Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతః సద్యోవ్రణచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
ధన్వంతరిర్ధర్మభృతాం వరిష్ఠో వాగ్విశారదః | విశ్వామిత్రసుతం శిష్యమృషిం సుశ్రుతమన్వశాత్ ||3||
धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः | विश्वामित्रसुतं शिष्यमृषिं सुश्रुतमन्वशात् ||३||
🔊 Audio coming soon
గురుపూర్వక్రమం నిర్దిశన్నాహ- ధన్వంతరిరిత్యాది| ధర్మభృతామన్యేషామపి రాజర్షీణాం మధ్యే వరిష్ఠః ప్రధానతమః| వాగ్విశారద ఇతి అర్థవతీం సలక్షణాం హృదయగ్రాహిణీమపునరుక్తాం వాచం వదతీతి వాగ్విశారదః| అన్వశాత్ శిక్షితవాన్||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
నానాధారాముఖైః శస్త్రైర్నానాస్థాననిపాతితైః | నానారూపా వ్రణా యే స్యుస్తేషాం వక్ష్యామి లక్షణం ||4||
नानाधारामुखैः शस्त्रैर्नानास्थाननिपातितैः | नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ||४||
🔊 Audio coming soon
వ్రణాకృతిమాత్రే విశేషహేతుం నిర్దిశన్నాహ- నానాధారాముఖైరిత్యాది| నానాస్థానాని దేహస్థానాని, తేషు నిపాతితైర్నిక్షిప్తైరిత్యర్థః| అనేన శ్లోకేన నానాప్రకారశస్త్రధారా, నానాప్రకారశస్త్రముఖాని, నానాప్రకారదేహస్థానాని చేతి త్రీణి వ్రణాకృతికారణాన్యుక్తాని||4||
Adhikarana ౪ (౫-౬) · Śloka ౭
ఆయతాశ్చతురస్రాశ్చ త్ర్యస్రా మండలినస్తథా | అర్ధచంద్రప్రతీకాశా విశాలాః కుటిలాస్తథా ||5|| శరావనిమ్నమధ్యాశ్చ యవమధ్యాస్తథాఽపరే | ఏవంప్రకారాకృతయో భవంత్యాగంతవో వ్రణాః ||6|| దోషజా వా స్వయం భిన్నా, న తు వైద్యనిమిత్తజాః |7|
आयताश्चतुरस्राश्च त्र्यस्रा मण्डलिनस्तथा | अर्धचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुटिलास्तथा ||५|| शरावनिम्नमध्याश्च यवमध्यास्तथाऽपरे | एवम्प्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः ||६|| दोषजा वा स्वयं भिन्ना, न तु वैद्यनिमित्तजाः |७|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వ్రణాకృతిమాహ- ఆయతా ఇత్యాది| చతురస్రాశ్చతుష్కోణాః| త్ర్యస్రాస్త్రికోణాః| మండలినో వర్తులాః| విశాలా విస్తీర్ణాః| కుటిలా వక్రాః| స్వయం భిన్నాః స్వయం పక్వభిన్నా ఇత్యర్థః| న తు వైద్యనిమిత్తజాః తేషామాయతవిశాలసమప్రవిభక్తలక్షణా ఆకృతయో వ్రణగుణత్వేనైవోక్తాః, యతస్తా ఆకృతీర్భిషజః ప్రదేశవిశేష ఏవ కుర్వంతి||5-6||-
Adhikarana ౫ (౭) · Śloka ౮
భిషగ్వ్రణాకృతిజ్ఞో హి న మోహమధిగచ్ఛతి ||7|| భృశం దుర్దర్శరూపేషు వ్రణేషు వికృతేష్వపి |8|
भिषग्व्रणाकृतिज्ञो हि न मोहमधिगच्छति ||७|| भृशं दुर्दर्शरूपेषु व्रणेषु विकृतेष्वपि |८|
🔊 Audio coming soon
వ్రణాకృతిజ్ఞానఫలమాహ - భిషగ్వ్రణాకృతిజ్ఞ ఇత్యాది| దుర్దర్శరూపేషు గోశృంగవదుద్గతమాంసప్రరోహాదిషు||7||-
Adhikarana ౬ (౮) · Śloka ౯
అనంతాకృతిరాగంతుః స భిషగ్భిః పురాతనైః ||8|| సమాసతో లక్షణతః షడ్విధః పరికీర్తితః |9|
अनन्ताकृतिरागन्तुः स भिषग्भिः पुरातनैः ||८|| समासतो लक्षणतः षड्विधः परिकीर्तितः |९|
🔊 Audio coming soon
ఆగంతువ్రణాకృతిమాహ- అనేకాకృతిరిత్యాది||8||-
Adhikarana ౭ (౯) · Śloka ౧౦
ఛిన్నం భిన్నం తథా విద్ధం క్షతం పిచ్చితమేవ చ ||9|| ఘృష్టమాహుస్తథా షష్ఠం తేషాం వక్ష్యామి లక్షణం |10|
छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितमेव च ||९|| घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् |१०|
🔊 Audio coming soon
తదేవ షడ్విధత్వమాహ- ఛిన్నమిత్యాది| ఛిన్నం భిన్నం చ సధారేణ శస్త్రేణ, విద్ధం పునరణుముఖేన శస్త్రేణ, క్షతాదీని తు పాషాణలగుడాదిభిరపి స్యుః||9||-
Adhikarana ౮ (౧౦) · Śloka ౧౧
తిరశ్చీన ఋజుర్వాఽపి యో వ్రణశ్చాయతో భవేత్ ||10|| గాత్రస్య పాతనం చాపి ఛిన్నమిత్యుపదిశ్యతే |11|
तिरश्चीन ऋजुर्वाऽपि यो व्रणश्चायतो भवेत् ||१०|| गात्रस्य पातनं चापि छिन्नमित्युपदिश्यते |११|
🔊 Audio coming soon
తేషాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ- తిరశ్చీన ఇత్యాది| తిరశ్చీనః తిర్యగ్వ్యవస్థిత ఇత్యర్థః; ఋజురవక్రః; అనయోర్ద్వయోరపి ఆయత ఇతి విశేషణం| గాత్రపాతనం శస్త్రాదిప్రహారేణ హస్తాదిపాతనం, చకారాదపాతనం చ కించిచ్ఛిన్నమాత్రం||10||-
Adhikarana ౯ (౧౧) · Śloka ౧౨
కుంతశక్త్యృష్టిఖంగాగ్రవిషాణాదిభిరాశయః ||11|| హతః కించిత్ స్రవేత్తద్ధి భిన్నలక్షణముచ్యతే |12|
कुन्तशक्त्यृष्टिखङ्गाग्रविषाणादिभिराशयः ||११|| हतः किञ्चित् स्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणमुच्यते |१२|
🔊 Audio coming soon
భిన్నమాహ- కుంతేత్యాది| శక్తిస్త్రిముఖీ, ఋష్టిః శర్బలా, విషాణం శృంగం; అగ్రశబ్దః కుంతాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| ఆశయ ఆమాదిస్థానం| కించిత్ స్రవేదితి కిమప్యనిర్దిష్టమిత్యర్థః| తత్రోదరం యకృత్ ప్లీహా చ రక్తం, బస్తిర్మూత్రం, పురీషాశయః పురీషమితి||11||-
Adhikarana ౧౦ (౧౨) · Śloka ౧౩
స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానాం మూత్రస్య రుధిరస్య చ ||12|| హృదుండుకః ఫుప్ఫుసశ్చ కోష్ఠ ఇత్యభిధీయతే |13|
स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च ||१२|| हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते |१३|
🔊 Audio coming soon
కే పునరాశయా ఇత్యాహ- స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానామిత్యాది| స్థానశబ్ద ఆమాదిభిః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే||12||-
Adhikarana ౧౧ (౧౩-౧౫) · Śloka ౧౬
తస్మిన్ భిన్నే రక్తపూర్ణే జ్వరో దాహశ్చ జాయతే ||13|| మూత్రమార్గగుదాస్యేభ్యో రక్తం ఘ్రాణాచ్చ గచ్ఛతి | మూర్చ్ఛాశ్వాసతృడాధ్మానమభక్తచ్ఛంద ఏవ చ ||14|| విణ్మూత్రవాతసంగశ్చ స్వేదాస్రావోఽక్షిరక్తతా | లోహగంధిత్వమాస్యస్య గాత్రదౌర్గంధ్యమేవ చ ||15|| హృచ్ఛూలం పార్శ్వయోశ్చాపి... |16|
तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश्च जायते ||१३|| मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाच्च गच्छति | मूर्च्छाश्वासतृडाध्मानमभक्तच्छन्द एव च ||१४|| विण्मूत्रवातसङ्गश्च स्वेदास्रावोऽक्षिरक्तता | लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यमेव च ||१५|| हृच्छूलं पार्श्वयोश्चापि... |१६|
🔊 Audio coming soon
తస్మిన్నిత్యాది| తస్మిన్ కోష్ఠే ఇత్యర్థః| రక్తపూర్ణ ఇతి సర్వత్రైవ రక్తస్య విద్యమానత్వాత్| అత్రాధో నాభే రక్తం గుదమూత్రమార్గాభ్యాం ప్రవర్తతే, నాభేరూర్ధ్వం ముఖఘ్రాణాభ్యామితి| అభక్తచ్ఛందో భోజనానభిలాషః| విడాదిసంగః పురీషాదినిరోధః| స్వేదాస్రావః స్వేదస్రుతిః| లోహగంధిత్వం లోహగంధిభావో ముఖస్య||13-15||-
Adhikarana ౧౨ (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౮
... విశేషం చాత్ర మే శృణు | ఆమాశయస్థే రుధిరే రుధిరం ఛర్దయేత్ పునః ||16|| ఆధ్మానమతిమాత్రం చ శూలం చ భృశదారుణం | పక్వాశయగతే చాపి రుజో గౌరవమేవ చ ||17|| శీతతా చాప్యధో నాభేః ఖేభ్యో రక్తస్య చాగమః |18|
... विशेषं चात्र मे शृणु | आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयेत् पुनः ||१६|| आध्मानमतिमात्रं च शूलं च भृशदारुणम् | पक्वाशयगते चापि रुजो गौरवमेव च ||१७|| शीतता चाप्यधो नाभेः खेभ्यो रक्तस्य चागमः |१८|
🔊 Audio coming soon
విశేషమిత్యాది| పక్వాశయగతే పక్వాశయస్థే, ‘రుధిరే’ ఇతి శేషః| ఖేభ్యః స్రోతోభ్యః||16-17||-
Adhikarana ౧౩ (౧౮) · Śloka ౧౯
అభిన్నేఽప్యాశయేఽంత్రాణాం ఖైః సూక్ష్మైరంత్రపూరణం ||18|| పిహితాస్యే ఘటే యద్వల్లక్ష్యతే తస్య గౌరవం |19|
अभिन्नेऽप्याशयेऽन्त्राणां खैः सूक्ष्मैरन्त्रपूरणम् ||१८|| पिहितास्ये घटे यद्वल्लक्ष्यते तस्य गौरवम् |१९|
🔊 Audio coming soon
అభిన్నే ఇత్యాది| కథమభిన్నేఽప్యంత్రాశయే రక్తేనాంత్రపూరణం యుజ్యత ఇత్యాహ- పిహితాస్య ఇత్యాది| యథా పిహితాస్యే ఆచ్ఛాదితముఖే ఘటే సూక్ష్మైః ఖై రంధ్రైరుదకపూరణం లక్ష్యత ఇత్యర్థః| తస్య చాంత్రాశయస్య, గౌరవం ‘భవతి’ ఇతి శేషః||18||-
Adhikarana ౧౪ (౧౯) · Śloka ౨౦
సూక్ష్మాస్యశల్యాభిహతం యదంగం త్వాశయాద్వినా ||19|| ఉత్తుండితం నిర్గతం వా తద్విద్ధమితి నిర్దిశేత్ |20|
सूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गं त्वाशयाद्विना ||१९|| उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् |२०|
🔊 Audio coming soon
విద్ధలక్షణమాహ- సూక్ష్మాస్యేత్యాది| ఆశయాద్వినేతి ఆశయం ఆమాదిస్థానం| ఉత్తుండితం ఉన్నమితముఖం, నిర్గతం నిర్గతశల్యం||19||-
Adhikarana ౧౫ (౨౦) · Śloka ౨౧
నాతిచ్ఛిన్నం నాతిభిన్నముభయోర్లక్షణాన్వితం ||20|| విషమం వ్రణమంగే యత్తత్ క్షతం త్వభినిర్దిశేత్ |21|
नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर्लक्षणान्वितम् ||२०|| विषमं व्रणमङ्गे यत्तत् क्षतं त्वभिनिर्दिशेत् |२१|
🔊 Audio coming soon
క్షతలక్షణమాహ- నాతిచ్ఛిన్నమిత్యాది| నాతిచ్ఛిన్నం నాత్యర్థద్విధాభూతం| నాతిభిన్నం నాత్యర్థవిదీర్ణం| ఉభయోరితి చ్ఛిన్నభిన్నయోరిత్యర్థః| విషమం వ్రణమితి వ్రణస్య వైషమ్యం నిమ్నోన్నతత్వం, న తు కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం||20||-
Adhikarana ౧౬ (౨౧) · Śloka ౨౨
ప్రహారపీడనాభ్యాం తు యదంగం పృథుతాం గతం ||21|| సాస్థి తత్ పిచ్చితం విద్యాన్మజ్జరక్తపరిప్లుతం |22|
प्रहारपीडनाभ्यां तु यदङ्गं पृथुतां गतम् ||२१|| सास्थि तत् पिच्चितं विद्यान्मज्जरक्तपरिप्लुतम् |२२|
🔊 Audio coming soon
పిచ్చితలక్షణమాహ- ప్రహారేత్యాది| ప్రహారో ముద్గరాద్యభిఘాతః, పీడనం కపాటాదియంత్రేణ| పృథుతాం విస్తీర్ణతాం గతమితి| సాస్థి అస్థియుక్తం| మజ్జరక్తపరిప్లుతమితి మజ్జరక్తాభివ్యాప్తమిత్యర్థః||21||-
Adhikarana ౧౭ (౨౨) · Śloka ౨౩
విగతత్వగ్యదంగం హి సంఘర్షాదన్యథాఽపి వా ||22|| ఉషాస్రావాన్వితం తత్తు ఘృష్టమిత్యుపదిశ్యతే |23|
विगतत्वग्यदङ्गं हि सङ्घर्षादन्यथाऽपि वा ||२२|| उषास्रावान्वितं तत्तु घृष्टमित्युपदिश्यते |२३|
🔊 Audio coming soon
ఘృష్టలక్షణమాహ- విగతత్వగిత్యాది| విగతత్వక్ త్వగ్రహితం| సంఘర్షాద్ ద్రవ్యాంతరేణ సంఘర్షణాత్| అన్యథా అన్యేన ప్రకారేణేత్యర్థః| ‘అన్యథాఽపి వా’ ఇత్యస్య స్థానే కేచిత్ ‘అన్యజాదపి’ ఇతి పఠంతి, తత్రాన్యజాత్ సంఘర్షాత్ ద్రవ్యాంతరజాత్ సంఘర్షణాదిత్యర్థః| ఉషా దాహవిశేషః||22||-
Adhikarana ౧౮ (౨౩-౨౫) · Śloka ౨౬
ఛిన్నే భిన్నే తథా విద్ధే క్షతే వాఽసృగతిస్రవేత్ ||23|| రక్తక్షయాద్రుజస్తత్ర కరోతి పవనో భృశం | స్నేహపానం హితం తత్ర తత్సేకో విహితస్తథా ||24|| వేశవారైః సకృశరైః సుస్నిగ్ధైశ్చోపనాహనం | ధాన్యస్వేదాంశ్చ కుర్వీత స్నిగ్ధాన్యాలేపనాని చ ||25|| వాతఘ్నౌషధసిద్ధైశ్చ స్నేహైర్బస్తిర్విధీయతే |26|
छिन्ने भिन्ने तथा विद्धे क्षते वाऽसृगतिस्रवेत् ||२३|| रक्तक्षयाद्रुजस्तत्र करोति पवनो भृशम् | स्नेहपानं हितं तत्र तत्सेको विहितस्तथा ||२४|| वेशवारैः सकृशरैः सुस्निग्धैश्चोपनाहनम् | धान्यस्वेदांश्च कुर्वीत स्निग्धान्यालेपनानि च ||२५|| वातघ्नौषधसिद्धैश्च स्नेहैर्बस्तिर्विधीयते |२६|
🔊 Audio coming soon
లక్షణైః షఙ్విధం సద్యోవ్రణం నిర్దిశ్యేదానీం చతుర్షు ఛిన్నాదిషు చికిత్సామాహ- ఛిన్నే ఇత్యాది| తత్సేకో విహిత ఇతి కోష్ణస్నేహసేక ఇత్యర్థః| వేశవారైర్నిరస్థిస్విన్నస్నిగ్ధపిష్టమాంసైః| కృశరా తిలతండుమాషకృతా యవాగూః| ఉపనాహనం బంధనం| ధాన్యస్వేదానిత్యాది ధాన్యస్వేదో మాషాదికోష్ణధాన్యస్వేద ఇత్యేకే; అన్యే తు ధాన్యం ధాన్యామ్లం, అమ్లశబ్దోత్తరపదలోపేన| ఆలేపనశబ్దో లేపనే| స్నేహపానమూర్ధ్వనాభిజేషు వ్రణేషు, నాభేరధోగతేషు బస్తిరితి||23-25||-
Adhikarana ౧౯ (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౮
పిచ్చితే చ విఘృష్టే చ నాతిస్రవతి శోణితం ||26|| అగచ్ఛతి భృశం తస్మిన్ దాహః పాకశ్చ జాయతే | తత్రోష్మణో నిగ్రహార్థం తథా దాహప్రపాకయోః ||27|| శీతమాలేపనం కార్యం పరిషేకశ్చ శీతలః |28|
पिच्चिते च विघृष्टे च नातिस्रवति शोणितम् ||२६|| अगच्छति भृशं तस्मिन् दाहः पाकश्च जायते | तत्रोष्मणो निग्रहार्थं तथा दाहप्रपाकयोः ||२७|| शीतमालेपनं कार्यं परिषेकश्च शीतलः |२८|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పిచ్చితఘృష్టయోరస్రుతశోణితత్వేన సమానధర్మణోరేకమేవ చికిత్సితమాహ- పిచ్చిత ఇత్యాది| అగచ్ఛతి అస్రవతి సతి| తస్మిన్ రుధిరే| భృశం అత్యర్థం| అన్యే తు ‘శీతమాలేపనం కార్యం పరిషేకశ్చ శీతలః’- ఇత్యస్య స్థానే ‘శీతమాలేపనం సేకః శుద్ధీ రక్తవిమోక్షణం’ ఇతి పఠంతి| శుద్ధిర్వమనాదిః; తత్రోర్ధ్వనాభిజేషు వమనం, దాహోత్తరే మధ్యకాయజే రేచనం, అధోనాభిజేషు పునరాస్థాపనం, స్త్యానరక్తేషు రక్తమోక్షణం||26-27||-
Adhikarana ౨౦ (౨౮) · Śloka ౨౯
షట్స్వేతేషు యథోక్తేషు ఛిన్నాదిషు సమాసతః ||28|| జ్ఞేయం సమర్పితం సర్వం సద్యోవ్రణచికిత్సితం |29|
षट्स्वेतेषु यथोक्तेषु छिन्नादिषु समासतः ||२८|| ज्ञेयं समर्पितं सर्वं सद्योव्रणचिकित्सितम् |२९|
🔊 Audio coming soon
ఉక్తమేవోపసంహరన్నాహ- షట్స్వేతేష్విత్యాది| సమర్పితం సమ్యగర్పితం| జ్ఞేయం జ్ఞాతవ్యం||28||-
Adhikarana ౨౧ (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ఛిన్నానాం తు చికిత్సితం ||29|| యే వ్రణా వివృతాః కేచిచ్ఛిరఃపార్శ్వావలంబినః | తాన్ సీవ్యేద్విధినోక్తేన బధ్నీయాద్గాఢమేవ చ ||30||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि छिन्नानां तु चिकित्सितम् ||२९|| ये व्रणा विवृताः केचिच्छिरःपार्श्वावलम्बिनः | तान् सीव्येद्विधिनोक्तेन बध्नीयाद्गाढमेव च ||३०||
🔊 Audio coming soon
అథ మూర్ధాద్యవయవాశ్రయం చికిత్సావిశేషమాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| వివృతా వ్యాత్తముఖాః| శిరఃపార్శ్వావలంబినో మస్తకపార్శ్వావలంబనశీలాః, అన్యే తు శిరోఽవలంబినస్తథా పార్శ్వావలంబినశ్చేత్యేవం వ్యాఖ్యానయంతి| విధినోక్తేన ఋజుగ్రంథిసేవనాదినా సీవ్యేదిత్యర్థః||29-30||
Adhikarana ౨౨ (౩౧-౩౩) · Śloka ౩౩
కర్ణం స్థానాదపహృతం స్థాపయిత్వా యథాస్థితం | సీవ్యేద్యథోక్తం తైలేన స్రోతశ్చాభిప్రతర్పయేత్ ||31|| కృకాటికాంతే ఛిన్నే తు గచ్ఛత్యపి సమీరణే | సమ్యఙ్నివేశ్య బధ్నీయాత్ సీవ్యేచ్చాపి నిరంతరం ||32|| ఆజేన సర్పిషా చైవం పరిషేకం తు కారయేత్ | ఉత్తానోఽన్నం సమశ్నీయాచ్ఛయీత చ సుయంత్రితః ||33||
कर्णं स्थानादपहृतं स्थापयित्वा यथास्थितम् | सीव्येद्यथोक्तं तैलेन स्रोतश्चाभिप्रतर्पयेत् ||३१|| कृकाटिकान्ते छिन्ने तु गच्छत्यपि समीरणे | सम्यङ्निवेश्य बध्नीयात् सीव्येच्चापि निरन्तरम् ||३२|| आजेन सर्पिषा चैवं परिषेकं तु कारयेत् | उत्तानोऽन्नं समश्नीयाच्छयीत च सुयन्त्रितः ||३३||
🔊 Audio coming soon
కర్ణమిత్యాది| స్థానాదపహృతం నిఃశేషతశ్ఛిన్నం| తైలేన వాతఘ్నౌషధసిద్ధేన| కృకాటికాంతే గ్రీవాయాః పశ్చాత్ కృకాటికాపర్యంతే| గచ్ఛత్యపి సమీరణే ఇతి వాతే నిర్వహత్యపి సీవ్యేదిత్యర్థః, ‘అసాధ్యా వాయునిర్వాహిణ’ (సూ. 23) ఇత్యస్యాయమపవాదః| సమ్యఙ్నివేశ్య యథాస్థానం స్థాపయిత్వా| ఉత్తానోఽన్నం సమశ్నీయాదితి తథైవ కృకాటికాయాః సుస్థితత్వాత్; అన్నమిత్యుపలక్షణం, తేన శయనమూత్రపురీషోత్సర్గాది చోత్తానస్యైవేతి| శయీత చ సుయంత్రిత ఇతి యథా కృకాటికా స్థిరా భవతి||31-33||
Adhikarana ౨౩ (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
శాఖాసు పతితాంస్తిర్యక్ ప్రహారాన్ వివృతాన్ భృశం | సీవ్యేత్ సమ్యఙ్నివేశ్యాశు సంధ్యస్థీన్యనుపూర్వశః ||34|| బద్ధ్వా వేల్లితకేనాశు తతస్తైలేన సేచయేత్ | చర్మణా గోఫణాబంధః కార్యో యో వా హితో భవేత్ ||35||
शाखासु पतितांस्तिर्यक् प्रहारान् विवृतान् भृशम् | सीव्येत् सम्यङ्निवेश्याशु सन्ध्यस्थीन्यनुपूर्वशः ||३४|| बद्ध्वा वेल्लितकेनाशु ततस्तैलेन सेचयेत् | चर्मणा गोफणाबन्धः कार्यो यो वा हितो भवेत् ||३५||
🔊 Audio coming soon
శాఖాసు పతితానిత్యాది| శాఖాసు చతసృషు| సమ్యఙ్నివేశ్యేత్యాది ఆశు సంధ్యస్థీని సమ్యఙ్నివేశ్య యథాస్థానం స్థాపయిత్వా సీవ్యేత్| అనుపూర్వశ ఇతి అనుశబ్దః సదృశార్థః; తేన పూర్వసదృశేన| వేల్లితకేనేతి ‘బంధేన’ ఇతి శేషః||34-35||
Adhikarana ౨౪ (౩౬) · Śloka ౩౬
పృష్ఠే వ్రణో యస్య భవేదుత్తానం శాయయేత్తు తం | అతోఽన్యథా చోరసిజే శాయయేత్ పురుషం వ్రణే ||36||
पृष्ठे व्रणो यस्य भवेदुत्तानं शाययेत्तु तम् | अतोऽन्यथा चोरसिजे शाययेत् पुरुषं व्रणे ||३६||
🔊 Audio coming soon
పృష్ఠే ఇత్యాది| ఉత్తానం శాయయేదితి దోషస్రుత్యర్థం, అన్యథాఽనిర్గచ్ఛన్ అంతరవస్థితో దోష ఉత్సంగం కృత్వా వికరోతి; అన్యథేతి అధోముఖమిత్యర్థః| ఉక్తం చ- “ఉరోవ్రణీ ఉత్తానశయ్యాం పరిహరేత్, పృష్ఠవ్రణీ తు స్తనోరోఽవష్టభ్య, దోషస్త్వన్యథా న ప్రసిచ్యతే, అనిర్గచ్ఛన్ వికారానుత్పాదయతి”- ఇతి జేజ్జటః| గయీ తు “పృష్ఠే వ్రణో యస్య భవేదనుత్తానః శయీత సః| అతోఽన్యథా చోరసిజే శయీత పురుషో వ్రణే”- ఇతి పఠతి, వ్యాఖ్యానయతి చ- అనుత్తానోఽవాఙ్ముఖోఽధోముఖః శయీత, ఉరసిజేషు వ్రణేష్వన్యథా ఉత్తాన ఏవ శయీతేతి||36||
Adhikarana ౨౫ (౩౭) · Śloka ౩౭
ఛిన్నాం నిఃశేషతః శాఖాం దగ్ధ్వా తైలేన బుద్ధిమాన్ | బధ్నీయాత్ కోశబంధేన ప్రాప్తం కార్యం చ రోపణం ||37||
छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन बुद्धिमान् | बध्नीयात् कोशबन्धेन प्राप्तं कार्यं च रोपणम् ||३७||
🔊 Audio coming soon
శాఖానాం నిఃశేషచ్ఛేదే విధానాంతరమాహ- ఛిన్నామిత్యాది| కోశబంధేన స్థగికాబంధేన| ప్రాప్తం యుక్తం| రోపణమితి శోధనస్యాగ్నినైవ కృతత్వాత్||37||
Adhikarana ౨౬ (౩౮) · Śloka ౩౯
చందనం పద్మకం రోధ్రముత్పలాని ప్రియంగవః | హరిద్రా మధుకం చైవ పయః స్యాదత్ర చాష్టమం ||38|| తైలమేభిర్విపక్వం తు ప్రధానం వ్రణరోపణం |39|
चन्दनं पद्मकं रोध्रमुत्पलानि प्रियङ्गवः | हरिद्रा मधुकं चैव पयः स्यादत्र चाष्टमम् ||३८|| तैलमेभिर्विपक्वं तु प्रधानं व्रणरोपणम् |३९|
🔊 Audio coming soon
అస్య రోపణార్థం తైలమాహ- చందనమిత్యాది| పయో దుగ్ధం, స్యాత్ భవేత్, తచ్చతుర్గుణమానం| నను సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాసిద్ధావష్టమగ్రహణం కిమర్థం? ఉచ్యతే- నాత్ర పాకో జలేనేష్యతే, పయసైవ పాకం మన్యతే; అన్యే త్వష్టమగ్రహణేనాష్టాంగసంజ్ఞకమిదం తైలమితి కథయంతి ||38||-
Adhikarana ౨౭ (౩౯-౪౦) · Śloka ౪౧
చందనం కర్కటాఖ్యా చ సహే మాంస్యాహ్వయాఽమృతా ||39|| హరేణవో మృణాలం చ త్రిఫలా పద్మకోత్పలే | త్రయోదశాంగం త్రివృతమేతద్వా పయసాఽన్వితం ||40|| తైలం విపక్వం సేకార్థే హితం తు వ్రణరోపణే |41|
चन्दनं कर्कटाख्या च सहे मांस्याह्वयाऽमृता ||३९|| हरेणवो मृणालं च त्रिफला पद्मकोत्पले | त्रयोदशाङ्गं त्रिवृतमेतद्वा पयसाऽन्वितम् ||४०|| तैलं विपक्वं सेकार्थे हितं तु व्रणरोपणे |४१|
🔊 Audio coming soon
అస్య రోపణార్థం ద్వితీయం చందనాదితైలమాహ- చందనమిత్యాది| కర్కటాఖ్యా కర్కటశృంగీ| సహే మాషపర్ణీ ముద్గపర్ణీ చ| అమృతా గుడూచీ| హరేణవః కలాయాః| మృణాలం ఉశీరం| ఉత్పలం నీలోత్పలం| త్రివృతమితి త్రిభిర్ఘృతవసామజ్జభిర్వృతం తైలం త్రివృతం| ఏతత్ త్రయోదశాంగం తైలం| పయసా క్షీరేణ చతుర్గుణేన పక్వం| వాశబ్దః పూర్వోక్తతైలాపేక్షయా| ‘మాంస్యాహ్వయా’ ఇత్యస్య స్థానే ‘సోమాహ్వయా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; సోమాహ్వయా త్రిసంధికా, ‘సోమలతా’ ఇత్యపరే| గయీ తు మజ్జవర్జం త్రయః స్నేహాస్త్రివృతమిత్యాహ, తన్మతే త్రివృతం పయసా విపక్వం వ్రణరోపణమితి వ్యాఖ్యానం||39-40||-
Adhikarana ౨౮ (౪౧-౪౩) · Śloka ౪౩
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి భిన్నానాం తు చికిత్సితం ||41|| భిన్నం నేత్రమకర్మణ్యమభిన్నం లంబతే తు యత్ | తన్నివేశ్య యథాస్థానమవ్యావిద్ధసిరం శనైః ||42|| పీడయేత్ పాణినా సమ్యక్ పద్మపత్త్రాంతరేణ తు | తతోఽస్య తర్పణం కార్యం నస్యం చానేన సర్పిషా ||43||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भिन्नानां तु चिकित्सितम् ||४१|| भिन्नं नेत्रमकर्मण्यमभिन्नं लम्बते तु यत् | तन्निवेश्य यथास्थानमव्याविद्धसिरं शनैः ||४२|| पीडयेत् पाणिना सम्यक् पद्मपत्त्रान्तरेण तु | ततोऽस्य तर्पणं कार्यं नस्यं चानेन सर्पिषा ||४३||
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| యద్యపి ఆశయవిషయే భిన్నలక్షణం ప్రాగుక్తం, తథాఽపి నేత్రమప్యాశయ ఏవ వ్యవహర్తవ్యమత ఆహ- భిన్నం నేత్రమిత్యాది| అకర్మణ్యం అవలోకనాదిస్వకర్మణోఽసంపాదకం; అన్యే తు, అకర్మణ్యమసాధ్యమాహుః| తచ్చాభిన్నం కర్మణ్యం చ సాధ్యం చికిత్సితవ్యం| నివేశ్య స్థాపయిత్వా| అవ్యావిద్ధసిరం అనాకులితసిరం; అన్యే తు ‘అవ్యావిద్ధశిరం’ ఇతి పఠిత్వా అకుటిలమస్తకమితి వ్యాఖ్యానయంతి| పాణినా హస్తేన| పద్మపత్రాణామంతరత్వమూష్మత్వవ్యుదాసార్థం మార్దవార్థం చ| తతో మధుసర్పిర్దానానంతరం తర్పణం పూరణం కార్యం| అనేన వక్ష్యమాణేనేత్యర్థః| అన్యే తు ‘అనేన’ ఇత్యస్య స్థానే ‘ఆజేన’ ఇతి పఠంతి||41-43||
Adhikarana ౨౯ (౪౪) · Śloka ౪౫
ఆజం ఘృతం క్షీరపాత్రం మధుకం చోత్పలాని చ | జీవకర్షభకౌ చైవ పిష్ట్వా సర్పిర్విపాచయేత్ ||44|| సర్వనేత్రాభిఘాతే తు సర్పిరేతత్ ప్రశస్యతే |45|
आजं घृतं क्षीरपात्रं मधुकं चोत्पलानि च | जीवकर्षभकौ चैव पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ||४४|| सर्वनेत्राभिघाते तु सर्पिरेतत् प्रशस्यते |४५|
🔊 Audio coming soon
తదేవాజం ఘృతముత్పాదయన్నాహ- ఆజం ఘృతమిత్యాది| అజాఘృతం మధుకాదిభిః సమాంశం పిష్ట్వా సర్పిర్గవ్యం క్షీరపాత్రం క్షీరాఢకం దత్త్వా విపాచయేత్| నను చాజఘృతస్య కిం పేషణేన? ఉచ్యతే- యథాసంభవం పేషణం కార్యం| ద్రవ్యసమత్వమత్రాభిధీయతే యథాఽన్యేషు యోగేష్వర్కక్షీరాదీనాం; తతశ్చ పంచద్రవ్యాణి యథా మాత్రయాఽష్టౌ పలాని భవంతి తథా మాత్రాం పరికల్ప్య ఘృతస్య ప్రస్థం క్షీరాఢకమావాప్య విపచేదిత్యేష శాస్త్రవృద్ధవ్యవహారః| అన్యే తు ఆజం ఘృతం గవ్యం చ తుల్యం కృత్వా మధుకాదికల్కేన పచేత్, శేషం పూర్వవత్; నైవం, వృద్ధా ఆఢకశబ్దేన ద్రవద్రవ్యస్య ద్విగుణతయా పరిభాషితత్వాదష్టావింశత్యధికపలశతం గృహ్ణంతి| పిష్ట్వా సర్పిర్విపాచయేదితి సర్పిరితి చ సర్పిషో ద్విరుచ్చారణం నియమార్థం; తేన, అనేనైవ ఘృతేన తర్పణం నస్యం చ ప్రశస్తం న త్వన్యేనేతి| గయీ తు, “అజాఘృతస్య ప్రస్థం, క్షీరస్య పునరాఢకం, మధుకాదీని చత్వారి ద్విపలికాన్యష్టపలత్వేన ఘృతస్య పాదికాని” ఇత్యాహ||44||-
Adhikarana ౩౦ (౪౫-౪౯) · Śloka ౪౯
ఉదరాన్మేదసో వర్తిర్నిర్గతా యస్య దేహినః ||45|| కషాయభస్మమృత్కీర్ణాం బద్ధ్వా సూత్రేణ సూత్రవిత్ | అగ్నితప్తేన శస్త్రేణ ఛింద్యాన్మధుసమాయుతం ||46|| బద్ధ్వా వ్రణం సుజీర్ణేఽన్నే సర్పిషః పానమిష్యతే | స్నేహపానాదృతే చాపి పయఃపానం విధీయతే ||47|| శర్కరామధుయష్టిభ్యాం లాక్షయా వా శ్వదంష్ట్రయా | చిత్రాసమన్వితం చైవ రుజాదాహవినాశనం ||48|| ఆటోపో మరణం వా స్యాచ్ఛూలో వాఽచ్ఛిద్యమానయా | మేదోగ్రంథౌ తు యత్తైలం వక్ష్యతే తచ్చ యోజయేత్ ||49||
उदरान्मेदसो वर्तिर्निर्गता यस्य देहिनः ||४५|| कषायभस्ममृत्कीर्णां बद्ध्वा सूत्रेण सूत्रवित् | अग्नितप्तेन शस्त्रेण छिन्द्यान्मधुसमायुतम् ||४६|| बद्ध्वा व्रणं सुजीर्णेऽन्ने सर्पिषः पानमिष्यते | स्नेहपानादृते चापि पयःपानं विधीयते ||४७|| शर्करामधुयष्टिभ्यां लाक्षया वा श्वदंष्ट्रया | चित्रासमन्वितं चैव रुजादाहविनाशनम् ||४८|| आटोपो मरणं वा स्याच्छूलो वाऽच्छिद्यमानया | मेदोग्रन्थौ तु यत्तैलं वक्ष्यते तच्च योजयेत् ||४९||
🔊 Audio coming soon
ఉదరభేదచికిత్సితమాహ- ఉదరాదిత్యాది| కషాయభస్మమృత్కీర్ణాం ‘తాం వర్తిం’ ఇతి శేషః; కషాయాః సర్జకార్జునాదయః, తేషాం భస్మ క్షారః , మృత్ కృష్ణమృత్, కీర్ణాం గుండితాం ; అన్యే తు ‘కషాయచూర్ణమృత్కీర్ణాం’ ఇతి పఠంతి| బద్ధ్వేతి మూలమితి శేషః| సూత్రవిత్ శాస్త్రవిత్| అగ్నితప్తేన శస్త్రేణ ఛింద్యాత్, అన్యథా అతప్తశస్త్రచ్ఛేదనే పాకభయం స్యాత్| సా పునః క్షతం యదా ప్రవేశ్యమానా న ప్రవిశతి ప్రవిష్టా వా నావతిష్ఠతే తదా తస్యాశ్ఛేదః| చిత్రా ఏరండః, దంతీత్యన్యే| కల్పనా చేయం- క్షీరస్య యష్టిమధుక్వథితస్య సశర్కరైరండతైలప్రక్షేపస్య పానమిత్యేకో యోగః, శ్వదంష్ట్రాక్వథితం క్షీరం సలాక్షాచిత్రాతిలతైలప్రక్షేపం పీయత ఇతి ద్వితీయో యోగః| వాశబ్దాత్ కేచిదేకమేవ యోగమామనంతి, తథా చ వృద్ధవాగ్భటః- “సక్షౌద్రే చ వ్రణే బద్ధే సుజీర్ణేఽన్నే ఘృతం పిబేత్| క్షీరం వా శర్కరాచిత్రాలాక్షాగోక్షురకైః శృతం|| రుగ్దాహజిత్ సయష్ట్యాహ్వైః పరం పూర్వోదితో విధిః” (అ. సం. ఉ. 31) ఇతి| క్షీరపాకవిధిరయం- “ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషః కర్తవ్యః క్షీరపాకే త్వయం విధిః”- ఇతి| ప్రతిదినం క్షీరచతుష్పలం పేయం, శర్కరైరండతైలం తు ప్రత్యేకం కార్షికం; ఏవం ద్వితీయయోగేఽపి| రుజాదాహవినాశనమితి పయః- పానమితి సంబంధః| మేదోవర్తేరచ్ఛేదే ఫలమాహ- ఆటోప ఇత్యాది| అచ్ఛిద్యమానయా అకృత్తమానయా| మేదోగ్రంథౌ తు యత్తైలమితి “ద్వికరంజ” (చి. 18) ఇత్యాదికం||45-49||
Adhikarana ౩౧ (౫౦) · Śloka ౫౦
త్వచోఽతీత్య సిరాదీని భిత్త్వా వా పరిహృత్య వా | కోష్ఠే ప్రతిష్ఠితం శల్యం కుర్యాదుక్తానుపద్రవాన్ ||50||
त्वचोऽतीत्य सिरादीनि भित्त्वा वा परिहृत्य वा | कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्यादुक्तानुपद्रवान् ||५०||
🔊 Audio coming soon
మేదోవర్తిప్రత్యాసత్త్యా జఠరగతశల్యలక్షణమాహ- త్వచోఽతీత్యేత్యాది| త్వచోఽతీత్య త్వచోఽతిక్రమ్య, త్వచః సప్త; సిరాదీని సిరామాంసస్నాయుసంధ్యస్థీని| సిరాచ్ఛేదలింగం తు “సురేంద్రగోపప్రతిమం” (సూ. 25) ఇత్యాది పూర్వముక్తం| ప్రతిష్ఠితం అవస్థితం| ఉక్తానుపద్రవానితి ప్రణష్టశల్యవిజ్ఞానీయే “కోష్ఠగతే త్వాటోపానాహవిద్రధ్యాదీన్” (సూ. 26) ఇతి||50||
Adhikarana ౩౨ (౫౧) · Śloka ౫౧
తత్రాంతర్లోహితం పాండుం శీతపాదకరాననం | శీతోచ్ఛ్వాసం రక్తనేత్రమానద్ధం చ వివర్జయేత్ ||51||
तत्रान्तर्लोहितं पाण्डुं शीतपादकराननम् | शीतोच्छ्वासं रक्तनेत्रमानद्धं च विवर्जयेत् ||५१||
🔊 Audio coming soon
కోష్ఠగతశల్యస్యాసాధ్యస్య లక్షణమాహ- తత్రాంతర్లోహితమిత్యాది| అంతర్లోహితం కోష్ఠమధ్యపతితరుధిరమిత్యర్థః| పాండుం శ్వేతం| శీతపాదకరాననం శీతచరణహస్తముఖం| ఆనద్ధం స్వమార్గాదప్రవర్తమానదోషమలం| ఏవంవిధం శల్యవంతం పుమాంసం వివర్జయేత్ పరిహరేదిత్యర్థః||51||
Adhikarana ౩౩ (౫౨-౫౪) · Śloka ౫౪
ఆమాశయస్థే రుధిరే వమనం పథ్యముచ్యతే | పక్వాశయస్థే దేయం చ విరేచనమసంశయం ||52|| ఆస్థాపనం చ నిఃస్నేహం కార్యముష్ణైర్విశోధనైః | యవకోలకులత్థానాం నిఃస్నేహేన రసేన చ ||53|| భుంజీతాన్నం యవాగూం వా పిబేత్ సైంధవసంయుతాం | అతినిఃస్రుతరక్తో వా భిన్నకోష్ఠః పిబేదసృక్ ||54||
आमाशयस्थे रुधिरे वमनं पथ्यमुच्यते | पक्वाशयस्थे देयं च विरेचनमसंशयम् ||५२|| आस्थापनं च निःस्नेहं कार्यमुष्णैर्विशोधनैः | यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन च ||५३|| भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत् सैन्धवसंयुताम् | अतिनिःस्रुतरक्तो वा भिन्नकोष्ठः पिबेदसृक् ||५४||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యస్య చికిత్సితమాహ- ఆమాశయస్థే ఇత్యాది| పక్వాశయస్థే పిత్తాశయస్థే ఇత్యర్థః| వాతాశయస్థే పునరాస్థాపనమేవ; ఆస్థాపనం నిరూహః| ఉష్ణైర్విశోధనైర్గోమూత్రాదిభిరాస్థాపనం కార్యమితి సంబంధః| విశుద్ధస్య రక్తానులోమనమన్నమాహ- యవకోలేత్యాది| అనిఃస్రుతరక్తస్య చికిత్సామభిధాయాతినిఃస్రుతరక్తస్య చికిత్సాం నిర్దిశన్నాహ- అతినిఃస్రుతేత్యాది| పిబేదసృగితి జీవితానుబంధనార్థం||52-54||
Adhikarana ౩౪ (౫౫) · Śloka ౫౫
స్వమార్గప్రతిపన్నాస్తు యస్య విణ్మూత్రమారుతాః | వ్యుపద్రవః స భిన్నేఽపి కోష్ఠే జీవతి మానవః ||55||
स्वमार्गप्रतिपन्नास्तु यस्य विण्मूत्रमारुताः | व्युपद्रवः स भिन्नेऽपि कोष्ठे जीवति मानवः ||५५||
🔊 Audio coming soon
భిన్నకోష్ఠస్య సాధ్యస్య లక్షణమాహ- స్వమార్గేత్యాది| వ్యుపద్రవః విగతా ఉపద్రవా యస్య సః, ఉపద్రవా జ్వరాధ్మానాదయః||55||
Adhikarana ౩౫ (౫౬-౬౫) · Śloka ౬౬
అభిన్నమంత్రం నిష్క్రాంతం ప్రవేశ్యం నాన్యథా భవేత్ | పిపీలికాశిరోగ్రస్తం తదప్యేకే వదంతి తు ||56|| ప్రక్షాల్య పయసా దిగ్ధం తృణశోణితపాంశుభిః | ప్రవేశయేత్ కృత్తనఖో ఘృతేనాక్తం శనైః శనైః ||57|| ప్రవేశయేత్ క్షీరసిక్తం శుష్కమంత్రం ఘృతాప్లుతం | అంగుల్యాఽభిమృశేత్ కంఠం జలేనోద్వేజయేదపి ||58|| హస్తపాదేషు సంగృహ్య సముత్థాప్య మహాబలాః | భవత్యంతఃప్రవేశస్తు యథా నిర్ధునుయుస్తథా ||59|| తథాఽంత్రాణి విశంత్యంతః స్వాం కలాం పీడయంతి చ | వ్రణాల్పత్వాద్బహుత్వాద్వా దుష్ప్రవేశం భవేత్తు యత్ ||60|| తదాపాట్య ప్రమాణేన భిషగంత్రం ప్రవేశయేత్ | యథాస్థానం నివిష్టే చ వ్రణం సీవ్యేదతంద్రితః ||61|| స్థానాదపేతమాదత్తే ప్రాణాన్ గుపితమేవ వా | వేష్టయిత్వా తు పట్టేన ఘృతసేకం ప్రదాపయేత్ ||62|| ఘృతం పిబేత్ సుఖోష్ణం చ చిత్రాతైలసమన్వితం | మృదుక్రియార్థం శకృతో వాయోశ్చాధఃప్రవృత్తయే ||63|| తతస్తైలమిదం కుర్యాద్రోపణార్థం చికిత్సకః | త్వచోఽశ్వకర్ణధవయోర్మోచకీమేషశృంగయోః ||64|| శల్లక్యర్జునయోశ్చాపి విదార్యాః క్షీరిణాం తథా | బలామూలాని చాహృత్య తైలమేతైర్విపాచయేత్ ||65|| వ్రణం సంరోపయేత్తేన వర్షమాత్రం యతేత చ |66|
अभिन्नमन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं नान्यथा भवेत् | पिपीलिकाशिरोग्रस्तं तदप्येके वदन्ति तु ||५६|| प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृणशोणितपांशुभिः | प्रवेशयेत् कृत्तनखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः ||५७|| प्रवेशयेत् क्षीरसिक्तं शुष्कमन्त्रं घृताप्लुतम् | अङ्गुल्याऽभिमृशेत् कण्ठं जलेनोद्वेजयेदपि ||५८|| हस्तपादेषु सङ्गृह्य समुत्थाप्य महाबलाः | भवत्यन्तःप्रवेशस्तु यथा निर्धुनुयुस्तथा ||५९|| तथाऽन्त्राणि विशन्त्यन्तः स्वां कलां पीडयन्ति च | व्रणाल्पत्वाद्बहुत्वाद्वा दुष्प्रवेशं भवेत्तु यत् ||६०|| तदापाट्य प्रमाणेन भिषगन्त्रं प्रवेशयेत् | यथास्थानं निविष्टे च व्रणं सीव्येदतन्द्रितः ||६१|| स्थानादपेतमादत्ते प्राणान् गुपितमेव वा | वेष्टयित्वा तु पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत् ||६२|| घृतं पिबेत् सुखोष्णं च चित्रातैलसमन्वितम् | मृदुक्रियार्थं शकृतो वायोश्चाधःप्रवृत्तये ||६३|| ततस्तैलमिदं कुर्याद्रोपणार्थं चिकित्सकः | त्वचोऽश्वकर्णधवयोर्मोचकीमेषशृङ्गयोः ||६४|| शल्लक्यर्जुनयोश्चापि विदार्याः क्षीरिणां तथा | बलामूलानि चाहृत्य तैलमेतैर्विपाचयेत् ||६५|| व्रणं संरोपयेत्तेन वर्षमात्रं यतेत च |६६|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కోష్ఠగతాంత్రభేదమాహ- అభిన్నేత్యాది| నాన్యథేతి యథైవ స్థితాని తథైవ ప్రవేశ్యాని తేనైవ ప్రకారేణేత్యర్థః| అపరే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి, యథా- అభిన్నాదన్యథా అపరప్రకారం భిన్నమంత్రం ప్రవేశ్యం న భవేత్; తథాచ వృద్ధవాగ్భటః- “అభిన్నమంత్రం నిష్క్రాంతం ప్రవేశ్యం నహ్యతోఽన్యథా” (అ. సం. ఉ. 32)- ఇతి| భిన్నమపి మతాంతరేణ ప్రవేశ్యమితి నిర్దిశన్నాహ- పిపీలికాశిరోగ్రస్తమిత్యాది| తదపి భిన్నమపి, అంత్రం ప్రవేశ్యమితి సంబంధః| పిపీలికాశిరోగ్రస్తమిత్యనేన పిపీలికావదనసందంశసంహితే అంత్రే తాసాం కబంధచ్ఛేదః కార్య ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి | గయీ తు ‘అలాంగులశిరోగ్రస్తం’ ఇతి పఠతి; తత్ర అలాంగులః స్థూలపిపీలికః| ప్రక్షాల్యేత్యాది| పయసా క్షీరేణ, దిగ్ధం గుండితం, ఆవృతమిత్యర్థః | పాంశుః ధూలిః| కృత్తనఖః ఛిన్ననఖః| ప్రవిష్టేఽంత్రే స్వస్థాననయనార్థమంత్రస్యోపాయత్రయమాహ- అంగుల్యేత్యాది| అభిమృశేత్ స్పృశేత్| ఉద్వేజయేత్ త్రాసయేత్| సముత్థాప్య ఊర్ధ్వం నీత్వా అంత్రభేదవంతం పురుషం మహాబలాః పురుషాస్తథా నిర్ధునుయుర్యథాఽంత్రస్యాంతఃప్రవేశో భవతీతి సంబంధః; నిర్ధునుయుః ఆలోడయేయురిత్యర్థః | ఏభిః ప్రయోగైః కిం భవతీత్యాహ- తథాఽంత్రాణీత్యాది| (అంత్రాణి యథాఽంతః విశంతి తథా) స్వాం కలాం పీడయంతి స్వకీయా కలా పంచమీ మలధరా తాం పీడయంతి స్వస్థానం నిర్విశంతీత్యర్థః| దుఃప్రవేశస్య చికిత్సామాహ- వ్రణాల్పత్వాదిత్యాది| వ్రణాల్పత్వాత్ వ్రణసూక్ష్మత్వాత్, బహుత్వాద్ వ్రణస్య బహులత్వాత్, తత్ర విపులత్వే సతి స వ్రణః సీవ్యః| కేచిద్బహుత్వాదిత్యంత్రవిశేషణమంగీకృత్య వ్రణసూక్ష్మత్వే అంత్రబహుత్వే చోభయత్రాపి పాటనపూర్వం ప్రవేశం మన్యంతే; తచ్చ పాటనం యావతాఽంత్రం ప్రవిశతి తావత్ కార్యం| అతంద్రితః అనలసః| స్వస్థానేఽనివిష్టం వ్యాకులితం చాంత్రం కిం కరోతీత్యాహ- స్థానాదపేతమిత్యాది| అపేతం అపగతం| ప్రాణానాదత్తే గృహ్ణాతి మారయతీత్యర్థః| గుపితం వ్యాకులితం పరస్పరమతిక్రాంతమిత్యర్థః| అతః పరం క్రియావిధిః- వేష్టయిత్వేత్యాది| మధుఘృతాభ్యక్తం పట్టవేష్టితం ఘృతేన కోష్ణేన సించేత్| చిత్రాతైలసమన్వితమితి చిత్రాతైలం ఏరండతైలం, తత్ఫలం పురీషమార్దవం వాతానులోమనం చ| ఇదం వక్ష్యమాణం| త్వచోఽశ్వకర్ణేత్యాది| అశ్వకర్ణః పూర్వదేశప్రసిద్ధోఽశ్వత్థసదృశః; మోచకీ శాల్మలీ, మేషశృంగం కర్కటశృంగం, పుత్రంజీవకభేద ఇత్యన్యే, క్షీరిణ్యో న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షగర్దభాండాః, ఏషాం త్వగ్భిర్బలామూలైశ్చ తైలపాదేన కల్కీకృతైర్జలం దత్త్వా చతుర్గుణం తైలప్రస్థం పాచయేదితి జేజ్జటః; గయీ తు “ఏషాం ద్రవ్యాణామాఢకం సలిలాఢకైశ్చతుర్భిః క్వథితమాఢకశేషం, తేన కషాయేణాశ్వకర్ణాదిత్వక్పాదకల్కం తైలప్రస్థం పాచయేత్” ఇత్యాహ| వర్షమాత్రం యతేతేతి మైథునవ్యాయామాది పరిహరన్ యత్నం కుర్వీతేత్యర్థః||56-65||
Adhikarana ౩౬ (౬౬-౬౮) · Śloka ౬౯
పాదౌ నిరస్తముష్కస్య జలేన ప్రోక్ష్య చాక్షిణీ ||66|| ప్రవేశ్య తున్నసేవన్యా ముష్కౌ సీవ్యేత్తతః పరం | కార్యో గోఫణికాబంధః కట్యామావేశ్య యంత్రకం ||67|| న కుర్యాత్ స్నేహసేకం చ తేన క్లిద్యతి హి వ్రణః | కాలానుసార్యాగుర్వేలాజాతీచందనపద్మకైః ||68|| శిలాదార్వ్యమృతాతుత్థైస్తైలం కుర్వీత రోపణం |69|
पादौ निरस्तमुष्कस्य जलेन प्रोक्ष्य चाक्षिणी ||६६|| प्रवेश्य तुन्नसेवन्या मुष्कौ सीव्येत्ततः परम् | कार्यो गोफणिकाबन्धः कट्यामावेश्य यन्त्रकम् ||६७|| न कुर्यात् स्नेहसेकं च तेन क्लिद्यति हि व्रणः | कालानुसार्यागुर्वेलाजातीचन्दनपद्मकैः ||६८|| शिलादार्व्यमृतातुत्थैस्तैलं कुर्वीत रोपणम् |६९|
🔊 Audio coming soon
ముష్కభేదచికిత్సితమాహ- పాదౌ నిరస్తముష్కస్యేత్యాది| పాదావక్షిణీ చ జలేన ప్రోక్ష్య సిక్త్వేత్యర్థః; ‘ముష్కఫలే’ ఇత్యధ్యాహారః| ముష్కౌ అండకోషౌ, తున్నసేవన్యా సేవనీవిశేషేణ, సీవ్యేత్| గోఫణికా కౌపీనం కచ్ఛోటక ఇత్యర్థః| కట్యామావేశ్య యంత్రకమిత్యాది| పట్టయంత్రమావేశ్య, చలనభయాదిత్యర్థః| కాలానుసార్యేత్యాది| కాలానుసార్యా తగరం, శిలా మనఃశిలా||66-68||-
Adhikarana ౩౭ (౬౯-౭౦) · Śloka ౭౧
శిరసోఽపహృతే శల్యే బాలవర్తిం నివేశయేత్ ||69|| బాలవర్త్యామదత్తాయాం మస్తులుంగం వ్రణాత్ స్రవేత్ | హన్యాదేనం తతో వాయుస్తస్మాదేవముపాచరేత్ ||70|| వ్రణే రోహతి చైకైకం శనైర్బాలమపక్షిపేత్ |71|
शिरसोऽपहृते शल्ये बालवर्तिं निवेशयेत् ||६९|| बालवर्त्यामदत्तायां मस्तुलुङ्गं व्रणात् स्रवेत् | हन्यादेनं ततो वायुस्तस्मादेवमुपाचरेत् ||७०|| व्रणे रोहति चैकैकं शनैर्बालमपक्षिपेत् |७१|
🔊 Audio coming soon
అతః పరం విద్ధచికిత్సారంభః, తత్ర ప్రాగేవోత్తమాంగే విద్ధచికిత్సితమాహ- శిరస ఇత్యాది| అపహృతే కర్షితే| బాలవర్తిమితి కేశరచితవర్తిం వ్రణముఖపిధానార్థం నివేశయేత్ నిరవశేషేణ ప్రవేశయేత్| బాలవర్త్యదానే దోషమాహ- బాలవర్త్యామిత్యాది| మస్తులుంగమితి శిరసో బలాధానం స్త్యానఘృతాకారం మస్తులుంగముచ్యతే| ఏనం ఆతురం| తతో మస్తులుంగస్రవణాత్| ఏవమితి పూర్వోక్తప్రకారేణ| ఉపాచరేత్ చికిత్సాం కుర్యాత్| అపక్షిపేత్ కర్షేత్||69-70||-
Adhikarana ౩౮ (౭౧) · Śloka ౭౨
గాత్రాదపహృతేఽన్యస్మాత్ స్నేహవర్తిం ప్రవేశయేత్ ||71|| కృతే నిఃశోణితే చాపి విధిః సద్యఃక్షతే హితః |72|
गात्रादपहृतेऽन्यस्मात् स्नेहवर्तिं प्रवेशयेत् ||७१|| कृते निःशोणिते चापि विधिः सद्यःक्षते हितः |७२|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యశరీరావయవస్య చికిత్సామాహ- గాత్రాదపహృతే ఇత్యాది| గాత్రాదితి స్ఫుటం| అన్యస్మాద్ గాత్రాదవయవాత్, అపహృతే ‘శల్యే’ ఇతి శేషః| స్నేహాక్తా పట్టవర్తిః స్నేహవర్తిః; స్నేహోఽత్ర తైలం, ఉపరిష్టాచ్చక్రతైలోపదేశాత్| ప్రవేశయేదితి అపహృతశల్యే గాత్ర ఇతి విభక్తివిపరిణామేన సంబంధః| తస్మిన్నపి గాత్రే పాకభయాన్నిఃశోణితే కృతే, విధిః సద్యఃక్షతే హిత ఇతి సద్యఃక్షతవిషయే యో విధిః సోఽత్రాపి హితో మధుఘృతాదిః సంధానార్థం||71||-
Adhikarana ౩౯ (౭౨) · Śloka ౭౩
దూరావగాఢాః సూక్ష్మాః స్యుర్యే వ్రణాస్తాన్ విశోణితాన్ ||72|| కృత్వా సూక్ష్మేణ నేత్రేణ చక్రతైలేన తర్పయేత్ |73|
दूरावगाढाः सूक्ष्माः स्युर्ये व्रणास्तान् विशोणितान् ||७२|| कृत्वा सूक्ष्मेण नेत्रेण चक्रतैलेन तर्पयेत् |७३|
🔊 Audio coming soon
విషయవిశేషేణ విద్ధచికిత్సితమాహ- దూరావగాఢా ఇత్యాది| దూరావగాఢా దూరానుప్రవిష్టా ఇత్యర్థః| సూక్ష్మేణ నేత్రేణేతి| నేత్రేణ వ్రణప్రక్షాలనయంత్రేణ, తచ్చాష్టాంగులం ముద్గతుల్యస్రోతః| చక్రతైలేనేతి తిలతైలపీడనోపకరణకాష్ఠేభ్యోఽణుతైలన్యాయేన గృహీతం తైలం చక్రతైలం, సద్యఃపీడనోద్ధృతమాత్రం వా| తర్పయేత్ పూరయేత్||72||-
Adhikarana ౪౦ (౭౩-౭౪) · Śloka ౭౪
సమంగాం రజనీం పద్మాం త్రివర్గం తుత్థమేవ చ ||73|| విడంగం కటుకాం పథ్యాం గుడూచీం సకరంజికాం | సంహృత్య విపచేత్ కాలే తైలం రోపణముత్తమం ||74||
समङ्गां रजनीं पद्मां त्रिवर्गं तुत्थमेव च ||७३|| विडङ्गं कटुकां पथ्यां गुडूचीं सकरञ्जिकाम् | संहृत्य विपचेत् काले तैलं रोपणमुत्तमम् ||७४||
🔊 Audio coming soon
సమంగామిత్యాది| సమంగా మంజిష్ఠా, రజనీ హరిద్రా, పద్మా భార్గీ, త్రివర్గః త్రిఫలా, పథ్యా హరీతకీ, త్రివర్గగ్రహణేనైవ పథ్యాయాం లబ్ధాయాం పునః పథ్యాగ్రహణం భాగద్వయప్రక్షేపార్థం; (యథా పుష్యానుగే మధుకస్య ద్విః పాఠః) యదుక్తం- “ఘృతే తైలే చ యోగే చ యద్ద్రవ్యం పునరుచ్యతే| తజ్జ్ఞాతవ్యమిహాచార్యైర్భాగతో ద్విగుణం భవేత్”- ఇతి| కరంజికా నక్తమాలఫలమిత్యర్థః| కాలే ఇతి అదోషోపప్లవకాలే వ్రణసంరోహణకాలే ఇత్యర్థః||73-74||
Adhikarana ౪౧ (౭౫) · Śloka ౭౬
తాలీశం పద్మకం మాంసీ హరేణ్వగురుచందనం | హరిద్రే పద్మబీజాని సోశీరం మధుకం చ తైః ||75|| పక్వం సద్యోవ్రణేషూక్తం తైలం రోపణముత్తమం |76|
तालीशं पद्मकं मांसी हरेण्वगुरुचन्दनम् | हरिद्रे पद्मबीजानि सोशीरं मधुकं च तैः ||७५|| पक्वं सद्योव्रणेषूक्तं तैलं रोपणमुत्तमम् |७६|
🔊 Audio coming soon
అపరమపి రోపణతైలమాహ- తాలీశమిత్యాది| హరేణు రేణుకానామ గంధద్రవ్యం||75||-
Adhikarana ౪౨ (౭౬) · Śloka ౭౬
క్షతే క్షతవిధిః కార్యః పిచ్చితే భగ్నవద్విధిః ||76||
क्षते क्षतविधिः कार्यः पिच्चिते भग्नवद्विधिः ||७६||
🔊 Audio coming soon
క్షతపిచ్చితయోశ్చికిత్సితమాహ- క్షతే క్షతవిధిరిత్యాది| క్షతే ఇతి “నాతిచ్ఛిన్నం నాతిభిన్నం” ఇత్యాదినా పరిభాషితే, క్షతవిధిః సామాన్యక్షతవిధిః క్షౌద్రఘృతతైలాభ్యంగాదిరిత్యర్థః| పిచ్చితే భగ్నవద్విధిః భగ్నాభిహితో బంధసేకరూక్షభోజనాదిః (అత్ర పాఠాత్తు బంధాదిచికిత్సితసమావేశః)||76||
Adhikarana ౪౩ (౭౭) · Śloka ౭౭
ఘృష్టే రుజో నిగృహ్యాశు చూర్ణైరుపచరేద్వ్రణం |77|
घृष्टे रुजो निगृह्याशु चूर्णैरुपचरेद्व्रणम् |७७|
🔊 Audio coming soon
ఘృష్టచికిత్సితమాహ- ఘృష్టే ఇత్యాది| రుజో నిగృహ్య మధుకశీతాదిభిర్నిగృహ్య నిర్వాప్య, గయీ తు మధుఘృతసేకాదినా నిర్వాప్యేతి వ్యాఖ్యాతి| చూర్ణైః శాలసర్జార్జునాదీనాం||77|-
Adhikarana ౪౪ (౭౭-౭౮) · Śloka ౭౮
విశ్లిష్టదేహం పతితం మథితం హతమేవ చ ||77|| వాసయేత్తైలపూర్ణాయాం ద్రోణ్యాం మాంసరసాశనం | అయమేవ విధిః కార్యః క్షీణే మర్మహతే తథా ||78||
विश्लिष्टदेहं पतितं मथितं हतमेव च ||७७|| वासयेत्तैलपूर्णायां द्रोण्यां मांसरसाशनम् | अयमेव विधिः कार्यः क्षीणे मर्महते तथा ||७८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సద్యోవ్రణప్రసంగేన విశ్లిష్టాదిదేహస్య సద్యఃక్షతవ్రణసామాన్యేన చికిత్సాం నిర్దిశన్నాహ- విశ్లిష్టదేహమిత్యాది| విశ్లిష్టదేహమితి నమనాకర్షణారోహణపతనవధసాహసాదిభిః స్వస్థానచ్యుతావయవదేహం, పతితం వృక్షాదిభ్యః, మథితం బలీయసా విలోడితం, హతం వేగవతా ద్రవ్యేణ దండముష్ట్యాదిభిర్వా| వాసయేత్ స్థాపయేత్| ద్రోణీ దారురచితా నౌసదృశీ| అయమేవేత్యాది| క్షీణే అధ్వాదిక్షీణే| మర్మహత ఇతి| మర్మాణి హృదయాదీని||77-78||
Adhikarana ౪౫ (౭౯) · Śloka ౭౯
రోపణే సపరీషేకే పానే చ వ్రణినాం సదా | తైలం ఘృతం వా సంయోజ్యం శరీరర్తూనవేక్ష్య హి ||79||
रोपणे सपरीषेके पाने च व्रणिनां सदा | तैलं घृतं वा संयोज्यं शरीरर्तूनवेक्ष्य हि ||७९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం విషయవిశేషోక్తస్యాపి తైలస్య సద్యోవ్రణేషు నిషేధమనుక్తస్యాపి ఘృతస్య విధిం దర్శయన్నాహ- రోపణే ఇత్యాది| వాతకఫప్రకృతికం శరీరం కాలం శిశిరాదికమపేక్ష్య తైలం ప్రయోజ్యం, రక్తపిత్తప్రకృతికం శరీరం కాలం శరదాదికం పునరవేక్ష్య ఘృతం ప్రయోజ్యమితి||79||
Adhikarana ౪౬ (౮౦) · Śloka ౮౦
ఘృతాని యాని వక్ష్యామి యత్నతః పిత్తవిద్రధౌ | సద్యోవ్రణేషు దేయాని తాని వైద్యేన జానతా ||80||
घृतानि यानि वक्ष्यामि यत्नतः पित्तविद्रधौ | सद्योव्रणेषु देयानि तानि वैद्येन जानता ||८०||
🔊 Audio coming soon
అథ సంక్షేపార్థం ఘృతాన్యన్యాతిదేశేన నిర్దిశన్నాహ- ఘృతానీత్యాది| తానీతి “ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠామధుకోశీరపద్మకైః” (చి. 16) ఇత్యాదీని||80||
Adhikarana ౪౭ (౮౧) · Śloka ౮౧
సద్యఃక్షతవ్రణం వైద్యః సశూలం పరిషేచయేత్ | సర్పిషా నాతిశీతేన బలాతైలేన వా పునః ||81||
सद्यःक्षतव्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत् | सर्पिषा नातिशीतेन बलातैलेन वा पुनः ||८१||
🔊 Audio coming soon
అథ యస్యామవస్థాయాం ఘృతతైలపరిషేకాః కార్యాస్తాం నిర్దిశన్నాహ- సద్య ఇత్యాది| సర్పిషా నాతిశీతేనేతి పిత్తరక్తప్రకృతికే శరీరే కాలే చ శరదాదికే పరిషేకః; బలాతైలేన వాతకఫప్రకృతౌ దేహే కాలే చ శీతే ఇతి||81||
Adhikarana ౪౮ (౮౨-౮౪) · Śloka ౮౫
సమంగాం రజనీం పద్మాం పథ్యాం తుత్థం సువర్చలాం | పద్మకం రోధ్రమధుకం విడంగాని హరేణుకాం ||82|| తాలీశపత్రం నలదం చందనం పద్మకేశరం | మంజిష్ఠోశీరలాక్షాశ్చ క్షీరిణాం చాపి పల్లవాన్ ||83|| ప్రియాలబీజం తిందుక్యాస్తరుణాని ఫలాని చ | యథాలాభం సమాహృత్య తైలమేభిర్విపాచయేత్ ||84|| సద్యోవ్రణానాం సర్వేషామదుష్టానాం తు రోపణం |85|
समङ्गां रजनीं पद्मां पथ्यां तुत्थं सुवर्चलाम् | पद्मकं रोध्रमधुकं विडङ्गानि हरेणुकाम् ||८२|| तालीशपत्रं नलदं चन्दनं पद्मकेशरम् | मञ्जिष्ठोशीरलाक्षाश्च क्षीरिणां चापि पल्लवान् ||८३|| प्रियालबीजं तिन्दुक्यास्तरुणानि फलानि च | यथालाभं समाहृत्य तैलमेभिर्विपाचयेत् ||८४|| सद्योव्रणानां सर्वेषामदुष्टानां तु रोपणम् |८५|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యేన సర్వవ్రణానామదుష్టానాం రోపణార్థం తైలమాహ- సమంగామిత్యాది| సమంగా మంజిష్ఠా | పద్మా భార్గీ| సువర్చలా సూర్యభక్తా| హరేణుకా రేణుకా| తరుణాని ఆమాని||82-84||
Adhikarana ౪౯ (౮౫) · Śloka ౮౬
కషాయమధురాఃశీతాః క్రియాః స్నిగ్ధాశ్చ యోజయేత్ ||85|| సద్యోవ్రణానాం సప్తాహం పశ్చాత్ పూర్వోక్తమాచరేత్ |86|
कषायमधुराःशीताः क्रियाः स्निग्धाश्च योजयेत् ||८५|| सद्योव्रणानां सप्ताहं पश्चात् पूर्वोक्तमाचरेत् |८६|
🔊 Audio coming soon
అథ కియంతం కాలం సద్యోవ్రణక్రియేత్యాహ- కషాయేత్యాది| పూర్వోక్తం ద్వివ్రణీయోక్తం| అముం శ్లోకం జేజ్జటాచార్యోఽనార్షమాహ; గయీ త్వార్షం, ఇత్యస్మాభిరప్యంగీకృతః||85||-
Adhikarana ౫౦ (౮౬-౮౮) · Śloka ౮౮
దుష్టవ్రణేషు కర్తవ్యమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధనం ||86|| విశోషణం తథాఽఽహారః శోణితస్య చ మోక్షణం | కషాయం రాజవృక్షాదౌ సురసాదౌ చ ధావనం ||87|| తయోరేవ కషాయేణ తైలం శోధనమిష్యతే | క్షారకల్పేన వా తైలం క్షారద్రవ్యేషు సాధితం ||88||
दुष्टव्रणेषु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् ||८६|| विशोषणं तथाऽऽहारः शोणितस्य च मोक्षणम् | कषायं राजवृक्षादौ सुरसादौ च धावनम् ||८७|| तयोरेव कषायेण तैलं शोधनमिष्यते | क्षारकल्पेन वा तैलं क्षारद्रव्येषु साधितम् ||८८||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషామదుష్టానాం రోపణముక్తం, దుష్టానాం కిం విధానమితి తదాహ- దుష్టవ్రణేష్విత్యాది| ఊర్ధ్వం శోధనం వమనశిరోవిరేచనే, అధఃశోధనం విరేచనాస్థాపనం, విశోషణం లంఘనం| ఆహారోఽపి విశోషణ ఏవ తిక్తకటుకషాయాదిః| తత్రోర్ధ్వనాభిజేషు కఫజేషు వమనం, పిత్తజేషు పిత్తాశయజేషు చ విరేచనం, వాతాశయాధఃకాయజేషు మలేన మార్గావరణదుష్టసమీరణదూషితేషు పునరాస్థాపనం, శిరసిజేషు తు కఫజేషు శిరోవిరేచనం| రాజవృక్షాదావితి ఆరగ్వధాదావిత్యర్థః| తయోరేవ గణయోః కషాయేణ పాదకల్కం తైలం శోధనం సాధ్యతే| క్షారకల్పేన వేతి క్షారప్రస్థముదకప్రస్థైః షడ్భిరేకవింశతివారాన్ స్రావితం తస్మింస్తైలప్రస్థాచ్చతుర్గుణే క్షారోదకే తైలం పాచయేత్; అత్ర తు ‘క్షారద్రవ్యాణ్యేవ కల్కాని’ ఇత్యేకే, ‘అకల్కమేవైతత్తైలం’ ఇత్యన్యే| క్షారద్రవ్యేషు ముష్కకపలాశాదిషు||86-88||
Adhikarana ౫౧ (౮౯-౯౨) · Śloka ౯౨
ద్రవంతీ చిరబిల్వశ్చ దంతీ చిత్రకమేవ చ | పృథ్వీకా నింబపత్రాణి కాసీసం తుత్థమేవ చ ||89|| త్రివృత్తేజోవతీ నీలీ హరిద్రే సైంధవం తిలాః | భూమికదంబః సువహా శుకాఖ్యా లాంగలాహ్వయా ||90|| నైపాలీ జాలినీ చైవ మదయంతీ మృగాదనీ | సుధామూర్వార్కకీటారిహరితాలకరంజికాః ||91|| యథోపపత్తి కర్తవ్యం తైలమేతైస్తు శోధనం | ఘృతం వా యది వా ప్రాప్తం కల్కాః సంశోధనాస్తథా ||92||
द्रवन्ती चिरबिल्वश्च दन्ती चित्रकमेव च | पृथ्वीका निम्बपत्राणि कासीसं तुत्थमेव च ||८९|| त्रिवृत्तेजोवती नीली हरिद्रे सैन्धवं तिलाः | भूमिकदम्बः सुवहा शुकाख्या लाङ्गलाह्वया ||९०|| नैपाली जालिनी चैव मदयन्ती मृगादनी | सुधामूर्वार्ककीटारिहरितालकरञ्जिकाः ||९१|| यथोपपत्ति कर्तव्यं तैलमेतैस्तु शोधनम् | घृतं वा यदि वा प्राप्तं कल्काः संशोधनास्तथा ||९२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సర్వదుష్టవ్రణానాం తైలఘృతయోగితయా వ్రణకల్కద్రవ్యయోగిద్రవ్యం నిర్దిశన్నాహ- ద్రవంతీత్యాది| ద్రవంతీ చీరితపత్రా| దంతీ చిరబిల్వో వృక్షకరంజకః| దంతీ ఉదుంబరపర్ణీ| పృథ్వీకా స్థూలజీరకః, ఏలేత్యన్యే, హింగుపత్రికేత్యపరే| తేజోవతీ కాకమర్దనికా, నీలి నిలాంజనికా శారదా| భూమికదంబో ముండితికా| సువహా గోధాపదీ| శుకాఖ్యా చర్మకారవటః| లాంగలాహ్వయా కలిహారికా| నైపాలీ మనఃశిలా| జాలినీ కోశాతకీ| మదయంతీ మేందికా నఖరంజనీ| మృగాదనీ ఇంద్రవారుణీ| సుధా సేహుండః| మూర్వా చోరస్నాయుః| కీటారిః విడంగః, కీటమారిణీత్యన్యే; కరంజికా నక్తమాలఫలం| యథోపపత్తి యథాలాభం| ప్రాప్తమితి యుక్తం పూర్వోక్తశరీరకాలాద్యపేక్షయా| కల్కా ఇతి ‘ప్రాప్తా’ ఇతి శేషః| తైలం ప్రాప్తమేషు “ఉత్సన్నమాంసానస్నిగ్ధానల్పస్రావాన్ వ్రణాంస్తథా” (చి. 1) ఇత్యాదిషు, ఘృతం పునరేషు ప్రాప్తం “పిత్తప్రదుష్టాన్ గంభీరాన్ దాహపాకప్రపీడితాన్” (చి. 1) ఇత్యాదిషు, కల్కాః పునరేషు యుక్తాః “పూతిమాంసప్రతిచ్ఛన్నాన్ మహాదోషాంశ్చ” (చి. 1) ఇత్యాదిషు||89-92||
Adhikarana ౫౨ (౯౩-౯౪) · Śloka ౯౪
సైంధవత్రివృదేరండపత్రకల్కస్తు వాతికే | త్రివృద్ధరిద్రామధుకకల్కః పైత్తే తిలైర్యుతః ||93|| కఫజే తిలతేజోహ్వాదంతీస్వర్జికచిత్రకాః | దుష్టవ్రణవిధిః కార్యో మేహకుష్ఠవ్రణేష్వపి ||94||
सैन्धवत्रिवृदेरण्डपत्रकल्कस्तु वातिके | त्रिवृद्धरिद्रामधुककल्कः पैत्ते तिलैर्युतः ||९३|| कफजे तिलतेजोह्वादन्तीस्वर्जिकचित्रकाः | दुष्टव्रणविधिः कार्यो मेहकुष्ठव्रणेष्वपि ||९४||
🔊 Audio coming soon
అథ వాతాదిభేదేన కల్కానాహ- సైంధవమిత్యాది||93-94||
Adhikarana ౫౩ (౯౫) · Śloka ౯౫
షడ్విధః ప్రాక్ ప్రదిష్టో యః సద్యోవ్రణవినిశ్చయః | నాతః శక్యం పరం వక్తుమపి నిశ్చితవాదిభిః ||95||
षड्विधः प्राक् प्रदिष्टो यः सद्योव्रणविनिश्चयः | नातः शक्यं परं वक्तुमपि निश्चितवादिभिः ||९५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ఛిన్నాదిషట్కే కస్యచిద్విప్రతిపత్తిం నిరాకుర్వన్నాహ- షడ్విధ ఇత్యాది| అతః షడ్విధత్వాత్ పరం సప్తవిధత్వాది; నియమేన వక్తుం శీలైరపి వక్తుం న శక్యమిత్యర్థః||95||
Adhikarana ౫౪ (౯౬-౯౭) · Śloka ౯౭
ఉపసర్గైర్నిపాతైశ్చ తత్తు పండితమానినః | కేచిత్ సంయోజ్య భాషంతే బహుధా మానగర్వితాః ||96|| బహు తద్భాషితం తేషాం షట్స్వేష్వేవావతిష్ఠతే | విశేషా ఇవ సామాన్యే షట్త్వం తు పరమం మతం ||97||
उपसर्गैर्निपातैश्च तत्तु पण्डितमानिनः | केचित् संयोज्य भाषन्ते बहुधा मानगर्विताः ||९६|| बहु तद्भाषितं तेषां षट्स्वेष्वेवावतिष्ठते | विशेषा इव सामान्ये षट्त्वं तु परमं मतम् ||९७||
🔊 Audio coming soon
ఉపసర్గైరిత్యాది- ఉపసర్గాః ప్రపరాదయః, నిపాతాశ్చాదయః, తైః సంయోజ్య భాషంతే; యథా- సమ్యక్ ఛిన్నం సంఛిన్నం, పరితః ఛిన్నం పరిచ్ఛిన్నం, అల్పం హి ఛిన్నమాచ్ఛిన్నమితి; నిపాతైర్యథా- అతిక్రమ్య చ్ఛిన్నమతిచ్ఛిన్నం, పూజితం ఛిన్నం సుచ్ఛిన్నం, అల్పం ఛిన్నమీషచ్ఛిన్నమితి| తదితి ఛిన్నాదిషట్కం| తథాఽపి షట్కమేవేతి దృష్టాంతేన దర్శయన్నాహ- బహు తద్భాషితమిత్యాది| తేషాం వాదినాం| తత్ పూర్వోక్తం బహుభాషితం, ఏషు షట్సు చ్ఛిన్నాదిషు, అవతిష్ఠతే అంతర్భవతీత్యర్థః| విశేషా ఇవ సామాన్యే ఇతి యథైవ హి కర్మసామాన్యే నమనోన్నమనప్రసారణాకుంచనాదీనాం కర్మవిశేషాణామవరోధః, తథా ఛేదసామాన్యే సర్వేషామేవ సంచ్ఛిన్నపరిచ్ఛిన్నాతిచ్ఛిన్నాదీనాం ఛేదవిశేషాణామవరోధః, ఏవం శేషేష్వపి పంచసు| షట్కం తు ఇతి తుశబ్దోఽవధారణే, తేన షట్కమేవేత్యర్థః||96-97||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే సద్యోవ్రణచికిత్సితం నామ ద్వితియోఽధ్యాయః ||2||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने सद्योव्रणचिकित्सितं नाम द्वितियोऽध्यायः ||२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సితస్థానే ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||