत्येतत् कल्याणकलवणं वातरोगगुल्मप्लीहाग्निषङ्गाजीर्णार्शोऽरोचकार्तानां कासादिभिः कृमिभिरुपद्रुतानां चोपदिशन्ति पानभोजनेष्वपीति ||३२||
Hide commentary
ਗਣ੍ਡੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਣ੍ਡੀਰੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ੍ਥਲਜੋ ਜਲਜਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਲਜੋ ਹਰਿਤਸ਼ਾਕਪਠਿਤਃ, ਜਲਜੋ ਜਲਪਿਪ੍ਪਲੀਗਣ੍ਡੀਰਃ; ਪਲਾਸ਼ਃ ਸ਼ਟੀ; ਨਾਦੇਯੀ ਜਲਜਮ੍ਬੂਃ; ਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਃ; ਨੀਪੋ ਮਹਾਕਦਮ੍ਬਃ; ਨਿਰ੍ਦਹਨੀ ਮੋਰਟਃ, ਅਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥ ਇਤ੍ਯੇਕੇ, ਅਪਰੇ ਚਿਤ੍ਰਕਮਾਹੁਃ; ਵੈਜਯਨ੍ਤੀ ਅਰਣਿਕਾ; ਬਾਸ੍ਪਦ੍ਵਯਂ ਬਾਸ੍ਪਿਕਾਦ੍ਵਯਂ ਤਚ੍ਚ ਲੋਹਿਤਂ ਕਸ੍ਣਂ ਚ ਸਿਨ੍ਧੁਵਿਸਯੇ, ਕੇਚਿਦ੍ਵਰ੍ਸਾਭੂਦ੍ਵਯਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਇਕ੍ਸੁਰਕਸ੍ਤਾਲਮਖਾਨਾ ; ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮਂ ਸੈਨ੍ਧਵਲਵਣਮ੍; ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮੁਦੂਖਲੇ ਸਙ੍ਕ੍ਸੁਦ੍ਯ ਦਹੇਤ੍| ਤਦ੍ਭਸ੍ਮ ਪਥਕ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਲਵਣਾਤ੍, ਕ੍ਸਾਰਕਲ੍ਪੇਨ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ, ਤਤ੍ਰ ਲਵਣਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ, ਕ੍ਸਾਰਵਨ੍ਮਦ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾ ਪਚੇਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਵਾਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਲਵਣਪਾਦਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੇਰ੍ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦੇਰ੍ਵਾ| ਅਗ੍ਨਿਸਙ੍ਗੋਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮ੍| ਅਜੀਰ੍ਣਮ੍ ਅਲਸਕਵਿਸੂਚਿਕਾਦਿ| ਕਾਸਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਦਯਃ ਕਫਵਾਤਜਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਵਾਪਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਮਪਰੇ, ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਂ ਚਾਨ੍ਯੇ, ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਯਮਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਪੂਰ੍ਵੇਸਾਮਾਚਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਸਮ੍ਮਤਤ੍ਵਾਤ੍||੩੨||
Adhikarana ੨੫ (੩੩) · Śloka ੩੩
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਦੁਸ੍ਣਭਾਵਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਚ ਵਿਪਾਚਨਾਤ੍ |
ਸਂਸ੍ਕਾਰਪਾਚਨਾਚ੍ਚੇਦਂ ਵਾਤਰੋਗੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੩੩||
View original
भवति चात्र- विष्यन्दनादुष्णभावाद्दोषाणां च विपाचनात् |
संस्कारपाचनाच्चेदं वातरोगेषु शस्यते ||३३||
Hide commentary
ਲਵਣਫਲਾਨੁਸ਼ਂਸਾਮਾਹ- ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਤ੍ ਸ੍ਰਵਣਾਤ੍| ਲਵਣਫਲਾਨੁਸ਼ਂਸਾਂ ਕੇਚਿਦਭਿਦਧਤਿ, ਅਨ੍ਯੇਨਾਰ੍ਸਮਾਹੁਰਿਮਂ ਪਾਠਮ੍||੩੩||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੪
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
Hide commentary
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪||