Adhikarana ౧ (౧-౩) · Śloka ౩
అథాతో వమనవిరేచనవ్యాపచ్చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
వైద్యాతురనిమిత్తం వమనం విరేచనం చ పంచదశధా వ్యాపద్యతే |
తత్ర వమనస్యాధో గతిరూర్ధ్వం విరేచనస్యేతి పృథక్; సామాన్యముభయోః- సావశేషౌషధత్వం, జీర్ణౌషధత్వం, హీనదోషాపహృతత్వం, వాతశూలం, అయోగో, అతియోగో, జీవాదానం, ఆధ్మానం, పరికర్తికా, పరిస్రావః, ప్రవాహికా, హృదయోపసరణం, విబంధ, అంగప్రగ్రహ ఇతి ||3||
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते |
तत्र वमनस्याधो गतिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक्; सामान्यमुभयोः- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधत्वं, हीनदोषापहृतत्वं, वातशूलम्, अयोगो, अतियोगो, जीवादानम्, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणं, विबन्ध, अङ्गप्रग्रह इति ||३||
Hide commentary
వైద్యాతురగ్రహణేనైవ భేషజపరిచారకయోర్గ్రహణం, అతస్తయోరపి వ్యాపన్నిమిత్తతా స్యాత్| తత్రేత్యాది| తత్ర వమనస్యాధోగతిః ‘వ్యాపత్’ ఇతి శేషః| ఊర్ధ్వగతిర్విరేచనస్యేత్యత్రాపి ‘వ్యాపత్’ ఇతి శేషః| ఉభయోస్తు వమనవిరేచనయోః సావశేషౌషధాదికం త్రయోదశసంఖ్యోపేతం వ్యాపత్త్వేన సామాన్యం తుల్యం| సంఖ్యేయనిర్దేశేఽపి పంచదశధేతి సంఖ్యాకరణం తంత్రాంతరోక్తసంఖ్యానిషేధార్థం||1-3||
Adhikarana ౨ (౪) · Śloka ౪
తత్ర బుభుక్షాపీడితస్యాతితీక్షణాగ్నేర్మృదుకోష్ఠస్య చావతిష్ఠమానం దుర్వమస్య వా గుణసామాన్యభావాద్వమనమధో గచ్ఛతి, తత్రేప్సితానవాప్తిర్దోషోత్క్లేశశ్చ ; తమాశు స్నేహయిత్వా భూయస్తీక్ష్ణతరైర్వామయేత్ ||4||
View original
तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्षणाग्नेर्मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गुणसामान्यभावाद्वमनमधो गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च ; तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्वामयेत् ||४||
Hide commentary
వమనస్యాధోగమనాఖ్యాం వ్యాపదం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| ప్రథమం క్షుత్పీడితస్య పీతమాత్రమేవాధో యాతి, తీక్ష్ణాగ్నేరగ్నిబలాత్ పాకం యాతి, మృదుకోష్ఠస్యాపి కోష్ఠమార్దవాదధో యాతి, దుర్వమస్య చావతిష్ఠమానం పాకం గచ్ఛత్ సరత్వాదిగుణసామ్యాదధో యాతి| దోషోత్క్లేశశ్చేతి దోషస్య సామాన్యవాచిత్వేఽపి కఫో గృహ్యతే, తస్య వమనార్హత్వాత్| స్నేహయిత్వేత్యత్ర స్నేహేనైవ స్వేద ఆక్షిప్తో బోద్ధవ్యః||4||
Adhikarana ౩ (౫) · Śloka ౫
అపరిశుద్ధామాశయస్యోత్క్లిష్టశ్లేష్మణః సశేషాన్నస్య వాఽహృద్యమతిప్రభూతం వా విరేచనం పీతమూర్ధ్వం గచ్ఛతి, తత్రేప్సితానవాప్తిర్దోషోక్లేశశ్చ ; తత్రాశుద్ధామాశయముల్బణశ్లేష్మాణమాశు వామయిత్వా భూయస్తీక్ష్ణతరైర్విరేచయేత్, ఆమాన్వయే త్వామవత్ సంవిధానం, అహృద్యేఽతిప్రభూతే చ హృద్యం ప్రమాణయుక్తం చ; అత ఊర్ధ్వముత్తిష్ఠత్యౌషధే న తృతీయం పాయయేత్, తతస్త్వేనం మధుఘృతఫాణితయుక్తైర్లేహైర్విరేచయేత్ ||5||
View original
अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाऽहृद्यमतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोक्लेशश्च ; तत्राशुद्धामाशयमुल्बणश्लेष्माणमाशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत्, आमान्वये त्वामवत् संविधानम्, अहृद्येऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च; अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत्, ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत् ||५||
Hide commentary
విరేచనస్యోర్ధ్వగతివ్యాపదం దర్శయన్నాహ- అపరిశుద్ధేత్యాది| దోషోఽత్ర పిత్తం| ఆమవత్ సంవిధానం లంఘనపాచనాది| న తృతీయం పాయయేత్ ‘విరేచనమౌషధం’ ఇతి శేషః| అథ కేన విరేచయేత్? తదాహ- తతస్త్వేనమిత్యాది||5||
Adhikarana ౪ (౬) · Śloka ౬
దోషవిగ్రథితమల్పమౌషధమవస్థితమూర్ధ్వభాగిక్రమధోభాగికం వా న స్రంసయతి దోషాన్, తత్ర తృష్ణా పార్శ్వశూలం ఛర్దిర్మూర్చ్ఛా పర్వభేదో హృల్లాసోఽరతిరుద్గారావిశుద్ధిశ్చ భవతి; తముష్ణాభిరద్భిరాశు వామయేదూర్ధ్వభాగికే, అధోభాగికేఽపి చ సావశేషౌషధమతిప్రధావితదోషమతిబలమసమ్యగ్విరిక్తలక్షణమప్యేవం వామయేత్ ||6||
View original
दोषविग्रथितमल्पमौषधमवस्थितमूर्ध्वभागिक्रमधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान्, तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर्मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासोऽरतिरुद्गाराविशुद्धिश्च भवति; तमुष्णाभिरद्भिराशु वामयेदूर्ध्वभागिके, अधोभागिकेऽपि च सावशेषौषधमतिप्रधावितदोषमतिबलमसम्यग्विरिक्तलक्षणमप्येवं वामयेत् ||६||
Hide commentary
సావశేషౌషధవ్యాపదం సామాన్యేనోభయోర్దర్శయన్నాహ- దోషేత్యాది| దోషవిగ్రథితం దోషమిశ్రితం| న స్రంసయతి న చ్యావయతి| పర్వభేదః గ్రంథిస్ఫుటనం| హృల్లాసః థూత్కరణం, ‘థుకథుకీ’ ఇతి లోకే| అరతిర్న కుత్రచిదవస్థితిశ్చిత్తస్య| తమవస్థితాల్పౌషధం తృష్ణాద్యన్వితమూర్ధ్వభాగికే వమనద్రవ్యవిషయే వామయేత్| అధోభాగికేఽప్యవస్థావిశేషే వమనముద్దిశన్నాహ- అధోభాగికేఽపి చేత్యాది| అధోభాగికే విరేచనద్రవ్యవిషయే యః సావశేషౌషధోఽతిప్రధావితదోషస్తమసమ్యగ్విరిక్తమప్యతిప్రధావితదోషత్వహేతునా వామయేత్ పరమతిబలం పురుషం||6||
Adhikarana ౫ (౭) · Śloka ౭
క్రూరకోష్ఠస్యాతితీక్ష్ణాగ్నేరల్పమౌషధమల్పగుణం వా భక్తవత్ పాకముపైతి, తత్ర సముదీర్ణా దోషా యథాకాలమనిర్హ్రీయమాణా వ్యాధివిభ్రమం బలవిభ్రంశం చాపాదయంతి, తమనల్పమమందమౌషధం చ పాయయేత్ ||7||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकमुपैति, तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति, तमनल्पममन्दमौषधं च पाययेत् ||७||
Hide commentary
జీర్ణౌషధవ్యాపదం దర్శయన్నాహ- క్రూరేత్యాది| సముదీర్ణాః ప్రకుపితాః, వ్యాధివిభ్రమం కోష్ఠాదిక్షోభలక్షణం| బలవిభ్రంశం సంధివిశ్లేషాదిలక్షణం దోషాదివిజ్ఞానీయోక్తం| తమనల్పమిత్యాది ప్రభూతం తీక్ష్ణం చ పాతుం ప్రయచ్ఛేత్||7||
Adhikarana ౬ (౮) · Śloka ౮
అస్నిగ్ధస్విన్నేనాల్పగుణం వా భేషజముపయుక్తమల్పాన్ దోషాన్ హంతి; తత్ర వమనే దోషశేషో గౌరవముత్క్లేశం హృదయావిశుద్ధిం వ్యాధివృద్ధిం చ కరోతి, తత్ర తం యథాయోగం పాయయిత్వా వామయేద్దృఢతరం; విరేచనే తు గుదపరికర్తనమాధ్మానం శిరోగౌరవమనిఃసరణం వా వాయోర్వ్యాధివృద్ధిం చ కరోతి; తముపపాద్య భూయః స్నేహస్వేదాభ్యాం విరేచయేద్దృఢతరం, దృఢం బహుప్రచలితదోషం వా తృతీయే దివసేఽల్పగుణం చేతి ||8||
View original
अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजमुपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति; तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति, तत्र तं यथायोगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरं; विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं शिरोगौरवमनिःसरणं वा वायोर्व्याधिवृद्धिं च करोति; तमुपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं, दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसेऽल्पगुणं चेति ||८||
Hide commentary
అల్పదోషహృతివ్యాపదం దర్శయన్నాహ- అస్నిగ్ధస్విన్నేనేత్యాది| అల్పోఽతిసూక్ష్మో గుణో యస్య తత్తథా తం| తం దోషశేషం| యథాయోగం యోగానతిక్రమేణ స్నేహాదిపూర్వమిత్యర్థః| పాయయిత్వా ‘ఆతురం వమనద్రవ్యం’ ఇతి శేషః| దృఢతరమితి దృఢతరం యథా భవతి తథా| విరేచనే త్వితి అత్రాపి దోషశేష ఇతి సంబధ్యతే| గుదపరికర్తనం గుదస్య సర్వతః కర్తనమివ వేదనావిశేషః| దృఢదేహం బహుదోషం ప్రచలితదోషం చ పూర్వం స్నిగ్ధస్విన్నం తృతీయేఽహ్ని; అన్యే తు వమనదివసాద్విరేచనదివసాద్వా తృతీయదివసే వామయేద్విరేచయేద్వేతి||8||
Adhikarana ౭ (౯) · Śloka ౯
అస్నిగ్ధస్విన్నేన రూక్షౌషధముపయుక్తమబ్రహ్మచారిణా వా వాయుం కోపయతి, తత్ర వాయుః ప్రకుపితః పార్శ్వపృష్ఠశ్రోణిమన్యామర్మశూలం మూర్చ్ఛాం భ్రమం మదం సంజ్ఞానాశం చ కరోతి, తం వాతశూలమిత్యాచక్షతే; తమభ్యజ్య ధాన్యస్వేదేన స్వేదయిత్వా యష్టీమధుకవిపక్వేన తైలేనానువాసయేత్ ||9||
View original
अस्निग्धस्विन्नेन रूक्षौषधमुपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति, तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं सञ्ज्ञानाशं च करोति, तं वातशूलमित्याचक्षते; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत् ||९||
Hide commentary
వాతశూలవ్యాపదం దర్శయన్నాహ- అస్నిగ్ధేత్యాది| శ్రోణిః కటిః, మర్మాత్ర హృదయం| భ్రమః చక్రారూఢస్యేవ భ్రమణం| మదః పూగఫలాదనేనేవ మత్తతా| ధాన్యస్వేదేన మాషాదిశమీధాన్యస్వేదేన| మూర్చ్ఛాభ్రమయోరనువాసనప్రతిషేధవ్యవస్థాపేక్షయా శీతలేన యష్టీమధుకతైలేనానువాసనం వేదితవ్యమితి ||9||
Adhikarana ౮ (౧౦) · Śloka ౧౦
స్నేహస్వేదాభ్యామవిభావితశరీరేణాల్పమౌషధమల్పగుణం వా పీతమూర్ధ్వమధో వా నాభ్యేతి దోషాంశ్చోత్క్లేశ్య తైః సహ బలక్షయమాపాదయతి, తత్రాధ్మానం హృదయగ్రహస్తృష్ణా మూర్చ్ఛా దాహశ్చ భవతి, తమయోగమిత్యాచక్షతే; తమాశు వామయేన్మదనఫలలవణాంబుభిర్విరేచయేత్తీక్ష్ణతరైః కషాయైశ్చ |
దుర్వాంతస్య తు సముత్క్లిష్టా దోషా వ్యాప్య శరీరం కండూశ్వయథుకుష్ఠపిడకాజ్వరాంగమర్దనిస్తోదనాని కుర్వంతి, తతస్తానశేషాన్మహౌషధేనాపహరేత్ |
అస్నిగ్ధస్విన్నస్య దుర్విరిక్తస్యాధోనాభేః స్తబ్ధపూర్ణోదరతా శూలం వాతపురీషసంగః కండూమండలప్రాదుర్భావో వా భవతి, తమాస్థాప్య పునః సంస్నేహ్య విరేచయేత్తీక్ష్ణేన |
నాతిప్రవర్తమానే తిష్ఠతి వా దుష్టసంశోధనే తత్సంతేజనార్థముష్ణోదకం పాయయేత్, పాణితాపైశ్చ పార్శ్వోదరముపస్వేదయేత్, తతః ప్రవర్తంతే దోషాః |
అనుప్రవృత్తే చాల్పదోషే జీర్ణౌషధం బహుదోషమహఃశేషం బలం చావేక్ష్య భూయో మాత్రాం విదధ్యాత్ |
అప్రవృత్తదోషం దశరాత్రాదూర్ధ్వముపసంస్కృతదేహం స్నేహస్వేదాభ్యాం భూయః శోధయేత్ |
దుర్విరేచ్యమాస్థాప్య పునః సంస్నేహ్య విరేచయేత్ |
హ్రీభయలోభైర్వేగాఘాతశీలాః ప్రాయశః స్త్రియో రాజసమీపస్థా వణిజః శ్రోత్రియాశ్చ భవంతి, తస్మాదేతే దుర్విరేచ్యాః, బహువాతత్వాత్; అత ఏవ తానతిస్నిగ్ధాన్ స్వేదోపపన్నాఞ్ శోధయేత్ ||10||
View original
स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेणाल्पमौषधमल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति, तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति, तमयोगमित्याचक्षते; तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च |
दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति, ततस्तानशेषान्महौषधेनापहरेत् |
अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति, तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन |
नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्सन्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्, पाणितापैश्च पार्श्वोदरमुपस्वेदयेत्, ततः प्रवर्तन्ते दोषाः |
अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषमहःशेषं बलं चावेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् |
अप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत् |
दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत् |
ह्रीभयलोभैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति, तस्मादेते दुर्विरेच्याः, बहुवातत्वात्; अत एव तानतिस्निग्धान् स्वेदोपपन्नाञ् शोधयेत् ||१०||
Hide commentary
అయోగవ్యాపదం దర్శయన్నాహ- స్నేహేత్యాది| బహువ్యాపత్త్వాదేతాన్ సుస్నిగ్ధస్విన్నాన్ స్వైరం రేచయేత్| స్నేహస్వేదాభ్యామవిభావితశరీరేణ సర్వథైవాస్నిగ్ధస్విన్నేనేత్యర్థః| నాభ్యేతి న గచ్ఛతి| దోషాంశ్చోత్క్లిశ్య తైర్దోషైః సహ బలక్షయమాపాదయతి, తథాఽఽధ్మానాదికం కరోతి| తమయోగమిత్యాచక్షతే ఇతి అనేన పారిభాషికత్వమయోగస్య దర్శయతి| ఇతి హేతోరల్పదోషహృతత్వమయోగో న భవతి| మదనాదిభిర్వామయేద్వమనాయోగే; తీక్ష్ణతరకషాయైర్విరేచయేద్విరేచనాయోగే| తత్ర బలక్షయాధ్మానాదికం సర్వథాఽప్రవృత్తయోర్వమనవిరేచనయోః సామాన్యకార్యలింగం| పృథక్ చికిత్సితమభిధాయ తేన చికిత్సితేనోత్పన్నైర్హృల్లాసప్రసేకాల్పవిట్ప్రవృత్తినాభ్యధోగౌరవాదిభిరనుమితయోర్వమనవిరేచనాయోగయోః పృథక్ లింగం చికిత్సితం చాహ- దుర్వాంతస్యేత్యాది| కండ్వాదిదుర్వాంతలింగినం వాతపూర్ణోదరాదిదుర్విరిక్తలింగినం చాస్థాప్య నిరూహ్య, సంస్నేహ్య స్నేహబస్తినా, తతస్తీక్ష్ణేన నిరూహణేన విరేచనేన చ విరేచయేత్| అత్రాయోగప్రసంగేనాల్పదోషహృతత్వేన చ ప్రవర్తనోపాయం దర్శయన్నాహ- నేత్యాది| తథాఽల్పప్రవృత్తౌ ద్వితీయం కరణీయం దర్శయన్నాహ- అనుప్రవృత్తేత్యాది| జీర్ణౌషధం ప్రభూతదోషం పురుషం వీక్ష్య తథా దేహస్య బలం చ ద్వితీయౌషధం విదధ్యాత్| అల్పదోషప్రవృత్తౌ తదహరేవ భేషజమభిధాయ సర్వథా దోషాప్రవృత్తౌ విధిమాహ- అప్రవృత్తదోషమిత్యాది| పథ్యాహారస్నేహాదినోపస్కారేణ దశరాత్రమతివాహ్య తత ఊర్ధ్వం వమనవిరేచనాభ్యాం శోధయేత్| సుఖవిరేచ్యస్య క్రియామభిధాయ దుర్విరేచ్యస్యాహ- దుర్విరేచ్యమిత్యాది| స్వభావాద్దుర్విరేచ్యాన్నిర్దిశ్య హేతువిశేషం దుర్విరేచనే నిర్దిశన్నాహ- హ్రీభయేత్యాది| తత్ర హ్రియా లజ్జయా వేగాఘాతశీలాః స్త్రియో, భయేన రాజసమీపస్థా, లోభేన వణిజః శ్రోత్రియాశ్చ, తస్మాత్తానతిస్నిగ్ధాంఛోధయేత్||10||
Adhikarana ౯ (౧౧) · Śloka ౧౧
స్నిగ్ధస్విన్నస్యాతిమాత్రమతిమృదుకోష్ఠస్య వాఽతితీక్ష్ణమధికం వా దత్తమౌషధమతియోగం కుర్యాత్ |
తత్ర వమనాతియోగే పిత్తాతిప్రవృత్తిర్బలవిస్రంసో వాతకోపశ్చ బలవాన్ భవతి, తం ఘృతేనాభ్యజ్యావగాహ్య శీతాస్వప్సు శర్కరామధుమిశ్రైర్లేహైరుపచరేద్యథాస్వం; విరేచనాతియోగే కఫస్యాతిప్రవృత్తిరుత్తరకాలం చ సరక్తస్య, తత్రాపి బలవిస్రంసో వాతకోపశ్చ బలవాన్ భవతి, తమతిశీతాంబుభిః పరిషిచ్యావగాహ్య వా శీతైస్తండులాంబుభిర్మధుమిశ్రైశ్ఛర్దయేత్, పిచ్ఛాబస్తిం చాస్మై దద్యాత్, క్షీరసర్పిషా చైనమనువాసయేత్, ప్రియంగ్వాదిం చాస్మై తండులాంబునా పాతుం ప్రయచ్ఛేత్, క్షీరరసయోశ్చాన్యతరేణ భోజయేత్ ||11||
View original
स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वाऽतितीक्ष्णमधिकं वा दत्तमौषधमतियोगं कुर्यात् |
तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैरुपचरेद्यथास्वं; विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्तरकालं च सरक्तस्य, तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्यावगाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत्, पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात्, क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत्, प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत्, क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत् ||११||
Hide commentary
ఇదానీమతియోగవ్యాపదం దర్శయన్నాహ- స్నిగ్ధేత్యాది| బలవిస్రంసః శక్తివిస్రంసః | యథాస్వమితి యస్య యదాత్మీయం తద్యథాస్వం; తేన లాజశక్తూపకల్పితైః క్వచిచ్ఛర్కరామిశ్రైః క్వచిన్మధుమిశ్రైరిత్యర్థః| పిచ్ఛాబస్తిర్వక్ష్యమాణః| క్షీరసర్పిషా క్షీరోత్థేన ఘృతేన| తండులాంబుమధుచ్ఛర్దనమధఃప్రవృత్తస్య శ్లేష్మణః ప్రతిబంధార్థం, పిచ్ఛాబస్తిప్రయోగో రక్తపిత్తాతిప్రవృత్తిపరిహారాయ, క్షీరసర్పిషాఽనువాసనం వాతప్రతిబంధాయ, తండులాంబునా సహ ప్రియంగ్వాదిప్రయోగః కర్షప్రమాణః సంగ్రహణాయ, క్షీరరసైశ్చ భోజనం బలప్రతిలంభాయ| గయీ తు పిచ్ఛాబస్తిం చాస్మై దద్యాదిత్యనంతరం పిచ్ఛాబస్త్యంగత్వేన క్షీరరసాభ్యాం చైనమితి పాఠం పఠతి||11||
Adhikarana ౧౦ (౧౨-౧౪) · Śloka ౧౪
తస్మిన్నేవ వమనాతియోగే ప్రవృద్ధే శోణితం ష్ఠీవతి ర్ఛ్దయతి వా, తత్ర జిహ్వానిఃసరణమపసరణమక్ష్ణోర్వ్యావృత్తిర్హనుసంహననం తృష్ణా హిక్కా జ్వరో వైసంజ్ఞ్యమిత్యుపద్రవా భవంతి; తమజాసృక్చందనోశీరాంజనలాజచూర్ణైః సశర్కరోదకైర్మంథం పాయయేత్, ఫలరసైర్వా సఘృతక్షౌద్రశర్కరైః శుంగాభిర్వా వటాదీనాం పేయాం సిద్ధాం సక్షౌద్రాం వర్చోగ్రాహిభిర్వా, పయసా జాంగలరసేన వా భోజయేత్, అతిస్రుతశోణితవిధానేనోపచరేత్; జిహ్వామతిసర్పితాం కటుకలవణచూర్ణప్రఘృష్టాం తిలద్రాక్షాప్రలిప్తాం వాఽంతః పీడయేత్, అంతఃప్రవిష్టాయామమ్లమన్యే తస్య పురస్తాత్ ఖాదయేయుః; వ్యావృత్తే చాక్షిణీ ఘృతాభ్యక్తే పీడయేత్, హనుసంహననే వాతశ్లేష్మహరం నస్యం స్వేదాంశ్చ విదధ్యాత్, తృష్ణాదిషు చ యథాస్వం ప్రతికుర్వీత, విసంజ్ఞే వేణువీణాగీతస్వనం శ్రావయేత్ ||12||
విరేచనాతియోగే చ సచంద్రకం సలిలమధః స్రవతి తతో మాంసధావనప్రకాశముత్తరకాలం జీవశోణితం చ, తతో గుదనిఃసరణం వేపథుర్వమనాతియోగోపద్రవాశ్చాస్య భవంతి; తమపి నిఃస్రుతశోణితవిధానేనోపచరేత్, నిఃసర్పితగుదస్య గుదమభ్యజ్య పరిస్వేద్యాంతః పీడయేత్ క్షుద్రరోగచికిత్సితం వా వీక్షేత, వేపథౌ వాతవ్యాధివిధానం కుర్వీత, జిహ్వానిఃసరణాదిషూక్తః ప్రతీకారః, అతిప్రవృత్తే వా జీవశోణితే కాశ్మరీఫలబదరీదూర్వోశీరైః శృతేన పయసా ఘృతమండాంజనయుక్తేన సుశీతేనాస్థాపయేత్, న్యగ్రోధాదికషాయేక్షురసఘృతశోణితసంసృష్టైశ్చైనం బస్తిభిరుపాచరేత్, శోణితష్ఠీవనే రక్తపిత్తరక్తాతీసారక్రియాశ్చాస్య విదధ్యాత్, న్యగ్రోధాదిం చాస్య విదధ్యాత్ పానభోజనేషు ||13||
జీవశోణితరక్తపిత్తయోశ్చ జిజ్ఞాసార్థం తస్మిన్ పిచుం ప్లోతం వా క్షిపేత్, యద్యుష్ణోదకప్రక్షాలితమపి వస్త్రం రంజయతి తజ్జీవశోణితమవగంతవ్యం; సభక్తం చ శునే దద్యాచ్ఛక్తుసమ్మిశ్రం వా, స యద్యుపభుంజీత తజ్జీవశోణితమవగంతవ్యం; అన్యథా రక్తపిత్తమితి ||14||
View original
तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितं ष्ठीवति र्छ्दयति वा, तत्र जिह्वानिःसरणमपसरणमक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसञ्ज्ञ्यमित्युपद्रवा भवन्ति; तमजासृक्चन्दनोशीराञ्जनलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत्, फलरसैर्वा सघृतक्षौद्रशर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रां वर्चोग्राहिभिर्वा, पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत्, अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्; जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्राक्षाप्रलिप्तां वाऽन्तः पीडयेत्, अन्तःप्रविष्टायामम्लमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुः; व्यावृत्ते चाक्षिणी घृताभ्यक्ते पीडयेत्, हनुसंहनने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वेदांश्च विदध्यात्, तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत, विसञ्ज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत् ||१२||
विरेचनातियोगे च सचन्द्रकं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाशमुत्तरकालं जीवशोणितं च, ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्रवाश्चास्य भवन्ति; तमपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्, निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत् क्षुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत, वेपथौ वातव्याधिविधानं कुर्वीत, जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारः, अतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेनास्थापयेत्, न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्, शोणितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात्, न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात् पानभोजनेषु ||१३||
जीवशोणितरक्तपित्तयोश्च जिज्ञासार्थं तस्मिन् पिचुं प्लोतं वा क्षिपेत्, यद्युष्णोदकप्रक्षालितमपि वस्त्रं रञ्जयति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं; सभक्तं च शुने दद्याच्छक्तुसम्मिश्रं वा, स यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम्; अन्यथा रक्तपित्तमिति ||१४||
Hide commentary
ఇదానీం తయోర్వమనవిరేకాతియోగయోరుత్తమావస్థాజీవాదానవ్యాపదం కష్టచికిత్సితార్థమాహ- తస్మిన్నేవేత్యాది| జిహ్వాయా నిఃసరణమపసర్పణం జిహ్వానిఃసర్పణం, అథవా జిహ్వాయా బహిర్నిర్గమనం బహిర్గతిరంతరప్రవేశ ఇత్యర్థః| అక్ష్ణోర్వ్యావృత్తిః చక్షుషోరుద్వృత్తిః| హనుసంహననం హనుసంహతిః సరణాభావ ఇత్యర్థః| తమిత్యాది తం వమనాతియోగప్రవృత్తశోణితం ఛాగరుధిరాదిభిః ప్లుతం మంథం పాయయేత్| ఫలరసైర్వేతి దాడిమీఫలరసైః| జాంగలరసేనేతి ‘వాతప్రకృతిం’ ఇతి శేషః| అంతఃప్రవిష్టాయాం జిహ్వాయామమ్లఫలమన్యే తస్య పురస్తాత్ ఖాదయేయురితి ఏతద్దర్శనాత్ ముఖప్రసేకేన మృదుభూతా జిహ్వా యథాస్థానమాగచ్ఛతి| విరేచనాతియోగే చేత్యాది| సచంద్రకం మయూరపిచ్ఛచంద్రకాకారం| జీవశోణితం శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగాశ్రయం విశుద్ధం శోణితమిత్యర్థః| వమనాతిప్రవృత్తౌ తావచ్ఛోణితనిష్ఠీవనప్రచ్ఛర్దనే ఉక్తే, అత్ర తు మాంసప్రక్షాలనోదకజీవశోణితనిర్గమాభ్యాం ప్రవృత్తిరుక్తేతి శోణితప్రవృత్తిర్వమనవిరేచనాతియోగే సామాన్యం; భేదస్తు జిహ్వానిస్సరణస్థానేఽత్ర గుదనిస్సరణం, తథాఽక్ష్ణోర్వ్యావృత్తిర్మనాగపి నాస్తి కింత్వంతఃప్రవేశ ఏవ భవతి, నాస్తి చాప్రత్యాసత్త్యా హనుసంహననం హిక్కోద్గారౌ చేతి గయదాసాచార్యః; జేజ్జటాచార్యస్తు జిహ్వానిఃసర్పణం పరిత్యజ్య అన్యే ప్రవృద్ధవమనాతియోగోక్తా ఉపద్రవా భవంతీతి వ్యాఖ్యాతి| వేపథుః కంపః| వమనాతియోగోపద్రవా ఇత్యాది| సర్వాంగప్రవృత్తరసధాతుక్షయేణ వాతకృతా వమనాతియోగోపద్రవా పిత్తాతిప్రవృత్తిబలవిభ్రంశవాతకోపతృష్ణామోహాదయః| జిహ్వాపసరణాదిష్వితి జిహ్వాపసర్పణమత్రోపలక్షణం, తేన జిహ్వాపసర్పణాదివిరేచనాతియోగోత్పన్నేషు వమనాతియోగోక్తః ప్రతీకార ఇతి జేజ్జటః| గయీ తు జిహ్వానిస్సర్పణాదయో వమనాతియోగే ఏవ భవంతీతి ప్రతిపాదయితుకామస్తేషు చికిత్సితమభిహితమేవేతి ప్రతిపాదయతి- జిహ్వానిస్సర్పణాదిష్విత్యాదినా| ఉక్తః ప్రతీకార ఇతి వమనాతియోగే ఇత్యర్థః| ఫలం మదనఫలం, ఘృతమండః ఘృతస్య స్త్యానస్యోపర్యచ్ఛో భాగః| అంజనం స్రోతోఽంజనం| బస్తికల్పనా చాత్ర సామాన్యనిరూహకల్పేన| విరేచనాతియోగే జీవశోణితాతిప్రవృత్తౌ చికిత్సితముపదిశ్య వమనాతియోగేఽపి శోణితనిష్ఠీవనాదౌ రక్తాతిసారరక్తపిత్తక్రియామాహ- శోణితేత్యాది| పానభోజనసంస్కారే చాస్య న్యగ్రోధాదిం షడంగోదకకల్పేన| తస్మిన్నితి వాంతేఽధఃప్రవృత్తే ధాతుద్రవే, పిచుం కర్పాసతూలకం , ప్లోతం వస్త్రం శుక్లం క్షిపేత్, తద్యది శుక్లముష్ణోదకప్రక్షాలితం రాగరహితం భవేత్తదా జీవశోణితం, వివర్ణే చ రక్తపిత్తమితి| వమనవిరేచనజీవాదానయోః పునః క్రియాం నిర్దిశన్నాహ- తయోశ్చ పిత్తక్రియాం కుర్వీతేత్యాది| వమనజీవాదానే తు అతిస్రుతశోణితవిధానాతిదేశేన ఏణాదిశోణితపానముపదిష్టం తథేదానీం రక్తాతిసారక్రియావిధానం చేతి| అయం పాఠోఽభావాన్న లిఖితః||12-14||
Adhikarana ౧౧ (౧౫) · Śloka ౧౫
సశేషాన్నేన బహుదోషేణ రూక్షేణానిలప్రాయకోష్ఠేనానుష్ణమస్నిగ్ధం వా పీతమౌషధమాధ్మాపయతి, తత్రానిలమూత్రపురీషసంగః సమున్నద్ధోదరతా పార్శ్వభంగో గుదబస్తినిస్తోదనం భక్తారుచిశ్చ భవతి, తం చాధ్మానమిత్యాచక్షతే; తముపస్వేద్యానాహవర్తిదీపనబస్తిక్రియాభిరుపచరేత్ ||15||
View original
सशेषान्नेन बहुदोषेण रूक्षेणानिलप्रायकोष्ठेनानुष्णमस्निग्धं वा पीतमौषधमाध्मापयति, तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः समुन्नद्धोदरता पार्श्वभङ्गो गुदबस्तिनिस्तोदनं भक्तारुचिश्च भवति, तं चाध्मानमित्याचक्षते; तमुपस्वेद्यानाहवर्तिदीपनबस्तिक्रियाभिरुपचरेत् ||१५||
Hide commentary
జీవాదానవ్యాపదమభిధాయ ద్వయోరపి శుద్ధ్యోరాధ్మానాఖ్యాం వ్యాపదముపదిశన్నాహ- సశేషాన్నేనేత్యాది| సమున్నద్ధోదరతేతి వమనకృతం సమున్నద్ధోదరత్వమామాశయే, విరేచనకృతం పక్వాశయే| తత్ర స్వేదనమూత్రాద్యనులోమనలంఘనదీపనక్రియాశ్చేతి చికిత్సితం||15||
Adhikarana ౧౨ (౧౬) · Śloka ౧౬
క్షామేణాతిమృదుకోష్ఠేన మందాగ్నినా రూక్షేణ వాఽతితీక్ష్ణోష్ణాతిలవణమతిరూక్షం వా పీతమౌషధం పిత్తానిలౌ ప్రదూష్య పరికర్తికామాపాదయతి, తత్ర గుదనాభిమేఢ్రబస్తిశిరఃసు సదాహం పరికర్తనమనిలసంగో వాయువిష్టంభో భక్తారుచిశ్చ భవతి; తత్ర పిచ్ఛాబస్తిర్యష్టీమధుకకృష్ణతిలకల్కమధుఘృతయుక్తః, శీతాంబుపరిషిక్తం చైనం పయసా భుక్తవంతం ఘృతమండేన యష్టీమధుకసిద్ధేన తైలేన వాఽనువాసయేత్ ||16||
View original
क्षामेणातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना रूक्षेण वाऽतितीक्ष्णोष्णातिलवणमतिरूक्षं वा पीतमौषधं पित्तानिलौ प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति, तत्र गुदनाभिमेढ्रबस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति; तत्र पिच्छाबस्तिर्यष्टीमधुककृष्णतिलकल्कमधुघृतयुक्तः, शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकसिद्धेन तैलेन वाऽनुवासयेत् ||१६||
Hide commentary
పరికర్తికావ్యాపదం దర్శయన్నాహ- క్షామేణేత్యాది| క్షామః క్షీణబలకాయః| పరి సర్వతో భావేన కృంతతీవ ఛినత్తీవ బస్త్యాదీనీతి పరికర్తికా| తత్ర పిత్తోల్బణపరికర్తికాయాం ఘృతమండేనానువాసనం, వాతోల్బణాయాం తు తైలేనేతి| వమనే పునః కంఠోరసి సదాహపరికర్తనం; తత్ర ఘృతమధుమధురైః సశీతైర్లేపైరుపచారః పయఃసితాభోజనం చ||16||
Adhikarana ౧౩ (౧౭) · Śloka ౧౭
క్రూరకోష్ఠస్యాతిప్రభూతదోషస్య మృద్వౌషధమవచారితం సముత్క్లిశ్య దోషాన్న నిఃశేషానపహరతి, తతస్తే దోషాః పరిస్రావమాపాదయంతి, తత్ర దౌర్బల్యోదరవిష్టంభారుచిగాత్రసదనాని భవంతి, సవేదనౌ చాస్య పిత్తశ్లేష్మాణౌ పరిస్రవతః, తం పరిస్రావమిత్యాచక్షతే; తమజకర్ణధవతినిశపలాశబలాకషాయైర్మధుసంయుక్తైరాస్థాపయేత్, ఉపశాంతదోషం స్నిగ్ధం చ భూయః సంశోధయేత్ ||17||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मृद्वौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न निःशेषानपहरति, ततस्ते दोषाः परिस्रावमापादयन्ति, तत्र दौर्बल्योदरविष्टम्भारुचिगात्रसदनानि भवन्ति, सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः, तं परिस्रावमित्याचक्षते; तमजकर्णधवतिनिशपलाशबलाकषायैर्मधुसंयुक्तैरास्थापयेत्, उपशान्तदोषं स्निग्धं च भूयः संशोधयेत् ||१७||
Hide commentary
పరిస్రావాఖ్యాం వ్యాపదం దర్శయన్నాహ- క్రూరేత్యాది| అజకర్ణోఽశ్వకర్ణః ప్రసిద్ధ ఏవ పూర్వదేశే, ధవ ఇంద్రవృక్షః, తినిశః స్యందనః| ఉపశాంతదోషమితి ఉపశాంతపరిస్రావం| భూయః పునరపి స్నిగ్ధం తీక్ష్ణైః సంశోధనైః సంశోధయేత్| వమనే పునరూర్ధ్వం కఫప్రసేకః; తత్రాధ్యాహారేణోపశాంతదోషం సుస్నిగ్ధస్విన్నం మృదునాఽల్పేన వమనేన యథాయోగం వామయేత్| గయీ తు ఉపశాంతదోషమితి రూక్షస్నిగ్ధకోష్ఠం సంశమనపాచనాభ్యాం శమితోత్క్లిష్టదోషమాస్థాపయేచ్ఛోధయేద్వేతి వ్యాఖ్యాతి||17||
Adhikarana ౧౪ (౧౮) · Śloka ౧౮
అతిరూక్షేఽతిస్నిగ్ధే వా భేషజమవచారితమప్రాప్తం వాతవర్చ ఉదీరయతి వేగాఘాతేన వా, తదా ప్రవాహికా భవతి; తత్ర సవాతం సదాహం సశూలం గురు పిచ్ఛిలం శ్వేతం కృష్ణం సరక్తం వా భృశం ప్రవాహమాణః కఫముపవిశతి; తాం పరిస్రావవిధానేనోపచరేత్ ||18||
View original
अतिरूक्षेऽतिस्निग्धे वा भेषजमवचारितमप्राप्तं वातवर्च उदीरयति वेगाघातेन वा, तदा प्रवाहिका भवति; तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति; तां परिस्रावविधानेनोपचरेत् ||१८||
Hide commentary
ప్రవాహికాఖ్యాం త్రయోదశీం వ్యాపదం దర్శయన్నాహ- అతిరూక్ష ఇత్యాది| అతిరూక్షే పురుషే భేషజమవచారితమప్రాప్తవేగమేవ వాతవర్చ ఉదీరయతి ప్రవర్తయతి యదా తదా ప్రవాహికా; అతిస్నిగ్ధే పురుషే భేషజమవచారితం యదా తదా వేగాఘాతేన ప్రవాహికా భవతీత్యర్థః| ఉపవిశతి అతిసారయతి| తాం పరిస్రావవిధానేనేత్యాది| తత్రాతిరూక్షజాం క్రూరకోష్ఠవిధానేన, అతిస్నిగ్ధజాం మృదుకోష్ఠప్రచురదోషపరిస్రావోక్తపాచనాదివిధానేన||18||
Adhikarana ౧౫ (౧౯) · Śloka ౧౯
యస్తూర్ధ్వమధో వా భేషజవేగం ప్రవృత్తమజ్ఞత్వాద్వినిహంతి తస్యోపసరణం హృది కుర్వంతి దోషాః, తత్ర ప్రధానమర్మసంతాపాద్వేదనాభిరత్యర్థం పీడ్యమానో దంతాన్ కిటకిటాయతే ఉద్గతాక్షో జిహ్వాం ఖాదతి ప్రతామ్యత్యచేతాశ్చ భవతి, తం పరివర్జయంతి మూర్ఖాః; తమభ్యజ్య ధాన్యస్వేదేన స్వేదయేత్, యష్టిమధుకసిద్ధేన చ తైలేనానువాసయేత్, శిరోవిరేచనం చాస్మై తీక్ష్ణం విదధ్యాత్, తతో యష్టిమధుకమిశ్రేణ తండులాంబునా ఛర్దయేత్, యథాదోషోచ్ఛ్రాయేణ చైనం బస్తిభిరుపాచరేత్ ||19||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः, तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् किटकिटायते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति, तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत्, यष्टिमधुकसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत्, शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात्, ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत्, यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत् ||१९||
Hide commentary
హృదయోపసరణాఖ్యాం చతుర్దశీం వ్యాపదం దర్శయన్నాహ- య ఇత్యాది| ప్రధానమర్మసంతాపాత్ హృదయసంతాపాత్| ప్రతామ్యతి ముహ్యతి| అచేతా నష్టసంజ్ఞః| తం పరివర్జయంతి మూర్ఖాః కువైద్యాః ముమూర్షతీతి హేతోః| యష్టిమధుకమిశ్రేణ తండులాంబునా పిత్తమూర్చ్ఛార్తం ర్ఛ్దయేత్; కఫమూర్చ్ఛాయాం తు కటుకద్రవ్యాణాం క్వాథేన వామయేత్| బస్తిభిరితి నైరూహికైః స్నేహికైశ్చ||19||
Adhikarana ౧౬ (౨౦) · Śloka ౨౦
యస్తూర్ధ్వమధో వా ప్రవృత్తదోషః శీతాగారముదకమనిలమన్యద్వా సేవేత, తస్య దోషాః స్రోతఃస్వవలీయమానా ఘనీభావమాపన్నా వాతమూత్రశకృద్గ్రహమాపాద్య విబధ్యంతే , తస్యాటోపో దాహో జ్వరో వేదనాశ్చ తీవ్రా భవంతి; తమాశు వామయిత్వా ప్రాప్తకాలాం క్రియాం కుర్వీత; అధోభాగే త్వధోభాగదోషహరద్రవ్యం సైంధవామ్లమూత్రసంసృష్టం విరేచనాయ పాయయేత్, ఆస్థాపనమనువాసనం చ యథాదోషం విదధ్యాత్, యథాదోషమాహారక్రమం చ; ఉభయతోభాగే తూపద్రవవిశేషాన్ యథాస్వం ప్రతికుర్వీత ||20||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत, तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते , तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति; तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत; अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनाय पाययेत्, आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात्, यथादोषमाहारक्रमं च; उभयतोभागे तूपद्रवविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||२०||
Hide commentary
విబంధాఖ్యాం పంచదశీం వ్యాపదం దర్శయన్నాహ- య ఇత్యాది| విబధ్యంతే వమనవిరేచనయోః ప్రవృత్తిం నివారయంతీత్యర్థః| ప్రాప్తకాలాం ప్రాప్తావస్థాం క్రియాం కుర్వీత| అధోభాగే ఇత్యాది| విరేచనే తు విబంధే అధోభాగహరద్రవ్యం త్రివృదాది సైంధవాదిసంసృష్టం విరేకార్థం పాయయేత్| యథాదోషమేవ యూషక్షీరరసాద్యాహారక్రమశ్చ| కిం బహునా ఉభయతోభాగే తు ఉపద్రవవిశేషాన్ యథాస్వం ప్రతికుర్వీత| గయీ తు అప్రవృత్తదోషోఽప్రచ్యుతదోష ఇతి కృత్వా వ్యాఖ్యాతి||20||
Adhikarana ౧౭ (౨౧) · Śloka ౨౧
యా తు విరేచనే గుదపరికర్తికా తద్వమనే కంఠక్షణనం, యదధః పరిస్రవణం స ఊర్ధ్వభాగే శ్లేష్మప్రసేకః, యా త్వధః ప్రవాహికా సా తూర్ధ్వం శుష్కోద్గారా ఇతి ||21||
View original
या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनं, यदधः परिस्रवणं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः, या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्गारा इति ||२१||
Hide commentary
తాస్వపి కాసుచిదేవాంతరమితి తదుపదర్శయన్నాహ- యా త్విత్యాది||21||
Adhikarana ౧౮ (౨౨) · Śloka ౨౨
భవతి చాత్ర- యాస్త్వేతా వ్యాపదః ప్రోక్తా దశ పంచ చ తత్త్వతః |
ఏతా విరేకాతియోగదుర్యోగాయోగజాః స్మృతాః ||22||
View original
भवति चात्र- यास्त्वेता व्यापदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्त्वतः |
एता विरेकातियोगदुर्योगायोगजाः स्मृताः ||२२||
Hide commentary
ఇదానీం శ్లోకసంగ్రహమాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| తత్త్వతః పరమార్థతః| విరేకోఽత్ర దోషమలరేచనాద్విరేచనం వమనం చ| జేజ్జటాచార్యస్తు విపాకాతియోగేత్యాది పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయతివిషమః పాకోఽనిష్టం ఫలం యేషాం తే విపాకాః, విపాకాశ్చ తేఽతియోగదుర్యోగాయోగాశ్చ తేభ్యో జాయంతే తే తథా| తత్రాతియోజనమతియోగ అతిప్రయోగ ఇతి యావత్; తజ్జాతే ద్వే వ్యాపదౌ- జీవాదానమతియోగశ్చేతి| దుర్యోజనం దుర్యోగః దుష్ప్రయోగో మిథ్యాప్రయోగ ఇతి యావత్; తత్ర వైద్యదుర్యోగనిమిత్తాశ్చతస్రః- వమనమిథ్యాప్రయోగో, విరేచనమిథ్యాప్రయోగ, ఆధ్మానం, పరికర్తికా చేతి; ఆతురదుర్యోగనిమిత్తే ద్వే- హృదయోపసరణవిబంధావితి; ఉభయదుర్యోగజే అపి ద్వే- ప్రవాహికా, వాతశూలం చేతి| అయోజనం అయోగః హీనప్రయోగః , నఞ ఈషదర్థత్వాత్| తత్రాయోగజాః పంచ- సావశేషౌషధత్వం, జీర్ణౌషధతా, హీనదోషహృతత్వం అయోగః, పరిస్రావశ్చేతి| తా ఏతా వైద్యాతురనిమిత్తా, ఆతురనిమిత్తా, వైద్యనిమిత్తాశ్చేతి త్రివిధాః| అన్యే తు తంత్రాంతరదర్శనాదయోగాతియోగజాః సర్వా అపి వ్యాపదో యథాసంఖ్యం మన్యంతే; తత్రాయోగజా దశ, తద్యథా- సావశేషౌషధత్వం, జీర్ణౌషధత్వం, అల్పదోషహృతత్వం, విబంధో, వాతశూలం, ఆధ్మానం, పరిస్రావః, ప్రవాహికా, హృదయోపసరణం, అయోగశ్చేతి; అతియోగజాశ్చ తిస్రః- జీవాదానం, పరికర్తికా, అతియోగశ్చేతి; అయోగాతియోగౌ చ హేతుత్వేనోక్తావిత్యేవం పంచదశ||22||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩౪
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే వమనవిరేచనవ్యాపచ్చికిత్సితం నామ చతుస్త్రింశోఽధ్యాయః ||34||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ||३४||
Hide commentary
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే చతుస్త్రింశత్తమోఽధ్యాయః||34||