૧૪. ઉદરચિકિત્સિતમ્

નિદાનસ્થાને કથિતેઽપ્યષ્ટત્વેઽત્ર પુનરષ્ટસઙ્ખ્યાખ્યાપનં પ્લીહોદરયકૃદ્દાલ્યુદરયોશ્ચિકિત્સિતૈકત્વપ્રખ્યાપનાય | અવશિષ્ટાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનીતિ તેષ્વપિ યથોત્તરં કૃચ્છ્રતરત્વં જ્ઞેયમ્| તથાચ- “વાતાત્ પિત્તાત્ કફાત્ પ્લીહ્નઃ સન્નિપાતાત્તથોદકાત્| પરં પરં કૃચ્છ્રતરમુદરં ભિષગાદિશેત્” (ચ. ચિ. ૧૩) ઇતિ| સર્વાણ્યેવેતિ ષડિતિ કેચિત્, ષટ્સ્વેવ કૃચ્છ્રત્વપ્રતિપાદનાત્; બદ્ધગુદપરિસ્રાવિભ્યાં સહાષ્ટાવપીત્યન્યે, તયોરપિ ચિકિત્સિતોક્તેઃ, સર્વગ્રહણાચ્ચ| તેષ્વિત્યાદિ| આદ્યશ્ચતુર્વર્ગઃ વાતપિત્તકફદૂષીવિષનિમિત્તાનિ ચત્વાર્યુદરાણિ; ઉત્તરસ્તુ પ્લીહોદરબદ્ધગુદચ્છિદ્રોદકોદરાણિ| કાલપ્રકર્ષાદિતિ ભેષજસાધ્યકાલાતિક્રમાત્ શસ્ત્રસાધ્યકાલાતિક્રમાચ્ચ સર્વાણ્યેવૌષધસાધ્યાન્યપિ શસ્ત્રસાધ્યાનિ સ્યુઃ, શસ્ત્રસાધ્યાનિ વર્જયિતવ્યાનીતિ વર્જનાર્હાણિ વેત્યર્થઃ||૧-૩||

ઉદરીત્યાદિ| દોષધાતુમલસ્રોતસાં ક્લેદપ્રાપ્તિજનનમભિષ્યન્દિ| વિદાહિ કાઞ્જિકાદિ| સ્નિગ્ધં પિશિતં મેદુરમાંસમ્| નીવાર ઉલિકાધાન્યમ્||૪||

તત્રેત્યાદિ| તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રઃ| અનુલોમ્ય વિરેચ્ય| ચિત્રાફલતૈલં દન્તીફલતૈલમ્| આસ્થાપયેત્ નિરૂહયેત્, અનુવાસયેચ્ચ ચિત્રાફલતૈલેનૈવ| સાલ્વણેનોપનાહયેત્ બધ્નીયાત્| સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણમિતિ એવમગ્રેતને કફારબ્ધેઽપિ સ્વેદો વિધેયઃ, નતુ પિત્તારબ્ધે; સ ચ સ્વેદ આજલપ્રાપ્તેઃ , અત ઊર્ધ્વં સર્વેષામસ્વેદ્યત્વમ્| કથમત્રોદરિણઃ સ્નેહસ્વેદાસ્થાપનાનુવાસનાનિ સુશ્રુતાચાર્યઃ પ્રાહ? અગ્રે ‘અસ્નેહ્યા અસ્વેદ્યા નાનુવાસ્યા નાસ્થાપ્યા’ ઇતિ પઠિતત્વાત્; એતન્ન, યતશ્છિદ્રોદકોદરિણોરેવ તત્ર નિષેધઃ, અન્યેષુ યથાવસ્થં સ્નેહાદયઃ પ્રયોજ્યા ઇતિ||૫||

પિત્તોદરિણમિત્યાદિ| મધુરગણઃ કાકોલ્યાદીનિ| શ્યામા વૃદ્ધદારકઃ| ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ પાયસઃ||૬||

શ્લેષ્મોદરિણમિત્યાદિ| મુષ્કકપલાશધાવન્યાદિર્મુષ્કકાદિઃ| આસ્થાપનવર્ગસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસનમ્| કિણ્વં સુરાબીજમ્||૭||

સાન્નિપાતિકચિકિત્સિતમુપદિશન્નાહ- દૂષ્યોદરિણમિત્યાદિ| શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ| સાન્નિપાતિકોદરે સ્નેહાદિ યદુક્તં તદ્વાતાદ્યુદરોદિતભેષજગણૈઃ સર્વં સાધનીયમ્| યદાહ ચરકઃ- “સન્નિપાતોદરે સર્વા યથોક્તાઃ કારયેત્ ક્રિયાઃ” (ચ. ચિ. ૧૩) ઇતિ| લઘુવાગ્ભટેઽપિ “સન્નિપાતોદરે કુર્યાન્નાતિક્ષીણબલાનલે| દોષોદ્રેકાનુરોધેન પ્રત્યાખ્યાય ક્રિયામિમામ્” (વા. ચિ. ૧૫) ઇતિ| શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ| મહાવૃક્ષેત્યાદિ| વિરેચયેદિતિ શેષઃ| મહાવૃક્ષઃ સેહુણ્ડઃ| મહાવૃક્ષક્ષીરમાત્રા કલ્કપ્રમાણા| શુદ્ધેત્યાદિ| ગુઞ્જા ચિરિહિણ્ટિકા| કાકાદની વાયસતિન્દુકા| ઇક્ષુકાણ્ડાનીત્યાદિ| યથા મદાત્યયે મદ્યપાનમ્, અગ્નિદગ્ધેઽગ્નિસ્વેદઃ, અતીસારે સ્વિન્નપથ્યયા વિટ્પ્રવર્તનં, છર્દ્યાં વમનં, સર્પવિષે વિષભક્ષણં, તદ્વદ્વિષાદ્યુત્પન્નોદરેઽપિ કૃષ્ણસર્પદષ્ટેક્ષુકાણ્ડભક્ષણં વિષભક્ષણં વા| વલ્લીફલાનિ કર્કટીપ્રભૃતીનિ| અન્યં વા ભાવમાપદ્યતે મરણં પ્રાપ્નોતિ| કર્મેદં દારુણમ્, અક્રિયાયાં ધ્રુવં મરણં, ક્રિયાયાં સંશયે સત્યેવં કુર્યાત્, તત્રાપીશ્વરાનુજ્ઞાતેનૈવ કાર્યમ્||૮||

કુપિતેત્યાદિ| સર્વોદરાણ્યેવ મલવૃદ્ધ્યા વર્તન્તે, તસ્માત્ સંશોધનં શસ્તં, તચ્ચ બહુશોઽનલ્પશઃ ||૯||

અત ઇત્યાદિ| સપ્તાહં માહિષં મૂત્રં ક્ષીરેણ કૃતોદકાન્નકાર્યઃ, કેચિદત્ર માહિષમેવ ક્ષીરમાહુઃ, અપરે પુનર્માહિષસ્યાગ્નિમાન્દ્યાદિકરણાદ્ગવ્યમેવાહુઃ| ગૂઢપદભઙ્ગટિપ્પણે ઈદૃશં વ્યાખ્યાતં- માહિષં મૂત્રં ક્ષીરેણ ગવ્યેન પિબેત્; પ્રમાદવ્યાખ્યાનમિદં, યસ્માજ્જેજ્જટાચાર્યાદીનામનુમતં ન ભવતિ| ઉષ્ટ્રીત્યાદિ| કેચિદત્ર ક્ષીરં ત્રિકટુકસંયુક્તમાહુઃ, તન્ત્રાન્તરપ્રામાણ્યાત્| પિપ્પલીમિત્યાદિ| પૂર્વોક્તેન વાતશોણિતોક્તેન| સૈન્ધવાજમોદાપ્રક્ષેપયુક્તં વા દન્તીતૈલં; તદેવ તૈલમાર્દ્રશૃઙ્ગવેરરસાઢકશતપક્વં વાતશૂલે વાતરુજ્યવચાર્યમ્; અન્યે તુ તિલતૈલમેવ સાધયન્તિ, તન્ત્રાન્તરપ્રામાણ્યાત્; આર્દ્રશૃઙ્ગવેરમાર્દ્રકં, તદ્રસં ચતુર્ગુણમ્| વિપક્વં ક્ષીરાવશિષ્ટં પક્વમ્| ચવ્યેત્યાદિ| પયસા ચતુર્ગુણેનૈવ| સરલદેવદારુચિત્રકમેવ પયસેત્યર્થઃ; સરલા ત્રિવૃત્| મુરઙ્ગ્યાદયો વા તથૈવ ચ; મુરઙ્ગી શોભાઞ્જનકઃ| શ્યામા વૃદ્ધદારુકઃ| જ્યોતિષ્કઃ કાકમર્દનિકા| હિઙ્ગુમાષકસ્વર્જિકાક્ષારમાષકચતુષ્ટયસંયુક્તં ‘માસમર્ધમાસં વા’ ઇતિ શેષઃ| સ્નુહીત્યાદિ| અત્ર ત્રિઃસપ્તકૃત્વો ભાવના| સ્નુહી સેહુણ્ડઃ, સ ચ બહુકણ્ટકઃ શ્રેષ્ઠઃ| કાલેનેતિ યાવતા કાલેન શક્નુયાદ્ભક્ષયિતું, પિપ્પલીસહસ્રમેકદ્વિત્રિચતુષ્ટયત્વેન વિરેકાર્થમ્| પથ્યેત્યાદિ| ઉત્કારિકાં લપ્સિકામ્| હરીતકીત્યાદિ| ખજઃ મન્થાનમ્| હરીતકીક્વાથકાઞ્જિકદધીનિ પ્રત્યેકં ઘૃતચતુર્ગુણાનિ| ગવ્ય ઇત્યાદિ|- ગવ્યે પયસીતિ આઢકપ્રમાણે, મહાવૃક્ષક્ષીરં પ્રસ્થં, મહાવૃક્ષઃ સેહુણ્ડઃ, તજ્જં ચ નવનીતં મહાવૃક્ષક્ષીરપાદં, દ્રવાનુક્તૌ જલમત્ર ચતુર્ગુણમ્| ચવ્યેત્યાદિ| ત્રિફલાત્રિકટુકદ્રવ્યાણાં પ્રત્યેકમર્ધકાર્ષિકા ભાગાઃ, ન હિ ત્રિફલા ત્રિકટુકં વા દ્રવ્યમેકમિતિ| કેચિદ્દ્રવસ્યાલ્પત્વાજ્જલમપિ ચતુર્ગુણમિત્યાહુઃ| એષાં વિષયમાહ- એતાનીત્યાદિ| તિલ્વકઘૃતં વાતવ્યાધ્યુક્તં ચતુર્થં યેષાં તાનિ તિલ્વકઘૃતચતુર્થાનિ| મૂત્રેત્યાદિ|- મૂત્રદ્રવેણાસવાદયોઽનુકલ્પેન મહાવૃક્ષક્ષીરપ્રસ્થપ્રક્ષેપેણ સમ્યક્કૃતાઃ| વિરેચનદ્રવ્યકષાયમિત્યાદિ|- ત્રિવૃદાદિકષાયં વા શુણ્ઠીદેવદારુચૂર્ણકર્ષપ્રક્ષેપાઢ્યમ્||૧૦||

ઇદાનીમનલદીપનીં ગુપિતાનિલસંવલિતમલાનુલોમનીમાભ્યન્તરીં મૂત્રવર્તિં નિર્દિશન્નાહ- વમનેત્યાદિ| સંશોધનસંશમનીયાધ્યાયોદિતાનિ વમનવિરેચનશિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ મદનફલાદિત્રિવૃદાદિવિડઙ્ગાદીનિ, દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયાધ્યાયે પિપ્પલ્યાદિવચાદિહરિદ્રાદયો નિર્દિષ્ટાઃ, લવણાન્યન્નપાનાધ્યાયે પરિપઠિતાનિ સૈન્ધવાદીનિ, મૂત્રગણો ગોમૂત્રાદિર્દ્રવદ્રવ્યપઠિતઃ; તેષાં યથાલાભં પાલિકા ભાગાઃ| યથાલાભમેવ ગવાદીનાં મૂત્રેણ વ્યસ્તસમસ્તેન પિષ્ટ્વા ચતુર્ગુણૈરષ્ટગુણૈર્વા વિપાચ્યમ્| અઙ્ગુષ્ઠપ્રમાણા વર્તયઃ કર્તવ્યાઃ| તાઃ પુનરધમમધ્યમોત્તમપુરુષાદિબલાપેક્ષયા એકદ્વિત્રિસઙ્ખ્યોપલક્ષિતા ભક્ષયિતવ્યાઃ| તત્ર ચ ગવાદિમૂત્રમેવાનુપાનમ્| તાસામભ્યાસે કાલાવધિર્માસાસ્ત્રયશ્ચત્વારો વા; ફલં તુ મેહાદિમહાવ્યાધિહરણં કોષ્ઠકૃમિહરણં ચ||૧૧||

અભ્યન્તરવર્તિપ્રસઙ્ગેન ફલવર્તિં નિર્દિશન્નાહ- મદનફલેત્યાદિ| જીમૂતકો દેવદાલી, ઇક્ષ્વાકુઃ કટુતુમ્બી, ધામાર્ગવો મહાકોશાતકી| ‘વિપાચ્ય’ ઇત્યનુવર્તનીયમ્| પાકે તુ મૂત્રમેવાનુવર્તનીયમ્| પાયૌ ગુદે| ન કેવલં ઉદરાનાહે વાતમૂત્રપુરીષોદાવર્તાધ્માનાનાહેષુ વિધેયેતિ| ‘ક્ષારમૂત્રયોરન્યતરેણ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; તત્ર ક્ષારઃ ક્ષારોદકં પેષણવચનાત્ ||૧૨||

પ્લીહેત્યાદિ| દધિભોજનં રક્તોત્ક્લેશાય તદહરેવ, કફવ્યાધૌ વમને કર્તવ્યે પ્રાક્ કફોત્ક્લેશકરદ્રવ્યોપયોગવત્| કૂર્પરં ભુજમધ્યમ્| રુધિરસ્યન્દનાર્થં રક્તસ્રાવણાર્થં; સિરાવ્યધવિધ્યુક્તોઽપિ સિરાવ્યધઃ પુનરિહોક્તઃ, પ્રકરણવશાત્; અતો ન પુનરુક્તદોષમાવહતિ| તત ઇત્યાદિ| સંશુદ્ધદેહં વમનવિરેચનાભ્યામ્| પારિજાતઃ પ્રસિદ્ધઃ| ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષકઃ| પારિભદ્રકેક્ષુરકેતિ કેચિત્ પઠન્તિ| શોભાઞ્જનેત્યાદિ| અમ્લં કાઞ્જિકમ્| પૂતિકરઞ્જશ્ચિરબિલ્વઃ, કણ્ટકીકરઞ્જ ઇત્યન્યે| કલ્પનામાહ- કણ્ટકીકરઞ્જક્ષારમર્ધપલમાત્રં ષડ્ગુણામ્લકાઞ્જિકેન બહુશઃ પરિસ્રુતં પિપ્પલીવિડ્લવણચૂર્ણાક્ષપ્રક્ષેપમ્| વિડસ્થાને સૈન્ધવમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૩||

પિપ્પલીત્યાદિ| કેચિદત્ર ભિષજશ્ચતુર્ગુણં પાનીયમાદદતે; તન્ન, જેજ્જટેન નિષિદ્ધત્વાત્| અસ્મિન્ યોગે ‘કોલકુલત્થપૂતીકરોહીતકક્વાથં દ્વિગુણમાવાપ્ય’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તન્ન, સોઽપિ જેજ્જટેન નિષિદ્ધત્વાત્||૧૪||

યકૃદ્દાલ્ય ઇત્યાદિ| મણિબન્ધઃ પાણિમૂલં, સકૃત્ કિઞ્ચિન્નામયિત્વા વામાઙ્ગુષ્ઠં પ્રતિ સમ્યગીરિતાં ગતાં સિરાં, શરઃ પ્રસિદ્ધઃ, તમગ્નિવર્ણં કૃત્વા દહેત્||૧૫-૧૬||

તતો બદ્ધગુદપરિસ્રાવિણોરુપક્રમપ્રાપ્તાં ચિકિત્સામુપદિશન્નાહ- બદ્ધગુદ ઇત્યાદિ| સ્વિન્નસ્યેતિ દ્રવસ્વેદેન| નાભેર્વામત ઇત્યાદિ|- વામભાગે નાભેરધસ્તાચ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય રોમરાજ્યાશ્ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણસ્તિર્યગેવ છેદઃ; તત્ર લોમ્નિ તિર્યગવસ્થિતેઽનુલોમગં ચ શસ્ત્રપાતનમુક્તમ્| અન્ત્રપ્રતિરોધકરમશ્માનં બાલં વાઽપોહ્ય મલજાતં વેતિ તત્ર મલરોધકારણમાભ્યન્તરમશ્મકેશતૃણાદિ, બાહ્યં તુ વિષમવિહારાભિઘાતેનાન્ત્રાવયવાનાં પરસ્પરસમ્મૂર્ચ્છનં, ન તત્રાન્ત્રચ્છેદનમિતિ પરિસ્રાવ્યુદરાદ્વિશેષઃ| અત એવ પરિસ્રાવિણ્યેવ પૃથગન્ત્રસન્ધાનં વિશેષેણ વક્ષ્યતિ| તત્રાભ્યન્તરેઽશ્માદાવત્યન્તાબાધકરે શલ્યનિમિત્તમેવાન્ત્રચ્છેદં કૃત્વાઽશ્માદિશલ્યમપહરેત્| અન્ત્રચ્છિદ્રં તુ વક્ષ્યમાણન્યાયેનાનુસન્ધાય સર્પિર્મધ્વક્તં નિષ્કૃષ્ટમન્ત્રમઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિશલાકાદિભિર્યથાસ્થાનં સ્થાપયેત્| મૂર્ચ્છિતમન્ત્રં તુ વીક્ષ્ય પાણિના બન્ધાવમોક્ષેણાનુલોમયેત્| બાહ્યવ્રણં રક્તાસેચનાદિવિધિમપેક્ષ્ય સમ્યક્ સીવ્યેત્| તૈલસર્પિર્દ્રોણીવાસનમુદરસ્ય વ્રણિત્વેનાધ્માનક્લેશનિવૃત્ત્યર્થમ્| પયસા કેવલેન વૃત્તિરિતિ યાવત્| ગુદપિચ્છાસ્રનિવૃત્ત્યા સમ્યગન્ત્રસ્ય સન્ધાનદૃઢીભાવનિશ્ચયઃ, અન્યથા ખલ્વાહારેણ તત્કિટ્ટેન વા પિપીલિકામુખદંશસન્ધાનં મૃદુ વિઘટેત સમ્યક્ સન્ધાવપિ, તસ્માદનુક્રમેણૈવ પયોજાઙ્ગલમાંસરસભોજનેન ત્રિભાગાર્ધભાગવારિણા ચ પ્રાકૃતભોજનપ્રાપ્તિઃ | સાંશયિકં ચૈતત્ કર્મ, તસ્માદાપૃચ્છ્યેશ્વરં પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્||૧૭||

ષણ્માસાનિત્યાદિ| માસાન્ ષડ્યાવલ્લઘુ હિતમન્નં પયસા ક્ષીરેણ ભોજયેત્| ક્ષીરેણૈવોદકકાર્યં કારયેત્, કફવાતાધિકત્વં ચ વીક્ષ્ય જાઙ્ગલરસેન ભોજયેત્, રસેનૈવોદકકાર્યં, તત ઊર્ધ્વં ત્રીન્માસાન્ અર્ધોદકેન પયસા દોષાપેક્ષયા જાઙ્ગલરસેન વા લઘુ હિતમન્નં ભોજયેત્, તાભ્યામેવોદકકાર્યં કારયેત્| અવશિષ્ટં ચ માસત્રયં લઘુ હિતમન્નં ભોજયેત્| ઉદકેનૈવોદકકાર્યમ્| ચરકમતાનુસારિણા વાગ્ભટેન ક્ષીરેણૈવ ષણ્માસાન્ વૃત્તિરભિહિતા, નાન્નપાનીયાભ્યાં; તથા ચ- “સ્યાત્ ક્ષીરવૃત્તિઃ ષણ્માસાંસ્ત્રીન્ પેયાં પયસા પિબેત્| ત્રીંશ્ચાન્યાન્ પયસૈવાદ્યાત્ ફલામ્લેન રસેન વા|| અલ્પશઃ સ્નેહલવણં જીર્ણશ્યામાકકોદ્રવમ્” (વા. ચિ. ૧૫) ઇતિ||૧૮||

કૃતકર્મણો જલનિષેધં તદભાવે ચોક્તં દ્રવં નિર્દિશન્નાહ- ભવતીત્યાદિ| ચકારદ્વયકરણેનોદરપાટનાદાવનુક્તેઽપીતિ સમુચ્ચીયતે||૧૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||