Adhikarana ೧ (೧-೩) · Śloka ೩
ಅಥಾತೋ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧||
ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
ವೈದ್ಯಾತುರನಿಮಿತ್ತಂ ವಮನಂ ವಿರೇಚನಂ ಚ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ವ್ಯಾಪದ್ಯತೇ |
ತತ್ರ ವಮನಸ್ಯಾಧೋ ಗತಿರೂರ್ಧ್ವಂ ವಿರೇಚನಸ್ಯೇತಿ ಪೃಥಕ್; ಸಾಮಾನ್ಯಮುಭಯೋಃ- ಸಾವಶೇಷೌಷಧತ್ವಂ, ಜೀರ್ಣೌಷಧತ್ವಂ, ಹೀನದೋಷಾಪಹೃತತ್ವಂ, ವಾತಶೂಲಮ್, ಅಯೋಗೋ, ಅತಿಯೋಗೋ, ಜೀವಾದಾನಮ್, ಆಧ್ಮಾನಂ, ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ, ಪರಿಸ್ರಾವಃ, ಪ್ರವಾಹಿಕಾ, ಹೃದಯೋಪಸರಣಂ, ವಿಬನ್ಧ, ಅಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹ ಇತಿ ||೩||
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते |
तत्र वमनस्याधो गतिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक्; सामान्यमुभयोः- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधत्वं, हीनदोषापहृतत्वं, वातशूलम्, अयोगो, अतियोगो, जीवादानम्, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणं, विबन्ध, अङ्गप्रग्रह इति ||३||
Hide commentary
ವೈದ್ಯಾತುರಗ್ರಹಣೇನೈವ ಭೇಷಜಪರಿಚಾರಕಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್, ಅತಸ್ತಯೋರಪಿ ವ್ಯಾಪನ್ನಿಮಿತ್ತತಾ ಸ್ಯಾತ್| ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ವಮನಸ್ಯಾಧೋಗತಿಃ ‘ವ್ಯಾಪತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಊರ್ಧ್ವಗತಿರ್ವಿರೇಚನಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ‘ವ್ಯಾಪತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಉಭಯೋಸ್ತು ವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ ಸಾವಶೇಷೌಷಧಾದಿಕಂ ತ್ರಯೋದಶಸಙ್ಖ್ಯೋಪೇತಂ ವ್ಯಾಪತ್ತ್ವೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ತುಲ್ಯಮ್| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶೇಽಪಿ ಪಞ್ಚದಶಧೇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕರಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಸಙ್ಖ್ಯಾನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್||೧-೩||
Adhikarana ೨ (೪) · Śloka ೪
ತತ್ರ ಬುಭುಕ್ಷಾಪೀಡಿತಸ್ಯಾತಿತೀಕ್ಷಣಾಗ್ನೇರ್ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಚಾವತಿಷ್ಠಮಾನಂ ದುರ್ವಮಸ್ಯ ವಾ ಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಭಾವಾದ್ವಮನಮಧೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ರೇಪ್ಸಿತಾನವಾಪ್ತಿರ್ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಶ್ಚ ; ತಮಾಶು ಸ್ನೇಹಯಿತ್ವಾ ಭೂಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣತರೈರ್ವಾಮಯೇತ್ ||೪||
View original
तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्षणाग्नेर्मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गुणसामान्यभावाद्वमनमधो गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च ; तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्वामयेत् ||४||
Hide commentary
ವಮನಸ್ಯಾಧೋಗಮನಾಖ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮಂ ಕ್ಷುತ್ಪೀಡಿತಸ್ಯ ಪೀತಮಾತ್ರಮೇವಾಧೋ ಯಾತಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೇರಗ್ನಿಬಲಾತ್ ಪಾಕಂ ಯಾತಿ, ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯಾಪಿ ಕೋಷ್ಠಮಾರ್ದವಾದಧೋ ಯಾತಿ, ದುರ್ವಮಸ್ಯ ಚಾವತಿಷ್ಠಮಾನಂ ಪಾಕಂ ಗಚ್ಛತ್ ಸರತ್ವಾದಿಗುಣಸಾಮ್ಯಾದಧೋ ಯಾತಿ| ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಶ್ಚೇತಿ ದೋಷಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಚಿತ್ವೇಽಪಿ ಕಫೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ವಮನಾರ್ಹತ್ವಾತ್| ಸ್ನೇಹಯಿತ್ವೇತ್ಯತ್ರ ಸ್ನೇಹೇನೈವ ಸ್ವೇದ ಆಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ||೪||
Adhikarana ೩ (೫) · Śloka ೫
ಅಪರಿಶುದ್ಧಾಮಾಶಯಸ್ಯೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸಶೇಷಾನ್ನಸ್ಯ ವಾಽಹೃದ್ಯಮತಿಪ್ರಭೂತಂ ವಾ ವಿರೇಚನಂ ಪೀತಮೂರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ರೇಪ್ಸಿತಾನವಾಪ್ತಿರ್ದೋಷೋಕ್ಲೇಶಶ್ಚ ; ತತ್ರಾಶುದ್ಧಾಮಾಶಯಮುಲ್ಬಣಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಾಶು ವಾಮಯಿತ್ವಾ ಭೂಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣತರೈರ್ವಿರೇಚಯೇತ್, ಆಮಾನ್ವಯೇ ತ್ವಾಮವತ್ ಸಂವಿಧಾನಮ್, ಅಹೃದ್ಯೇಽತಿಪ್ರಭೂತೇ ಚ ಹೃದ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಯುಕ್ತಂ ಚ; ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠತ್ಯೌಷಧೇ ನ ತೃತೀಯಂ ಪಾಯಯೇತ್, ತತಸ್ತ್ವೇನಂ ಮಧುಘೃತಫಾಣಿತಯುಕ್ತೈರ್ಲೇಹೈರ್ವಿರೇಚಯೇತ್ ||೫||
View original
अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाऽहृद्यमतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोक्लेशश्च ; तत्राशुद्धामाशयमुल्बणश्लेष्माणमाशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत्, आमान्वये त्वामवत् संविधानम्, अहृद्येऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च; अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत्, ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत् ||५||
Hide commentary
ವಿರೇಚನಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗತಿವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಪರಿಶುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೋಽತ್ರ ಪಿತ್ತಮ್| ಆಮವತ್ ಸಂವಿಧಾನಂ ಲಙ್ಘನಪಾಚನಾದಿ| ನ ತೃತೀಯಂ ಪಾಯಯೇತ್ ‘ವಿರೇಚನಮೌಷಧಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಥ ಕೇನ ವಿರೇಚಯೇತ್? ತದಾಹ- ತತಸ್ತ್ವೇನಮಿತ್ಯಾದಿ||೫||
Adhikarana ೪ (೬) · Śloka ೬
ದೋಷವಿಗ್ರಥಿತಮಲ್ಪಮೌಷಧಮವಸ್ಥಿತಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗಿಕ್ರಮಧೋಭಾಗಿಕಂ ವಾ ನ ಸ್ರಂಸಯತಿ ದೋಷಾನ್, ತತ್ರ ತೃಷ್ಣಾ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಛರ್ದಿರ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಪರ್ವಭೇದೋ ಹೃಲ್ಲಾಸೋಽರತಿರುದ್ಗಾರಾವಿಶುದ್ಧಿಶ್ಚ ಭವತಿ; ತಮುಷ್ಣಾಭಿರದ್ಭಿರಾಶು ವಾಮಯೇದೂರ್ಧ್ವಭಾಗಿಕೇ, ಅಧೋಭಾಗಿಕೇಽಪಿ ಚ ಸಾವಶೇಷೌಷಧಮತಿಪ್ರಧಾವಿತದೋಷಮತಿಬಲಮಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಲಕ್ಷಣಮಪ್ಯೇವಂ ವಾಮಯೇತ್ ||೬||
View original
दोषविग्रथितमल्पमौषधमवस्थितमूर्ध्वभागिक्रमधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान्, तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर्मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासोऽरतिरुद्गाराविशुद्धिश्च भवति; तमुष्णाभिरद्भिराशु वामयेदूर्ध्वभागिके, अधोभागिकेऽपि च सावशेषौषधमतिप्रधावितदोषमतिबलमसम्यग्विरिक्तलक्षणमप्येवं वामयेत् ||६||
Hide commentary
ಸಾವಶೇಷೌಷಧವ್ಯಾಪದಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಭಯೋರ್ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷವಿಗ್ರಥಿತಂ ದೋಷಮಿಶ್ರಿತಮ್| ನ ಸ್ರಂಸಯತಿ ನ ಚ್ಯಾವಯತಿ| ಪರ್ವಭೇದಃ ಗ್ರನ್ಥಿಸ್ಫುಟನಮ್| ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಥೂತ್ಕರಣಂ, ‘ಥುಕಥುಕೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಅರತಿರ್ನ ಕುತ್ರಚಿದವಸ್ಥಿತಿಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ| ತಮವಸ್ಥಿತಾಲ್ಪೌಷಧಂ ತೃಷ್ಣಾದ್ಯನ್ವಿತಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗಿಕೇ ವಮನದ್ರವ್ಯವಿಷಯೇ ವಾಮಯೇತ್| ಅಧೋಭಾಗಿಕೇಽಪ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇ ವಮನಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಧೋಭಾಗಿಕೇಽಪಿ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧೋಭಾಗಿಕೇ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯವಿಷಯೇ ಯಃ ಸಾವಶೇಷೌಷಧೋಽತಿಪ್ರಧಾವಿತದೋಷಸ್ತಮಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಮಪ್ಯತಿಪ್ರಧಾವಿತದೋಷತ್ವಹೇತುನಾ ವಾಮಯೇತ್ ಪರಮತಿಬಲಂ ಪುರುಷಮ್||೬||
Adhikarana ೫ (೭) · Śloka ೭
ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೇರಲ್ಪಮೌಷಧಮಲ್ಪಗುಣಂ ವಾ ಭಕ್ತವತ್ ಪಾಕಮುಪೈತಿ, ತತ್ರ ಸಮುದೀರ್ಣಾ ದೋಷಾ ಯಥಾಕಾಲಮನಿರ್ಹ್ರೀಯಮಾಣಾ ವ್ಯಾಧಿವಿಭ್ರಮಂ ಬಲವಿಭ್ರಂಶಂ ಚಾಪಾದಯನ್ತಿ, ತಮನಲ್ಪಮಮನ್ದಮೌಷಧಂ ಚ ಪಾಯಯೇತ್ ||೭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकमुपैति, तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति, तमनल्पममन्दमौषधं च पाययेत् ||७||
Hide commentary
ಜೀರ್ಣೌಷಧವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕ್ರೂರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮುದೀರ್ಣಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ, ವ್ಯಾಧಿವಿಭ್ರಮಂ ಕೋಷ್ಠಾದಿಕ್ಷೋಭಲಕ್ಷಣಮ್| ಬಲವಿಭ್ರಂಶಂ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಕ್ತಮ್| ತಮನಲ್ಪಮಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಭೂತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ಪಾತುಂ ಪ್ರಯಚ್ಛೇತ್||೭||
Adhikarana ೬ (೮) · Śloka ೮
ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನೇನಾಲ್ಪಗುಣಂ ವಾ ಭೇಷಜಮುಪಯುಕ್ತಮಲ್ಪಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಹನ್ತಿ; ತತ್ರ ವಮನೇ ದೋಷಶೇಷೋ ಗೌರವಮುತ್ಕ್ಲೇಶಂ ಹೃದಯಾವಿಶುದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಧಿವೃದ್ಧಿಂ ಚ ಕರೋತಿ, ತತ್ರ ತಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಪಾಯಯಿತ್ವಾ ವಾಮಯೇದ್ದೃಢತರಂ; ವಿರೇಚನೇ ತು ಗುದಪರಿಕರ್ತನಮಾಧ್ಮಾನಂ ಶಿರೋಗೌರವಮನಿಃಸರಣಂ ವಾ ವಾಯೋರ್ವ್ಯಾಧಿವೃದ್ಧಿಂ ಚ ಕರೋತಿ; ತಮುಪಪಾದ್ಯ ಭೂಯಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಂ ವಿರೇಚಯೇದ್ದೃಢತರಂ, ದೃಢಂ ಬಹುಪ್ರಚಲಿತದೋಷಂ ವಾ ತೃತೀಯೇ ದಿವಸೇಽಲ್ಪಗುಣಂ ಚೇತಿ ||೮||
View original
अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजमुपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति; तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति, तत्र तं यथायोगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरं; विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं शिरोगौरवमनिःसरणं वा वायोर्व्याधिवृद्धिं च करोति; तमुपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं, दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसेऽल्पगुणं चेति ||८||
Hide commentary
ಅಲ್ಪದೋಷಹೃತಿವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪೋಽತಿಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ಗುಣೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ ತಮ್| ತಂ ದೋಷಶೇಷಮ್| ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಗಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಸ್ನೇಹಾದಿಪೂರ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಯಯಿತ್ವಾ ‘ಆತುರಂ ವಮನದ್ರವ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ದೃಢತರಮಿತಿ ದೃಢತರಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ| ವಿರೇಚನೇ ತ್ವಿತಿ ಅತ್ರಾಪಿ ದೋಷಶೇಷ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಗುದಪರಿಕರ್ತನಂ ಗುದಸ್ಯ ಸರ್ವತಃ ಕರ್ತನಮಿವ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ದೃಢದೇಹಂ ಬಹುದೋಷಂ ಪ್ರಚಲಿತದೋಷಂ ಚ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ವಮನದಿವಸಾದ್ವಿರೇಚನದಿವಸಾದ್ವಾ ತೃತೀಯದಿವಸೇ ವಾಮಯೇದ್ವಿರೇಚಯೇದ್ವೇತಿ||೮||
Adhikarana ೭ (೯) · Śloka ೯
ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನೇನ ರೂಕ್ಷೌಷಧಮುಪಯುಕ್ತಮಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಾ ವಾ ವಾಯುಂ ಕೋಪಯತಿ, ತತ್ರ ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಶ್ರೋಣಿಮನ್ಯಾಮರ್ಮಶೂಲಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಭ್ರಮಂ ಮದಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಂ ಚ ಕರೋತಿ, ತಂ ವಾತಶೂಲಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ತಮಭ್ಯಜ್ಯ ಧಾನ್ಯಸ್ವೇದೇನ ಸ್ವೇದಯಿತ್ವಾ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕವಿಪಕ್ವೇನ ತೈಲೇನಾನುವಾಸಯೇತ್ ||೯||
View original
अस्निग्धस्विन्नेन रूक्षौषधमुपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति, तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं सञ्ज्ञानाशं च करोति, तं वातशूलमित्याचक्षते; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत् ||९||
Hide commentary
ವಾತಶೂಲವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರೋಣಿಃ ಕಟಿಃ, ಮರ್ಮಾತ್ರ ಹೃದಯಮ್| ಭ್ರಮಃ ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ ಭ್ರಮಣಮ್| ಮದಃ ಪೂಗಫಲಾದನೇನೇವ ಮತ್ತತಾ| ಧಾನ್ಯಸ್ವೇದೇನ ಮಾಷಾದಿಶಮೀಧಾನ್ಯಸ್ವೇದೇನ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಯೋರನುವಾಸನಪ್ರತಿಷೇಧವ್ಯವಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶೀತಲೇನ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕತೈಲೇನಾನುವಾಸನಂ ವೇದಿತವ್ಯಮಿತಿ ||೯||
Adhikarana ೮ (೧೦) · Śloka ೧೦
ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಮವಿಭಾವಿತಶರೀರೇಣಾಲ್ಪಮೌಷಧಮಲ್ಪಗುಣಂ ವಾ ಪೀತಮೂರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾ ನಾಭ್ಯೇತಿ ದೋಷಾಂಶ್ಚೋತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ತೈಃ ಸಹ ಬಲಕ್ಷಯಮಾಪಾದಯತಿ, ತತ್ರಾಧ್ಮಾನಂ ಹೃದಯಗ್ರಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ದಾಹಶ್ಚ ಭವತಿ, ತಮಯೋಗಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ತಮಾಶು ವಾಮಯೇನ್ಮದನಫಲಲವಣಾಮ್ಬುಭಿರ್ವಿರೇಚಯೇತ್ತೀಕ್ಷ್ಣತರೈಃ ಕಷಾಯೈಶ್ಚ |
ದುರ್ವಾನ್ತಸ್ಯ ತು ಸಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ದೋಷಾ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಶರೀರಂ ಕಣ್ಡೂಶ್ವಯಥುಕುಷ್ಠಪಿಡಕಾಜ್ವರಾಙ್ಗಮರ್ದನಿಸ್ತೋದನಾನಿ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತತಸ್ತಾನಶೇಷಾನ್ಮಹೌಷಧೇನಾಪಹರೇತ್ |
ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ದುರ್ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾಧೋನಾಭೇಃ ಸ್ತಬ್ಧಪೂರ್ಣೋದರತಾ ಶೂಲಂ ವಾತಪುರೀಷಸಙ್ಗಃ ಕಣ್ಡೂಮಣ್ಡಲಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ವಾ ಭವತಿ, ತಮಾಸ್ಥಾಪ್ಯ ಪುನಃ ಸಂಸ್ನೇಹ್ಯ ವಿರೇಚಯೇತ್ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ |
ನಾತಿಪ್ರವರ್ತಮಾನೇ ತಿಷ್ಠತಿ ವಾ ದುಷ್ಟಸಂಶೋಧನೇ ತತ್ಸನ್ತೇಜನಾರ್ಥಮುಷ್ಣೋದಕಂ ಪಾಯಯೇತ್, ಪಾಣಿತಾಪೈಶ್ಚ ಪಾರ್ಶ್ವೋದರಮುಪಸ್ವೇದಯೇತ್, ತತಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ದೋಷಾಃ |
ಅನುಪ್ರವೃತ್ತೇ ಚಾಲ್ಪದೋಷೇ ಜೀರ್ಣೌಷಧಂ ಬಹುದೋಷಮಹಃಶೇಷಂ ಬಲಂ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ಭೂಯೋ ಮಾತ್ರಾಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್ |
ಅಪ್ರವೃತ್ತದೋಷಂ ದಶರಾತ್ರಾದೂರ್ಧ್ವಮುಪಸಂಸ್ಕೃತದೇಹಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಂ ಭೂಯಃ ಶೋಧಯೇತ್ |
ದುರ್ವಿರೇಚ್ಯಮಾಸ್ಥಾಪ್ಯ ಪುನಃ ಸಂಸ್ನೇಹ್ಯ ವಿರೇಚಯೇತ್ |
ಹ್ರೀಭಯಲೋಭೈರ್ವೇಗಾಘಾತಶೀಲಾಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋ ರಾಜಸಮೀಪಸ್ಥಾ ವಣಿಜಃ ಶ್ರೋತ್ರಿಯಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾದೇತೇ ದುರ್ವಿರೇಚ್ಯಾಃ, ಬಹುವಾತತ್ವಾತ್; ಅತ ಏವ ತಾನತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಸ್ವೇದೋಪಪನ್ನಾಞ್ ಶೋಧಯೇತ್ ||೧೦||
View original
स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेणाल्पमौषधमल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति, तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति, तमयोगमित्याचक्षते; तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च |
दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति, ततस्तानशेषान्महौषधेनापहरेत् |
अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति, तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन |
नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्सन्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्, पाणितापैश्च पार्श्वोदरमुपस्वेदयेत्, ततः प्रवर्तन्ते दोषाः |
अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषमहःशेषं बलं चावेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् |
अप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत् |
दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत् |
ह्रीभयलोभैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति, तस्मादेते दुर्विरेच्याः, बहुवातत्वात्; अत एव तानतिस्निग्धान् स्वेदोपपन्नाञ् शोधयेत् ||१०||
Hide commentary
ಅಯೋಗವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹುವ್ಯಾಪತ್ತ್ವಾದೇತಾನ್ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾನ್ ಸ್ವೈರಂ ರೇಚಯೇತ್| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಮವಿಭಾವಿತಶರೀರೇಣ ಸರ್ವಥೈವಾಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಾಭ್ಯೇತಿ ನ ಗಚ್ಛತಿ| ದೋಷಾಂಶ್ಚೋತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯ ತೈರ್ದೋಷೈಃ ಸಹ ಬಲಕ್ಷಯಮಾಪಾದಯತಿ, ತಥಾಽಽಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ಕರೋತಿ| ತಮಯೋಗಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಇತಿ ಅನೇನ ಪಾರಿಭಾಷಿಕತ್ವಮಯೋಗಸ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ| ಇತಿ ಹೇತೋರಲ್ಪದೋಷಹೃತತ್ವಮಯೋಗೋ ನ ಭವತಿ| ಮದನಾದಿಭಿರ್ವಾಮಯೇದ್ವಮನಾಯೋಗೇ; ತೀಕ್ಷ್ಣತರಕಷಾಯೈರ್ವಿರೇಚಯೇದ್ವಿರೇಚನಾಯೋಗೇ| ತತ್ರ ಬಲಕ್ಷಯಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ಸರ್ವಥಾಽಪ್ರವೃತ್ತಯೋರ್ವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ ಸಾಮಾನ್ಯಕಾರ್ಯಲಿಙ್ಗಮ್| ಪೃಥಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧಾಯ ತೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇನೋತ್ಪನ್ನೈರ್ಹೃಲ್ಲಾಸಪ್ರಸೇಕಾಲ್ಪವಿಟ್ಪ್ರವೃತ್ತಿನಾಭ್ಯಧೋಗೌರವಾದಿಭಿರನುಮಿತಯೋರ್ವಮನವಿರೇಚನಾಯೋಗಯೋಃ ಪೃಥಕ್ ಲಿಙ್ಗಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ- ದುರ್ವಾನ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಡ್ವಾದಿದುರ್ವಾನ್ತಲಿಙ್ಗಿನಂ ವಾತಪೂರ್ಣೋದರಾದಿದುರ್ವಿರಿಕ್ತಲಿಙ್ಗಿನಂ ಚಾಸ್ಥಾಪ್ಯ ನಿರೂಹ್ಯ, ಸಂಸ್ನೇಹ್ಯ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿನಾ, ತತಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ನಿರೂಹಣೇನ ವಿರೇಚನೇನ ಚ ವಿರೇಚಯೇತ್| ಅತ್ರಾಯೋಗಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಲ್ಪದೋಷಹೃತತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರವರ್ತನೋಪಾಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾಽಲ್ಪಪ್ರವೃತ್ತೌ ದ್ವಿತೀಯಂ ಕರಣೀಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅನುಪ್ರವೃತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣೌಷಧಂ ಪ್ರಭೂತದೋಷಂ ಪುರುಷಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ತಥಾ ದೇಹಸ್ಯ ಬಲಂ ಚ ದ್ವಿತೀಯೌಷಧಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಅಲ್ಪದೋಷಪ್ರವೃತ್ತೌ ತದಹರೇವ ಭೇಷಜಮಭಿಧಾಯ ಸರ್ವಥಾ ದೋಷಾಪ್ರವೃತ್ತೌ ವಿಧಿಮಾಹ- ಅಪ್ರವೃತ್ತದೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಥ್ಯಾಹಾರಸ್ನೇಹಾದಿನೋಪಸ್ಕಾರೇಣ ದಶರಾತ್ರಮತಿವಾಹ್ಯ ತತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವಮನವಿರೇಚನಾಭ್ಯಾಂ ಶೋಧಯೇತ್| ಸುಖವಿರೇಚ್ಯಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಮಭಿಧಾಯ ದುರ್ವಿರೇಚ್ಯಸ್ಯಾಹ- ದುರ್ವಿರೇಚ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವಾದ್ದುರ್ವಿರೇಚ್ಯಾನ್ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಹೇತುವಿಶೇಷಂ ದುರ್ವಿರೇಚನೇ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಹ್ರೀಭಯೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಹ್ರಿಯಾ ಲಜ್ಜಯಾ ವೇಗಾಘಾತಶೀಲಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋ, ಭಯೇನ ರಾಜಸಮೀಪಸ್ಥಾ, ಲೋಭೇನ ವಣಿಜಃ ಶ್ರೋತ್ರಿಯಾಶ್ಚ, ತಸ್ಮಾತ್ತಾನತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾಞ್ಛೋಧಯೇತ್||೧೦||
Adhikarana ೯ (೧೧) · Śloka ೧೧
ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಮತಿಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ವಾಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮಧಿಕಂ ವಾ ದತ್ತಮೌಷಧಮತಿಯೋಗಂ ಕುರ್ಯಾತ್ |
ತತ್ರ ವಮನಾತಿಯೋಗೇ ಪಿತ್ತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಬಲವಿಸ್ರಂಸೋ ವಾತಕೋಪಶ್ಚ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ, ತಂ ಘೃತೇನಾಭ್ಯಜ್ಯಾವಗಾಹ್ಯ ಶೀತಾಸ್ವಪ್ಸು ಶರ್ಕರಾಮಧುಮಿಶ್ರೈರ್ಲೇಹೈರುಪಚರೇದ್ಯಥಾಸ್ವಂ; ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇ ಕಫಸ್ಯಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರುತ್ತರಕಾಲಂ ಚ ಸರಕ್ತಸ್ಯ, ತತ್ರಾಪಿ ಬಲವಿಸ್ರಂಸೋ ವಾತಕೋಪಶ್ಚ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ, ತಮತಿಶೀತಾಮ್ಬುಭಿಃ ಪರಿಷಿಚ್ಯಾವಗಾಹ್ಯ ವಾ ಶೀತೈಸ್ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುಭಿರ್ಮಧುಮಿಶ್ರೈಶ್ಛರ್ದಯೇತ್, ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಂ ಚಾಸ್ಮೈ ದದ್ಯಾತ್, ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಷಾ ಚೈನಮನುವಾಸಯೇತ್, ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದಿಂ ಚಾಸ್ಮೈ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ಪಾತುಂ ಪ್ರಯಚ್ಛೇತ್, ಕ್ಷೀರರಸಯೋಶ್ಚಾನ್ಯತರೇಣ ಭೋಜಯೇತ್ ||೧೧||
View original
स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वाऽतितीक्ष्णमधिकं वा दत्तमौषधमतियोगं कुर्यात् |
तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैरुपचरेद्यथास्वं; विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्तरकालं च सरक्तस्य, तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्यावगाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत्, पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात्, क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत्, प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत्, क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत् ||११||
Hide commentary
ಇದಾನೀಮತಿಯೋಗವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಬಲವಿಸ್ರಂಸಃ ಶಕ್ತಿವಿಸ್ರಂಸಃ | ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಯಸ್ಯ ಯದಾತ್ಮೀಯಂ ತದ್ಯಥಾಸ್ವಂ; ತೇನ ಲಾಜಶಕ್ತೂಪಕಲ್ಪಿತೈಃ ಕ್ವಚಿಚ್ಛರ್ಕರಾಮಿಶ್ರೈಃ ಕ್ವಚಿನ್ಮಧುಮಿಶ್ರೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ| ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಷಾ ಕ್ಷೀರೋತ್ಥೇನ ಘೃತೇನ| ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುಮಧುಚ್ಛರ್ದನಮಧಃಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಾರ್ಥಂ, ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಪ್ರಯೋಗೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಪರಿಹಾರಾಯ, ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಷಾಽನುವಾಸನಂ ವಾತಪ್ರತಿಬನ್ಧಾಯ, ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ಸಹ ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದಿಪ್ರಯೋಗಃ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಾಯ, ಕ್ಷೀರರಸೈಶ್ಚ ಭೋಜನಂ ಬಲಪ್ರತಿಲಮ್ಭಾಯ| ಗಯೀ ತು ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಂ ಚಾಸ್ಮೈ ದದ್ಯಾದಿತ್ಯನನ್ತರಂ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತ್ಯಙ್ಗತ್ವೇನ ಕ್ಷೀರರಸಾಭ್ಯಾಂ ಚೈನಮಿತಿ ಪಾಠಂ ಪಠತಿ||೧೧||
Adhikarana ೧೦ (೧೨-೧೪) · Śloka ೧೪
ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ವಮನಾತಿಯೋಗೇ ಪ್ರವೃದ್ಧೇ ಶೋಣಿತಂ ಷ್ಠೀವತಿ ರ್ಛ್ದಯತಿ ವಾ, ತತ್ರ ಜಿಹ್ವಾನಿಃಸರಣಮಪಸರಣಮಕ್ಷ್ಣೋರ್ವ್ಯಾವೃತ್ತಿರ್ಹನುಸಂಹನನಂ ತೃಷ್ಣಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಜ್ವರೋ ವೈಸಞ್ಜ್ಞ್ಯಮಿತ್ಯುಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತಿ; ತಮಜಾಸೃಕ್ಚನ್ದನೋಶೀರಾಞ್ಜನಲಾಜಚೂರ್ಣೈಃ ಸಶರ್ಕರೋದಕೈರ್ಮನ್ಥಂ ಪಾಯಯೇತ್, ಫಲರಸೈರ್ವಾ ಸಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರೈಃ ಶುಙ್ಗಾಭಿರ್ವಾ ವಟಾದೀನಾಂ ಪೇಯಾಂ ಸಿದ್ಧಾಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಾಂ ವರ್ಚೋಗ್ರಾಹಿಭಿರ್ವಾ, ಪಯಸಾ ಜಾಙ್ಗಲರಸೇನ ವಾ ಭೋಜಯೇತ್, ಅತಿಸ್ರುತಶೋಣಿತವಿಧಾನೇನೋಪಚರೇತ್; ಜಿಹ್ವಾಮತಿಸರ್ಪಿತಾಂ ಕಟುಕಲವಣಚೂರ್ಣಪ್ರಘೃಷ್ಟಾಂ ತಿಲದ್ರಾಕ್ಷಾಪ್ರಲಿಪ್ತಾಂ ವಾಽನ್ತಃ ಪೀಡಯೇತ್, ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾಮಮ್ಲಮನ್ಯೇ ತಸ್ಯ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಖಾದಯೇಯುಃ; ವ್ಯಾವೃತ್ತೇ ಚಾಕ್ಷಿಣೀ ಘೃತಾಭ್ಯಕ್ತೇ ಪೀಡಯೇತ್, ಹನುಸಂಹನನೇ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ನಸ್ಯಂ ಸ್ವೇದಾಂಶ್ಚ ವಿದಧ್ಯಾತ್, ತೃಷ್ಣಾದಿಷು ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರತಿಕುರ್ವೀತ, ವಿಸಞ್ಜ್ಞೇ ವೇಣುವೀಣಾಗೀತಸ್ವನಂ ಶ್ರಾವಯೇತ್ ||೧೨||
ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇ ಚ ಸಚನ್ದ್ರಕಂ ಸಲಿಲಮಧಃ ಸ್ರವತಿ ತತೋ ಮಾಂಸಧಾವನಪ್ರಕಾಶಮುತ್ತರಕಾಲಂ ಜೀವಶೋಣಿತಂ ಚ, ತತೋ ಗುದನಿಃಸರಣಂ ವೇಪಥುರ್ವಮನಾತಿಯೋಗೋಪದ್ರವಾಶ್ಚಾಸ್ಯ ಭವನ್ತಿ; ತಮಪಿ ನಿಃಸ್ರುತಶೋಣಿತವಿಧಾನೇನೋಪಚರೇತ್, ನಿಃಸರ್ಪಿತಗುದಸ್ಯ ಗುದಮಭ್ಯಜ್ಯ ಪರಿಸ್ವೇದ್ಯಾನ್ತಃ ಪೀಡಯೇತ್ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಾ ವೀಕ್ಷೇತ, ವೇಪಥೌ ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಧಾನಂ ಕುರ್ವೀತ, ಜಿಹ್ವಾನಿಃಸರಣಾದಿಷೂಕ್ತಃ ಪ್ರತೀಕಾರಃ, ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತೇ ವಾ ಜೀವಶೋಣಿತೇ ಕಾಶ್ಮರೀಫಲಬದರೀದೂರ್ವೋಶೀರೈಃ ಶೃತೇನ ಪಯಸಾ ಘೃತಮಣ್ಡಾಞ್ಜನಯುಕ್ತೇನ ಸುಶೀತೇನಾಸ್ಥಾಪಯೇತ್, ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಕಷಾಯೇಕ್ಷುರಸಘೃತಶೋಣಿತಸಂಸೃಷ್ಟೈಶ್ಚೈನಂ ಬಸ್ತಿಭಿರುಪಾಚರೇತ್, ಶೋಣಿತಷ್ಠೀವನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತರಕ್ತಾತೀಸಾರಕ್ರಿಯಾಶ್ಚಾಸ್ಯ ವಿದಧ್ಯಾತ್, ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಪಾನಭೋಜನೇಷು ||೧೩||
ಜೀವಶೋಣಿತರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋಶ್ಚ ಜಿಜ್ಞಾಸಾರ್ಥಂ ತಸ್ಮಿನ್ ಪಿಚುಂ ಪ್ಲೋತಂ ವಾ ಕ್ಷಿಪೇತ್, ಯದ್ಯುಷ್ಣೋದಕಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಮಪಿ ವಸ್ತ್ರಂ ರಞ್ಜಯತಿ ತಜ್ಜೀವಶೋಣಿತಮವಗನ್ತವ್ಯಂ; ಸಭಕ್ತಂ ಚ ಶುನೇ ದದ್ಯಾಚ್ಛಕ್ತುಸಮ್ಮಿಶ್ರಂ ವಾ, ಸ ಯದ್ಯುಪಭುಞ್ಜೀತ ತಜ್ಜೀವಶೋಣಿತಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್; ಅನ್ಯಥಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ ||೧೪||
View original
तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितं ष्ठीवति र्छ्दयति वा, तत्र जिह्वानिःसरणमपसरणमक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसञ्ज्ञ्यमित्युपद्रवा भवन्ति; तमजासृक्चन्दनोशीराञ्जनलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत्, फलरसैर्वा सघृतक्षौद्रशर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रां वर्चोग्राहिभिर्वा, पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत्, अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्; जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्राक्षाप्रलिप्तां वाऽन्तः पीडयेत्, अन्तःप्रविष्टायामम्लमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुः; व्यावृत्ते चाक्षिणी घृताभ्यक्ते पीडयेत्, हनुसंहनने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वेदांश्च विदध्यात्, तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत, विसञ्ज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत् ||१२||
विरेचनातियोगे च सचन्द्रकं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाशमुत्तरकालं जीवशोणितं च, ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्रवाश्चास्य भवन्ति; तमपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्, निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत् क्षुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत, वेपथौ वातव्याधिविधानं कुर्वीत, जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारः, अतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेनास्थापयेत्, न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्, शोणितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात्, न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात् पानभोजनेषु ||१३||
जीवशोणितरक्तपित्तयोश्च जिज्ञासार्थं तस्मिन् पिचुं प्लोतं वा क्षिपेत्, यद्युष्णोदकप्रक्षालितमपि वस्त्रं रञ्जयति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं; सभक्तं च शुने दद्याच्छक्तुसम्मिश्रं वा, स यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम्; अन्यथा रक्तपित्तमिति ||१४||
Hide commentary
ಇದಾನೀಂ ತಯೋರ್ವಮನವಿರೇಕಾತಿಯೋಗಯೋರುತ್ತಮಾವಸ್ಥಾಜೀವಾದಾನವ್ಯಾಪದಂ ಕಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸಿತಾರ್ಥಮಾಹ- ತಸ್ಮಿನ್ನೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವಾಯಾ ನಿಃಸರಣಮಪಸರ್ಪಣಂ ಜಿಹ್ವಾನಿಃಸರ್ಪಣಮ್, ಅಥವಾ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗಮನಂ ಬಹಿರ್ಗತಿರನ್ತರಪ್ರವೇಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಕ್ಷ್ಣೋರ್ವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ ಚಕ್ಷುಷೋರುದ್ವೃತ್ತಿಃ| ಹನುಸಂಹನನಂ ಹನುಸಂಹತಿಃ ಸರಣಾಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಮಿತ್ಯಾದಿ ತಂ ವಮನಾತಿಯೋಗಪ್ರವೃತ್ತಶೋಣಿತಂ ಛಾಗರುಧಿರಾದಿಭಿಃ ಪ್ಲುತಂ ಮನ್ಥಂ ಪಾಯಯೇತ್| ಫಲರಸೈರ್ವೇತಿ ದಾಡಿಮೀಫಲರಸೈಃ| ಜಾಙ್ಗಲರಸೇನೇತಿ ‘ವಾತಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾಂ ಜಿಹ್ವಾಯಾಮಮ್ಲಫಲಮನ್ಯೇ ತಸ್ಯ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಖಾದಯೇಯುರಿತಿ ಏತದ್ದರ್ಶನಾತ್ ಮುಖಪ್ರಸೇಕೇನ ಮೃದುಭೂತಾ ಜಿಹ್ವಾ ಯಥಾಸ್ಥಾನಮಾಗಚ್ಛತಿ| ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸಚನ್ದ್ರಕಂ ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಚನ್ದ್ರಕಾಕಾರಮ್| ಜೀವಶೋಣಿತಂ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗಾಶ್ರಯಂ ವಿಶುದ್ಧಂ ಶೋಣಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಮನಾತಿಪ್ರವೃತ್ತೌ ತಾವಚ್ಛೋಣಿತನಿಷ್ಠೀವನಪ್ರಚ್ಛರ್ದನೇ ಉಕ್ತೇ, ಅತ್ರ ತು ಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನೋದಕಜೀವಶೋಣಿತನಿರ್ಗಮಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುಕ್ತೇತಿ ಶೋಣಿತಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಮನವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇ ಸಾಮಾನ್ಯಂ; ಭೇದಸ್ತು ಜಿಹ್ವಾನಿಸ್ಸರಣಸ್ಥಾನೇಽತ್ರ ಗುದನಿಸ್ಸರಣಂ, ತಥಾಽಕ್ಷ್ಣೋರ್ವ್ಯಾವೃತ್ತಿರ್ಮನಾಗಪಿ ನಾಸ್ತಿ ಕಿನ್ತ್ವನ್ತಃಪ್ರವೇಶ ಏವ ಭವತಿ, ನಾಸ್ತಿ ಚಾಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಹನುಸಂಹನನಂ ಹಿಕ್ಕೋದ್ಗಾರೌ ಚೇತಿ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯಃ; ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತು ಜಿಹ್ವಾನಿಃಸರ್ಪಣಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಅನ್ಯೇ ಪ್ರವೃದ್ಧವಮನಾತಿಯೋಗೋಕ್ತಾ ಉಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ| ವೇಪಥುಃ ಕಮ್ಪಃ| ವಮನಾತಿಯೋಗೋಪದ್ರವಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರವೃತ್ತರಸಧಾತುಕ್ಷಯೇಣ ವಾತಕೃತಾ ವಮನಾತಿಯೋಗೋಪದ್ರವಾ ಪಿತ್ತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಬಲವಿಭ್ರಂಶವಾತಕೋಪತೃಷ್ಣಾಮೋಹಾದಯಃ| ಜಿಹ್ವಾಪಸರಣಾದಿಷ್ವಿತಿ ಜಿಹ್ವಾಪಸರ್ಪಣಮತ್ರೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಜಿಹ್ವಾಪಸರ್ಪಣಾದಿವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೋತ್ಪನ್ನೇಷು ವಮನಾತಿಯೋಗೋಕ್ತಃ ಪ್ರತೀಕಾರ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಗಯೀ ತು ಜಿಹ್ವಾನಿಸ್ಸರ್ಪಣಾದಯೋ ವಮನಾತಿಯೋಗೇ ಏವ ಭವನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಕಾಮಸ್ತೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಹಿತಮೇವೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ- ಜಿಹ್ವಾನಿಸ್ಸರ್ಪಣಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಉಕ್ತಃ ಪ್ರತೀಕಾರ ಇತಿ ವಮನಾತಿಯೋಗೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಫಲಂ ಮದನಫಲಂ, ಘೃತಮಣ್ಡಃ ಘೃತಸ್ಯ ಸ್ತ್ಯಾನಸ್ಯೋಪರ್ಯಚ್ಛೋ ಭಾಗಃ| ಅಞ್ಜನಂ ಸ್ರೋತೋಽಞ್ಜನಮ್| ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪನಾ ಚಾತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯನಿರೂಹಕಲ್ಪೇನ| ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇ ಜೀವಶೋಣಿತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತೌ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಪದಿಶ್ಯ ವಮನಾತಿಯೋಗೇಽಪಿ ಶೋಣಿತನಿಷ್ಠೀವನಾದೌ ರಕ್ತಾತಿಸಾರರಕ್ತಪಿತ್ತಕ್ರಿಯಾಮಾಹ- ಶೋಣಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾನಭೋಜನಸಂಸ್ಕಾರೇ ಚಾಸ್ಯ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಂ ಷಡಙ್ಗೋದಕಕಲ್ಪೇನ| ತಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ವಾನ್ತೇಽಧಃಪ್ರವೃತ್ತೇ ಧಾತುದ್ರವೇ, ಪಿಚುಂ ಕರ್ಪಾಸತೂಲಕಂ , ಪ್ಲೋತಂ ವಸ್ತ್ರಂ ಶುಕ್ಲಂ ಕ್ಷಿಪೇತ್, ತದ್ಯದಿ ಶುಕ್ಲಮುಷ್ಣೋದಕಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ ರಾಗರಹಿತಂ ಭವೇತ್ತದಾ ಜೀವಶೋಣಿತಂ, ವಿವರ್ಣೇ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ| ವಮನವಿರೇಚನಜೀವಾದಾನಯೋಃ ಪುನಃ ಕ್ರಿಯಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಯೋಶ್ಚ ಪಿತ್ತಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ವೀತೇತ್ಯಾದಿ| ವಮನಜೀವಾದಾನೇ ತು ಅತಿಸ್ರುತಶೋಣಿತವಿಧಾನಾತಿದೇಶೇನ ಏಣಾದಿಶೋಣಿತಪಾನಮುಪದಿಷ್ಟಂ ತಥೇದಾನೀಂ ರಕ್ತಾತಿಸಾರಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನಂ ಚೇತಿ| ಅಯಂ ಪಾಠೋಽಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೧೨-೧೪||
Adhikarana ೧೧ (೧೫) · Śloka ೧೫
ಸಶೇಷಾನ್ನೇನ ಬಹುದೋಷೇಣ ರೂಕ್ಷೇಣಾನಿಲಪ್ರಾಯಕೋಷ್ಠೇನಾನುಷ್ಣಮಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾ ಪೀತಮೌಷಧಮಾಧ್ಮಾಪಯತಿ, ತತ್ರಾನಿಲಮೂತ್ರಪುರೀಷಸಙ್ಗಃ ಸಮುನ್ನದ್ಧೋದರತಾ ಪಾರ್ಶ್ವಭಙ್ಗೋ ಗುದಬಸ್ತಿನಿಸ್ತೋದನಂ ಭಕ್ತಾರುಚಿಶ್ಚ ಭವತಿ, ತಂ ಚಾಧ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ತಮುಪಸ್ವೇದ್ಯಾನಾಹವರ್ತಿದೀಪನಬಸ್ತಿಕ್ರಿಯಾಭಿರುಪಚರೇತ್ ||೧೫||
View original
सशेषान्नेन बहुदोषेण रूक्षेणानिलप्रायकोष्ठेनानुष्णमस्निग्धं वा पीतमौषधमाध्मापयति, तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः समुन्नद्धोदरता पार्श्वभङ्गो गुदबस्तिनिस्तोदनं भक्तारुचिश्च भवति, तं चाध्मानमित्याचक्षते; तमुपस्वेद्यानाहवर्तिदीपनबस्तिक्रियाभिरुपचरेत् ||१५||
Hide commentary
ಜೀವಾದಾನವ್ಯಾಪದಮಭಿಧಾಯ ದ್ವಯೋರಪಿ ಶುದ್ಧ್ಯೋರಾಧ್ಮಾನಾಖ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪದಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಸಶೇಷಾನ್ನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮುನ್ನದ್ಧೋದರತೇತಿ ವಮನಕೃತಂ ಸಮುನ್ನದ್ಧೋದರತ್ವಮಾಮಾಶಯೇ, ವಿರೇಚನಕೃತಂ ಪಕ್ವಾಶಯೇ| ತತ್ರ ಸ್ವೇದನಮೂತ್ರಾದ್ಯನುಲೋಮನಲಙ್ಘನದೀಪನಕ್ರಿಯಾಶ್ಚೇತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೧೫||
Adhikarana ೧೨ (೧೬) · Śloka ೧೬
ಕ್ಷಾಮೇಣಾತಿಮೃದುಕೋಷ್ಠೇನ ಮನ್ದಾಗ್ನಿನಾ ರೂಕ್ಷೇಣ ವಾಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾತಿಲವಣಮತಿರೂಕ್ಷಂ ವಾ ಪೀತಮೌಷಧಂ ಪಿತ್ತಾನಿಲೌ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾಮಾಪಾದಯತಿ, ತತ್ರ ಗುದನಾಭಿಮೇಢ್ರಬಸ್ತಿಶಿರಃಸು ಸದಾಹಂ ಪರಿಕರ್ತನಮನಿಲಸಙ್ಗೋ ವಾಯುವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಭಕ್ತಾರುಚಿಶ್ಚ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿರ್ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಕೃಷ್ಣತಿಲಕಲ್ಕಮಧುಘೃತಯುಕ್ತಃ, ಶೀತಾಮ್ಬುಪರಿಷಿಕ್ತಂ ಚೈನಂ ಪಯಸಾ ಭುಕ್ತವನ್ತಂ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಸಿದ್ಧೇನ ತೈಲೇನ ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್ ||೧೬||
View original
क्षामेणातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना रूक्षेण वाऽतितीक्ष्णोष्णातिलवणमतिरूक्षं वा पीतमौषधं पित्तानिलौ प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति, तत्र गुदनाभिमेढ्रबस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति; तत्र पिच्छाबस्तिर्यष्टीमधुककृष्णतिलकल्कमधुघृतयुक्तः, शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकसिद्धेन तैलेन वाऽनुवासयेत् ||१६||
Hide commentary
ಪರಿಕರ್ತಿಕಾವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕ್ಷಾಮೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾಮಃ ಕ್ಷೀಣಬಲಕಾಯಃ| ಪರಿ ಸರ್ವತೋ ಭಾವೇನ ಕೃನ್ತತೀವ ಛಿನತ್ತೀವ ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನೀತಿ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ| ತತ್ರ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಪರಿಕರ್ತಿಕಾಯಾಂ ಘೃತಮಣ್ಡೇನಾನುವಾಸನಂ, ವಾತೋಲ್ಬಣಾಯಾಂ ತು ತೈಲೇನೇತಿ| ವಮನೇ ಪುನಃ ಕಣ್ಠೋರಸಿ ಸದಾಹಪರಿಕರ್ತನಂ; ತತ್ರ ಘೃತಮಧುಮಧುರೈಃ ಸಶೀತೈರ್ಲೇಪೈರುಪಚಾರಃ ಪಯಃಸಿತಾಭೋಜನಂ ಚ||೧೬||
Adhikarana ೧೩ (೧೭) · Śloka ೧೭
ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯಾತಿಪ್ರಭೂತದೋಷಸ್ಯ ಮೃದ್ವೌಷಧಮವಚಾರಿತಂ ಸಮುತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯ ದೋಷಾನ್ನ ನಿಃಶೇಷಾನಪಹರತಿ, ತತಸ್ತೇ ದೋಷಾಃ ಪರಿಸ್ರಾವಮಾಪಾದಯನ್ತಿ, ತತ್ರ ದೌರ್ಬಲ್ಯೋದರವಿಷ್ಟಮ್ಭಾರುಚಿಗಾತ್ರಸದನಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಸವೇದನೌ ಚಾಸ್ಯ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಪರಿಸ್ರವತಃ, ತಂ ಪರಿಸ್ರಾವಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ತಮಜಕರ್ಣಧವತಿನಿಶಪಲಾಶಬಲಾಕಷಾಯೈರ್ಮಧುಸಂಯುಕ್ತೈರಾಸ್ಥಾಪಯೇತ್, ಉಪಶಾನ್ತದೋಷಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ಭೂಯಃ ಸಂಶೋಧಯೇತ್ ||೧೭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मृद्वौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न निःशेषानपहरति, ततस्ते दोषाः परिस्रावमापादयन्ति, तत्र दौर्बल्योदरविष्टम्भारुचिगात्रसदनानि भवन्ति, सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः, तं परिस्रावमित्याचक्षते; तमजकर्णधवतिनिशपलाशबलाकषायैर्मधुसंयुक्तैरास्थापयेत्, उपशान्तदोषं स्निग्धं च भूयः संशोधयेत् ||१७||
Hide commentary
ಪರಿಸ್ರಾವಾಖ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕ್ರೂರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜಕರ್ಣೋಽಶ್ವಕರ್ಣಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಏವ ಪೂರ್ವದೇಶೇ, ಧವ ಇನ್ದ್ರವೃಕ್ಷಃ, ತಿನಿಶಃ ಸ್ಯನ್ದನಃ| ಉಪಶಾನ್ತದೋಷಮಿತಿ ಉಪಶಾನ್ತಪರಿಸ್ರಾವಮ್| ಭೂಯಃ ಪುನರಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ಸಂಶೋಧನೈಃ ಸಂಶೋಧಯೇತ್| ವಮನೇ ಪುನರೂರ್ಧ್ವಂ ಕಫಪ್ರಸೇಕಃ; ತತ್ರಾಧ್ಯಾಹಾರೇಣೋಪಶಾನ್ತದೋಷಂ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ಮೃದುನಾಽಲ್ಪೇನ ವಮನೇನ ಯಥಾಯೋಗಂ ವಾಮಯೇತ್| ಗಯೀ ತು ಉಪಶಾನ್ತದೋಷಮಿತಿ ರೂಕ್ಷಸ್ನಿಗ್ಧಕೋಷ್ಠಂ ಸಂಶಮನಪಾಚನಾಭ್ಯಾಂ ಶಮಿತೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷಮಾಸ್ಥಾಪಯೇಚ್ಛೋಧಯೇದ್ವೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ||೧೭||
Adhikarana ೧೪ (೧೮) · Śloka ೧೮
ಅತಿರೂಕ್ಷೇಽತಿಸ್ನಿಗ್ಧೇ ವಾ ಭೇಷಜಮವಚಾರಿತಮಪ್ರಾಪ್ತಂ ವಾತವರ್ಚ ಉದೀರಯತಿ ವೇಗಾಘಾತೇನ ವಾ, ತದಾ ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಸವಾತಂ ಸದಾಹಂ ಸಶೂಲಂ ಗುರು ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಶ್ವೇತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಸರಕ್ತಂ ವಾ ಭೃಶಂ ಪ್ರವಾಹಮಾಣಃ ಕಫಮುಪವಿಶತಿ; ತಾಂ ಪರಿಸ್ರಾವವಿಧಾನೇನೋಪಚರೇತ್ ||೧೮||
View original
अतिरूक्षेऽतिस्निग्धे वा भेषजमवचारितमप्राप्तं वातवर्च उदीरयति वेगाघातेन वा, तदा प्रवाहिका भवति; तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति; तां परिस्रावविधानेनोपचरेत् ||१८||
Hide commentary
ಪ್ರವಾಹಿಕಾಖ್ಯಾಂ ತ್ರಯೋದಶೀಂ ವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತಿರೂಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿರೂಕ್ಷೇ ಪುರುಷೇ ಭೇಷಜಮವಚಾರಿತಮಪ್ರಾಪ್ತವೇಗಮೇವ ವಾತವರ್ಚ ಉದೀರಯತಿ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ ಯದಾ ತದಾ ಪ್ರವಾಹಿಕಾ; ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಪುರುಷೇ ಭೇಷಜಮವಚಾರಿತಂ ಯದಾ ತದಾ ವೇಗಾಘಾತೇನ ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪವಿಶತಿ ಅತಿಸಾರಯತಿ| ತಾಂ ಪರಿಸ್ರಾವವಿಧಾನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರಾತಿರೂಕ್ಷಜಾಂ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠವಿಧಾನೇನ, ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಜಾಂ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಪ್ರಚುರದೋಷಪರಿಸ್ರಾವೋಕ್ತಪಾಚನಾದಿವಿಧಾನೇನ||೧೮||
Adhikarana ೧೫ (೧೯) · Śloka ೧೯
ಯಸ್ತೂರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾ ಭೇಷಜವೇಗಂ ಪ್ರವೃತ್ತಮಜ್ಞತ್ವಾದ್ವಿನಿಹನ್ತಿ ತಸ್ಯೋಪಸರಣಂ ಹೃದಿ ಕುರ್ವನ್ತಿ ದೋಷಾಃ, ತತ್ರ ಪ್ರಧಾನಮರ್ಮಸನ್ತಾಪಾದ್ವೇದನಾಭಿರತ್ಯರ್ಥಂ ಪೀಡ್ಯಮಾನೋ ದನ್ತಾನ್ ಕಿಟಕಿಟಾಯತೇ ಉದ್ಗತಾಕ್ಷೋ ಜಿಹ್ವಾಂ ಖಾದತಿ ಪ್ರತಾಮ್ಯತ್ಯಚೇತಾಶ್ಚ ಭವತಿ, ತಂ ಪರಿವರ್ಜಯನ್ತಿ ಮೂರ್ಖಾಃ; ತಮಭ್ಯಜ್ಯ ಧಾನ್ಯಸ್ವೇದೇನ ಸ್ವೇದಯೇತ್, ಯಷ್ಟಿಮಧುಕಸಿದ್ಧೇನ ಚ ತೈಲೇನಾನುವಾಸಯೇತ್, ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಚಾಸ್ಮೈ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್, ತತೋ ಯಷ್ಟಿಮಧುಕಮಿಶ್ರೇಣ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ಛರ್ದಯೇತ್, ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯೇಣ ಚೈನಂ ಬಸ್ತಿಭಿರುಪಾಚರೇತ್ ||೧೯||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः, तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् किटकिटायते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति, तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत्, यष्टिमधुकसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत्, शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात्, ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत्, यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत् ||१९||
Hide commentary
ಹೃದಯೋಪಸರಣಾಖ್ಯಾಂ ಚತುರ್ದಶೀಂ ವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಧಾನಮರ್ಮಸನ್ತಾಪಾತ್ ಹೃದಯಸನ್ತಾಪಾತ್| ಪ್ರತಾಮ್ಯತಿ ಮುಹ್ಯತಿ| ಅಚೇತಾ ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞಃ| ತಂ ಪರಿವರ್ಜಯನ್ತಿ ಮೂರ್ಖಾಃ ಕುವೈದ್ಯಾಃ ಮುಮೂರ್ಷತೀತಿ ಹೇತೋಃ| ಯಷ್ಟಿಮಧುಕಮಿಶ್ರೇಣ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ಪಿತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಂ ರ್ಛ್ದಯೇತ್; ಕಫಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಂ ತು ಕಟುಕದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಕ್ವಾಥೇನ ವಾಮಯೇತ್| ಬಸ್ತಿಭಿರಿತಿ ನೈರೂಹಿಕೈಃ ಸ್ನೇಹಿಕೈಶ್ಚ||೧೯||
Adhikarana ೧೬ (೨೦) · Śloka ೨೦
ಯಸ್ತೂರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾ ಪ್ರವೃತ್ತದೋಷಃ ಶೀತಾಗಾರಮುದಕಮನಿಲಮನ್ಯದ್ವಾ ಸೇವೇತ, ತಸ್ಯ ದೋಷಾಃ ಸ್ರೋತಃಸ್ವವಲೀಯಮಾನಾ ಘನೀಭಾವಮಾಪನ್ನಾ ವಾತಮೂತ್ರಶಕೃದ್ಗ್ರಹಮಾಪಾದ್ಯ ವಿಬಧ್ಯನ್ತೇ , ತಸ್ಯಾಟೋಪೋ ದಾಹೋ ಜ್ವರೋ ವೇದನಾಶ್ಚ ತೀವ್ರಾ ಭವನ್ತಿ; ತಮಾಶು ವಾಮಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ವೀತ; ಅಧೋಭಾಗೇ ತ್ವಧೋಭಾಗದೋಷಹರದ್ರವ್ಯಂ ಸೈನ್ಧವಾಮ್ಲಮೂತ್ರಸಂಸೃಷ್ಟಂ ವಿರೇಚನಾಯ ಪಾಯಯೇತ್, ಆಸ್ಥಾಪನಮನುವಾಸನಂ ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್, ಯಥಾದೋಷಮಾಹಾರಕ್ರಮಂ ಚ; ಉಭಯತೋಭಾಗೇ ತೂಪದ್ರವವಿಶೇಷಾನ್ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರತಿಕುರ್ವೀತ ||೨೦||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत, तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते , तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति; तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत; अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनाय पाययेत्, आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात्, यथादोषमाहारक्रमं च; उभयतोभागे तूपद्रवविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||२०||
Hide commentary
ವಿಬನ್ಧಾಖ್ಯಾಂ ಪಞ್ಚದಶೀಂ ವ್ಯಾಪದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಬಧ್ಯನ್ತೇ ವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ನಿವಾರಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾವಸ್ಥಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ವೀತ| ಅಧೋಭಾಗೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿರೇಚನೇ ತು ವಿಬನ್ಧೇ ಅಧೋಭಾಗಹರದ್ರವ್ಯಂ ತ್ರಿವೃದಾದಿ ಸೈನ್ಧವಾದಿಸಂಸೃಷ್ಟಂ ವಿರೇಕಾರ್ಥಂ ಪಾಯಯೇತ್| ಯಥಾದೋಷಮೇವ ಯೂಷಕ್ಷೀರರಸಾದ್ಯಾಹಾರಕ್ರಮಶ್ಚ| ಕಿಂ ಬಹುನಾ ಉಭಯತೋಭಾಗೇ ತು ಉಪದ್ರವವಿಶೇಷಾನ್ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರತಿಕುರ್ವೀತ| ಗಯೀ ತು ಅಪ್ರವೃತ್ತದೋಷೋಽಪ್ರಚ್ಯುತದೋಷ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ||೨೦||
Adhikarana ೧೭ (೨೧) · Śloka ೨೧
ಯಾ ತು ವಿರೇಚನೇ ಗುದಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ತದ್ವಮನೇ ಕಣ್ಠಕ್ಷಣನಂ, ಯದಧಃ ಪರಿಸ್ರವಣಂ ಸ ಊರ್ಧ್ವಭಾಗೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಸೇಕಃ, ಯಾ ತ್ವಧಃ ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ಸಾ ತೂರ್ಧ್ವಂ ಶುಷ್ಕೋದ್ಗಾರಾ ಇತಿ ||೨೧||
View original
या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनं, यदधः परिस्रवणं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः, या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्गारा इति ||२१||
Hide commentary
ತಾಸ್ವಪಿ ಕಾಸುಚಿದೇವಾನ್ತರಮಿತಿ ತದುಪದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯಾ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೨೧||
Adhikarana ೧೮ (೨೨) · Śloka ೨೨
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಯಾಸ್ತ್ವೇತಾ ವ್ಯಾಪದಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ ತತ್ತ್ವತಃ |
ಏತಾ ವಿರೇಕಾತಿಯೋಗದುರ್ಯೋಗಾಯೋಗಜಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೨೨||
View original
भवति चात्र- यास्त्वेता व्यापदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्त्वतः |
एता विरेकातियोगदुर्योगायोगजाः स्मृताः ||२२||
Hide commentary
ಇದಾನೀಂ ಶ್ಲೋಕಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ- ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ತ್ವತಃ ಪರಮಾರ್ಥತಃ| ವಿರೇಕೋಽತ್ರ ದೋಷಮಲರೇಚನಾದ್ವಿರೇಚನಂ ವಮನಂ ಚ| ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತು ವಿಪಾಕಾತಿಯೋಗೇತ್ಯಾದಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿವಿಷಮಃ ಪಾಕೋಽನಿಷ್ಟಂ ಫಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ವಿಪಾಕಾಃ, ವಿಪಾಕಾಶ್ಚ ತೇಽತಿಯೋಗದುರ್ಯೋಗಾಯೋಗಾಶ್ಚ ತೇಭ್ಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ ತೇ ತಥಾ| ತತ್ರಾತಿಯೋಜನಮತಿಯೋಗ ಅತಿಪ್ರಯೋಗ ಇತಿ ಯಾವತ್; ತಜ್ಜಾತೇ ದ್ವೇ ವ್ಯಾಪದೌ- ಜೀವಾದಾನಮತಿಯೋಗಶ್ಚೇತಿ| ದುರ್ಯೋಜನಂ ದುರ್ಯೋಗಃ ದುಷ್ಪ್ರಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಯೋಗ ಇತಿ ಯಾವತ್; ತತ್ರ ವೈದ್ಯದುರ್ಯೋಗನಿಮಿತ್ತಾಶ್ಚತಸ್ರಃ- ವಮನಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಯೋಗೋ, ವಿರೇಚನಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಯೋಗ, ಆಧ್ಮಾನಂ, ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ಚೇತಿ; ಆತುರದುರ್ಯೋಗನಿಮಿತ್ತೇ ದ್ವೇ- ಹೃದಯೋಪಸರಣವಿಬನ್ಧಾವಿತಿ; ಉಭಯದುರ್ಯೋಗಜೇ ಅಪಿ ದ್ವೇ- ಪ್ರವಾಹಿಕಾ, ವಾತಶೂಲಂ ಚೇತಿ| ಅಯೋಜನಮ್ ಅಯೋಗಃ ಹೀನಪ್ರಯೋಗಃ , ನಞ ಈಷದರ್ಥತ್ವಾತ್| ತತ್ರಾಯೋಗಜಾಃ ಪಞ್ಚ- ಸಾವಶೇಷೌಷಧತ್ವಂ, ಜೀರ್ಣೌಷಧತಾ, ಹೀನದೋಷಹೃತತ್ವಮ್ ಅಯೋಗಃ, ಪರಿಸ್ರಾವಶ್ಚೇತಿ| ತಾ ಏತಾ ವೈದ್ಯಾತುರನಿಮಿತ್ತಾ, ಆತುರನಿಮಿತ್ತಾ, ವೈದ್ಯನಿಮಿತ್ತಾಶ್ಚೇತಿ ತ್ರಿವಿಧಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ತನ್ತ್ರಾನ್ತರದರ್ಶನಾದಯೋಗಾತಿಯೋಗಜಾಃ ಸರ್ವಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಪದೋ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತತ್ರಾಯೋಗಜಾ ದಶ, ತದ್ಯಥಾ- ಸಾವಶೇಷೌಷಧತ್ವಂ, ಜೀರ್ಣೌಷಧತ್ವಮ್, ಅಲ್ಪದೋಷಹೃತತ್ವಂ, ವಿಬನ್ಧೋ, ವಾತಶೂಲಮ್, ಆಧ್ಮಾನಂ, ಪರಿಸ್ರಾವಃ, ಪ್ರವಾಹಿಕಾ, ಹೃದಯೋಪಸರಣಮ್, ಅಯೋಗಶ್ಚೇತಿ; ಅತಿಯೋಗಜಾಶ್ಚ ತಿಸ್ರಃ- ಜೀವಾದಾನಂ, ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ, ಅತಿಯೋಗಶ್ಚೇತಿ; ಅಯೋಗಾತಿಯೋಗೌ ಚ ಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತಾವಿತ್ಯೇವಂ ಪಞ್ಚದಶ||೨೨||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೩೪
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ||३४||
Hide commentary
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೪||