૨. સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતમ્

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

ગુરુપૂર્વક્રમં નિર્દિશન્નાહ- ધન્વન્તરિરિત્યાદિ| ધર્મભૃતામન્યેષામપિ રાજર્ષીણાં મધ્યે વરિષ્ઠઃ પ્રધાનતમઃ| વાગ્વિશારદ ઇતિ અર્થવતીં સલક્ષણાં હૃદયગ્રાહિણીમપુનરુક્તાં વાચં વદતીતિ વાગ્વિશારદઃ| અન્વશાત્ શિક્ષિતવાન્||૩||

વ્રણાકૃતિમાત્રે વિશેષહેતું નિર્દિશન્નાહ- નાનાધારામુખૈરિત્યાદિ| નાનાસ્થાનાનિ દેહસ્થાનાનિ, તેષુ નિપાતિતૈર્નિક્ષિપ્તૈરિત્યર્થઃ| અનેન શ્લોકેન નાનાપ્રકારશસ્ત્રધારા, નાનાપ્રકારશસ્ત્રમુખાનિ, નાનાપ્રકારદેહસ્થાનાનિ ચેતિ ત્રીણિ વ્રણાકૃતિકારણાન્યુક્તાનિ||૪||

ઇદાનીં વ્રણાકૃતિમાહ- આયતા ઇત્યાદિ| ચતુરસ્રાશ્ચતુષ્કોણાઃ| ત્ર્યસ્રાસ્ત્રિકોણાઃ| મણ્ડલિનો વર્તુલાઃ| વિશાલા વિસ્તીર્ણાઃ| કુટિલા વક્રાઃ| સ્વયં ભિન્નાઃ સ્વયં પક્વભિન્ના ઇત્યર્થઃ| ન તુ વૈદ્યનિમિત્તજાઃ તેષામાયતવિશાલસમપ્રવિભક્તલક્ષણા આકૃતયો વ્રણગુણત્વેનૈવોક્તાઃ, યતસ્તા આકૃતીર્ભિષજઃ પ્રદેશવિશેષ એવ કુર્વન્તિ||૫-૬||-

વ્રણાકૃતિજ્ઞાનફલમાહ - ભિષગ્વ્રણાકૃતિજ્ઞ ઇત્યાદિ| દુર્દર્શરૂપેષુ ગોશૃઙ્ગવદુદ્ગતમાંસપ્રરોહાદિષુ||૭||-

આગન્તુવ્રણાકૃતિમાહ- અનેકાકૃતિરિત્યાદિ||૮||-

તદેવ ષડ્વિધત્વમાહ- છિન્નમિત્યાદિ| છિન્નં ભિન્નં ચ સધારેણ શસ્ત્રેણ, વિદ્ધં પુનરણુમુખેન શસ્ત્રેણ, ક્ષતાદીનિ તુ પાષાણલગુડાદિભિરપિ સ્યુઃ||૯||-

તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- તિરશ્ચીન ઇત્યાદિ| તિરશ્ચીનઃ તિર્યગ્વ્યવસ્થિત ઇત્યર્થઃ; ઋજુરવક્રઃ; અનયોર્દ્વયોરપિ આયત ઇતિ વિશેષણમ્| ગાત્રપાતનં શસ્ત્રાદિપ્રહારેણ હસ્તાદિપાતનં, ચકારાદપાતનં ચ કિઞ્ચિચ્છિન્નમાત્રમ્||૧૦||-

ભિન્નમાહ- કુન્તેત્યાદિ| શક્તિસ્ત્રિમુખી, ઋષ્ટિઃ શર્બલા, વિષાણં શૃઙ્ગમ્; અગ્રશબ્દઃ કુન્તાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| આશય આમાદિસ્થાનમ્| કિઞ્ચિત્ સ્રવેદિતિ કિમપ્યનિર્દિષ્ટમિત્યર્થઃ| તત્રોદરં યકૃત્ પ્લીહા ચ રક્તં, બસ્તિર્મૂત્રં, પુરીષાશયઃ પુરીષમિતિ||૧૧||-

કે પુનરાશયા ઇત્યાહ- સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનામિત્યાદિ| સ્થાનશબ્દ આમાદિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે||૧૨||-

તસ્મિન્નિત્યાદિ| તસ્મિન્ કોષ્ઠે ઇત્યર્થઃ| રક્તપૂર્ણ ઇતિ સર્વત્રૈવ રક્તસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્| અત્રાધો નાભે રક્તં ગુદમૂત્રમાર્ગાભ્યાં પ્રવર્તતે, નાભેરૂર્ધ્વં મુખઘ્રાણાભ્યામિતિ| અભક્તચ્છન્દો ભોજનાનભિલાષઃ| વિડાદિસઙ્ગઃ પુરીષાદિનિરોધઃ| સ્વેદાસ્રાવઃ સ્વેદસ્રુતિઃ| લોહગન્ધિત્વં લોહગન્ધિભાવો મુખસ્ય||૧૩-૧૫||-

વિશેષમિત્યાદિ| પક્વાશયગતે પક્વાશયસ્થે, ‘રુધિરે’ ઇતિ શેષઃ| ખેભ્યઃ સ્રોતોભ્યઃ||૧૬-૧૭||-

અભિન્ને ઇત્યાદિ| કથમભિન્નેઽપ્યન્ત્રાશયે રક્તેનાન્ત્રપૂરણં યુજ્યત ઇત્યાહ- પિહિતાસ્ય ઇત્યાદિ| યથા પિહિતાસ્યે આચ્છાદિતમુખે ઘટે સૂક્ષ્મૈઃ ખૈ રન્ધ્રૈરુદકપૂરણં લક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ| તસ્ય ચાન્ત્રાશયસ્ય, ગૌરવં ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ||૧૮||-

વિદ્ધલક્ષણમાહ- સૂક્ષ્માસ્યેત્યાદિ| આશયાદ્વિનેતિ આશયમ્ આમાદિસ્થાનમ્| ઉત્તુણ્ડિતમ્ ઉન્નમિતમુખં, નિર્ગતં નિર્ગતશલ્યમ્||૧૯||-

ક્ષતલક્ષણમાહ- નાતિચ્છિન્નમિત્યાદિ| નાતિચ્છિન્નં નાત્યર્થદ્વિધાભૂતમ્| નાતિભિન્નં નાત્યર્થવિદીર્ણમ્| ઉભયોરિતિ ચ્છિન્નભિન્નયોરિત્યર્થઃ| વિષમં વ્રણમિતિ વ્રણસ્ય વૈષમ્યં નિમ્નોન્નતત્વં, ન તુ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમ્||૨૦||-

પિચ્ચિતલક્ષણમાહ- પ્રહારેત્યાદિ| પ્રહારો મુદ્ગરાદ્યભિઘાતઃ, પીડનં કપાટાદિયન્ત્રેણ| પૃથુતાં વિસ્તીર્ણતાં ગતમિતિ| સાસ્થિ અસ્થિયુક્તમ્| મજ્જરક્તપરિપ્લુતમિતિ મજ્જરક્તાભિવ્યાપ્તમિત્યર્થઃ||૨૧||-

ઘૃષ્ટલક્ષણમાહ- વિગતત્વગિત્યાદિ| વિગતત્વક્ ત્વગ્રહિતમ્| સઙ્ઘર્ષાદ્ દ્રવ્યાન્તરેણ સઙ્ઘર્ષણાત્| અન્યથા અન્યેન પ્રકારેણેત્યર્થઃ| ‘અન્યથાઽપિ વા’ ઇત્યસ્ય સ્થાને કેચિત્ ‘અન્યજાદપિ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાન્યજાત્ સઙ્ઘર્ષાત્ દ્રવ્યાન્તરજાત્ સઙ્ઘર્ષણાદિત્યર્થઃ| ઉષા દાહવિશેષઃ||૨૨||-

લક્ષણૈઃ ષઙ્વિધં સદ્યોવ્રણં નિર્દિશ્યેદાનીં ચતુર્ષુ છિન્નાદિષુ ચિકિત્સામાહ- છિન્ને ઇત્યાદિ| તત્સેકો વિહિત ઇતિ કોષ્ણસ્નેહસેક ઇત્યર્થઃ| વેશવારૈર્નિરસ્થિસ્વિન્નસ્નિગ્ધપિષ્ટમાંસૈઃ| કૃશરા તિલતણ્ડુમાષકૃતા યવાગૂઃ| ઉપનાહનં બન્ધનમ્| ધાન્યસ્વેદાનિત્યાદિ ધાન્યસ્વેદો માષાદિકોષ્ણધાન્યસ્વેદ ઇત્યેકે; અન્યે તુ ધાન્યં ધાન્યામ્લમ્, અમ્લશબ્દોત્તરપદલોપેન| આલેપનશબ્દો લેપને| સ્નેહપાનમૂર્ધ્વનાભિજેષુ વ્રણેષુ, નાભેરધોગતેષુ બસ્તિરિતિ||૨૩-૨૫||-

ઇદાનીં પિચ્ચિતઘૃષ્ટયોરસ્રુતશોણિતત્વેન સમાનધર્મણોરેકમેવ ચિકિત્સિતમાહ- પિચ્ચિત ઇત્યાદિ| અગચ્છતિ અસ્રવતિ સતિ| તસ્મિન્ રુધિરે| ભૃશમ્ અત્યર્થમ્| અન્યે તુ ‘શીતમાલેપનં કાર્યં પરિષેકશ્ચ શીતલઃ’- ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘શીતમાલેપનં સેકઃ શુદ્ધી રક્તવિમોક્ષણમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| શુદ્ધિર્વમનાદિઃ; તત્રોર્ધ્વનાભિજેષુ વમનં, દાહોત્તરે મધ્યકાયજે રેચનમ્, અધોનાભિજેષુ પુનરાસ્થાપનં, સ્ત્યાનરક્તેષુ રક્તમોક્ષણમ્||૨૬-૨૭||-

ઉક્તમેવોપસંહરન્નાહ- ષટ્સ્વેતેષ્વિત્યાદિ| સમર્પિતં સમ્યગર્પિતમ્| જ્ઞેયં જ્ઞાતવ્યમ્||૨૮||-

અથ મૂર્ધાદ્યવયવાશ્રયં ચિકિત્સાવિશેષમાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| વિવૃતા વ્યાત્તમુખાઃ| શિરઃપાર્શ્વાવલમ્બિનો મસ્તકપાર્શ્વાવલમ્બનશીલાઃ, અન્યે તુ શિરોઽવલમ્બિનસ્તથા પાર્શ્વાવલમ્બિનશ્ચેત્યેવં વ્યાખ્યાનયન્તિ| વિધિનોક્તેન ઋજુગ્રન્થિસેવનાદિના સીવ્યેદિત્યર્થઃ||૨૯-૩૦||

કર્ણમિત્યાદિ| સ્થાનાદપહૃતં નિઃશેષતશ્છિન્નમ્| તૈલેન વાતઘ્નૌષધસિદ્ધેન| કૃકાટિકાન્તે ગ્રીવાયાઃ પશ્ચાત્ કૃકાટિકાપર્યન્તે| ગચ્છત્યપિ સમીરણે ઇતિ વાતે નિર્વહત્યપિ સીવ્યેદિત્યર્થઃ, ‘અસાધ્યા વાયુનિર્વાહિણ’ (સૂ. ૨૩) ઇત્યસ્યાયમપવાદઃ| સમ્યઙ્નિવેશ્ય યથાસ્થાનં સ્થાપયિત્વા| ઉત્તાનોઽન્નં સમશ્નીયાદિતિ તથૈવ કૃકાટિકાયાઃ સુસ્થિતત્વાત્; અન્નમિત્યુપલક્ષણં, તેન શયનમૂત્રપુરીષોત્સર્ગાદિ ચોત્તાનસ્યૈવેતિ| શયીત ચ સુયન્ત્રિત ઇતિ યથા કૃકાટિકા સ્થિરા ભવતિ||૩૧-૩૩||

શાખાસુ પતિતાનિત્યાદિ| શાખાસુ ચતસૃષુ| સમ્યઙ્નિવેશ્યેત્યાદિ આશુ સન્ધ્યસ્થીનિ સમ્યઙ્નિવેશ્ય યથાસ્થાનં સ્થાપયિત્વા સીવ્યેત્| અનુપૂર્વશ ઇતિ અનુશબ્દઃ સદૃશાર્થઃ; તેન પૂર્વસદૃશેન| વેલ્લિતકેનેતિ ‘બન્ધેન’ ઇતિ શેષઃ||૩૪-૩૫||

પૃષ્ઠે ઇત્યાદિ| ઉત્તાનં શાયયેદિતિ દોષસ્રુત્યર્થમ્, અન્યથાઽનિર્ગચ્છન્ અન્તરવસ્થિતો દોષ ઉત્સઙ્ગં કૃત્વા વિકરોતિ; અન્યથેતિ અધોમુખમિત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ- “ઉરોવ્રણી ઉત્તાનશય્યાં પરિહરેત્, પૃષ્ઠવ્રણી તુ સ્તનોરોઽવષ્ટભ્ય, દોષસ્ત્વન્યથા ન પ્રસિચ્યતે, અનિર્ગચ્છન્ વિકારાનુત્પાદયતિ”- ઇતિ જેજ્જટઃ| ગયી તુ “પૃષ્ઠે વ્રણો યસ્ય ભવેદનુત્તાનઃ શયીત સઃ| અતોઽન્યથા ચોરસિજે શયીત પુરુષો વ્રણે”- ઇતિ પઠતિ, વ્યાખ્યાનયતિ ચ- અનુત્તાનોઽવાઙ્મુખોઽધોમુખઃ શયીત, ઉરસિજેષુ વ્રણેષ્વન્યથા ઉત્તાન એવ શયીતેતિ||૩૬||

શાખાનાં નિઃશેષચ્છેદે વિધાનાન્તરમાહ- છિન્નામિત્યાદિ| કોશબન્ધેન સ્થગિકાબન્ધેન| પ્રાપ્તં યુક્તમ્| રોપણમિતિ શોધનસ્યાગ્નિનૈવ કૃતત્વાત્||૩૭||

અસ્ય રોપણાર્થં તૈલમાહ- ચન્દનમિત્યાદિ| પયો દુગ્ધં, સ્યાત્ ભવેત્, તચ્ચતુર્ગુણમાનમ્| નનુ સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાસિદ્ધાવષ્ટમગ્રહણં કિમર્થમ્? ઉચ્યતે- નાત્ર પાકો જલેનેષ્યતે, પયસૈવ પાકં મન્યતે; અન્યે ત્વષ્ટમગ્રહણેનાષ્ટાઙ્ગસઞ્જ્ઞકમિદં તૈલમિતિ કથયન્તિ ||૩૮||-

અસ્ય રોપણાર્થં દ્વિતીયં ચન્દનાદિતૈલમાહ- ચન્દનમિત્યાદિ| કર્કટાખ્યા કર્કટશૃઙ્ગી| સહે માષપર્ણી મુદ્ગપર્ણી ચ| અમૃતા ગુડૂચી| હરેણવઃ કલાયાઃ| મૃણાલમ્ ઉશીરમ્| ઉત્પલં નીલોત્પલમ્| ત્રિવૃતમિતિ ત્રિભિર્ઘૃતવસામજ્જભિર્વૃતં તૈલં ત્રિવૃતમ્| એતત્ ત્રયોદશાઙ્ગં તૈલમ્| પયસા ક્ષીરેણ ચતુર્ગુણેન પક્વમ્| વાશબ્દઃ પૂર્વોક્તતૈલાપેક્ષયા| ‘માંસ્યાહ્વયા’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘સોમાહ્વયા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; સોમાહ્વયા ત્રિસન્ધિકા, ‘સોમલતા’ ઇત્યપરે| ગયી તુ મજ્જવર્જં ત્રયઃ સ્નેહાસ્ત્રિવૃતમિત્યાહ, તન્મતે ત્રિવૃતં પયસા વિપક્વં વ્રણરોપણમિતિ વ્યાખ્યાનમ્||૩૯-૪૦||-

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| યદ્યપિ આશયવિષયે ભિન્નલક્ષણં પ્રાગુક્તં, તથાઽપિ નેત્રમપ્યાશય એવ વ્યવહર્તવ્યમત આહ- ભિન્નં નેત્રમિત્યાદિ| અકર્મણ્યમ્ અવલોકનાદિસ્વકર્મણોઽસમ્પાદકમ્; અન્યે તુ, અકર્મણ્યમસાધ્યમાહુઃ| તચ્ચાભિન્નં કર્મણ્યં ચ સાધ્યં ચિકિત્સિતવ્યમ્| નિવેશ્ય સ્થાપયિત્વા| અવ્યાવિદ્ધસિરમ્ અનાકુલિતસિરમ્; અન્યે તુ ‘અવ્યાવિદ્ધશિરં’ ઇતિ પઠિત્વા અકુટિલમસ્તકમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| પાણિના હસ્તેન| પદ્મપત્રાણામન્તરત્વમૂષ્મત્વવ્યુદાસાર્થં માર્દવાર્થં ચ| તતો મધુસર્પિર્દાનાનન્તરં તર્પણં પૂરણં કાર્યમ્| અનેન વક્ષ્યમાણેનેત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘અનેન’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘આજેન’ ઇતિ પઠન્તિ||૪૧-૪૩||

તદેવાજં ઘૃતમુત્પાદયન્નાહ- આજં ઘૃતમિત્યાદિ| અજાઘૃતં મધુકાદિભિઃ સમાંશં પિષ્ટ્વા સર્પિર્ગવ્યં ક્ષીરપાત્રં ક્ષીરાઢકં દત્ત્વા વિપાચયેત્| નનુ ચાજઘૃતસ્ય કિં પેષણેન? ઉચ્યતે- યથાસમ્ભવં પેષણં કાર્યમ્| દ્રવ્યસમત્વમત્રાભિધીયતે યથાઽન્યેષુ યોગેષ્વર્કક્ષીરાદીનાં; તતશ્ચ પઞ્ચદ્રવ્યાણિ યથા માત્રયાઽષ્ટૌ પલાનિ ભવન્તિ તથા માત્રાં પરિકલ્પ્ય ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં ક્ષીરાઢકમાવાપ્ય વિપચેદિત્યેષ શાસ્ત્રવૃદ્ધવ્યવહારઃ| અન્યે તુ આજં ઘૃતં ગવ્યં ચ તુલ્યં કૃત્વા મધુકાદિકલ્કેન પચેત્, શેષં પૂર્વવત્; નૈવમ્, વૃદ્ધા આઢકશબ્દેન દ્રવદ્રવ્યસ્ય દ્વિગુણતયા પરિભાષિતત્વાદષ્ટાવિંશત્યધિકપલશતં ગૃહ્ણન્તિ| પિષ્ટ્વા સર્પિર્વિપાચયેદિતિ સર્પિરિતિ ચ સર્પિષો દ્વિરુચ્ચારણં નિયમાર્થં; તેન, અનેનૈવ ઘૃતેન તર્પણં નસ્યં ચ પ્રશસ્તં ન ત્વન્યેનેતિ| ગયી તુ, “અજાઘૃતસ્ય પ્રસ્થં, ક્ષીરસ્ય પુનરાઢકં, મધુકાદીનિ ચત્વારિ દ્વિપલિકાન્યષ્ટપલત્વેન ઘૃતસ્ય પાદિકાનિ” ઇત્યાહ||૪૪||-

ઉદરભેદચિકિત્સિતમાહ- ઉદરાદિત્યાદિ| કષાયભસ્મમૃત્કીર્ણાં ‘તાં વર્તિમ્’ ઇતિ શેષઃ; કષાયાઃ સર્જકાર્જુનાદયઃ, તેષાં ભસ્મ ક્ષારઃ , મૃત્ કૃષ્ણમૃત્, કીર્ણાં ગુણ્ડિતામ્ ; અન્યે તુ ‘કષાયચૂર્ણમૃત્કીર્ણામ્’ ઇતિ પઠન્તિ| બદ્ધ્વેતિ મૂલમિતિ શેષઃ| સૂત્રવિત્ શાસ્ત્રવિત્| અગ્નિતપ્તેન શસ્ત્રેણ છિન્દ્યાત્, અન્યથા અતપ્તશસ્ત્રચ્છેદને પાકભયં સ્યાત્| સા પુનઃ ક્ષતં યદા પ્રવેશ્યમાના ન પ્રવિશતિ પ્રવિષ્ટા વા નાવતિષ્ઠતે તદા તસ્યાશ્છેદઃ| ચિત્રા એરણ્ડઃ, દન્તીત્યન્યે| કલ્પના ચેયં- ક્ષીરસ્ય યષ્ટિમધુક્વથિતસ્ય સશર્કરૈરણ્ડતૈલપ્રક્ષેપસ્ય પાનમિત્યેકો યોગઃ, શ્વદંષ્ટ્રાક્વથિતં ક્ષીરં સલાક્ષાચિત્રાતિલતૈલપ્રક્ષેપં પીયત ઇતિ દ્વિતીયો યોગઃ| વાશબ્દાત્ કેચિદેકમેવ યોગમામનન્તિ, તથા ચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “સક્ષૌદ્રે ચ વ્રણે બદ્ધે સુજીર્ણેઽન્ને ઘૃતં પિબેત્| ક્ષીરં વા શર્કરાચિત્રાલાક્ષાગોક્ષુરકૈઃ શૃતમ્|| રુગ્દાહજિત્ સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ પરં પૂર્વોદિતો વિધિઃ” (અ. સં. ઉ. ૩૧) ઇતિ| ક્ષીરપાકવિધિરયં- “દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ”- ઇતિ| પ્રતિદિનં ક્ષીરચતુષ્પલં પેયં, શર્કરૈરણ્ડતૈલં તુ પ્રત્યેકં કાર્ષિકમ્; એવં દ્વિતીયયોગેઽપિ| રુજાદાહવિનાશનમિતિ પયઃ- પાનમિતિ સમ્બન્ધઃ| મેદોવર્તેરચ્છેદે ફલમાહ- આટોપ ઇત્યાદિ| અચ્છિદ્યમાનયા અકૃત્તમાનયા| મેદોગ્રન્થૌ તુ યત્તૈલમિતિ “દ્વિકરઞ્જ” (ચિ. ૧૮) ઇત્યાદિકમ્||૪૫-૪૯||

મેદોવર્તિપ્રત્યાસત્ત્યા જઠરગતશલ્યલક્ષણમાહ- ત્વચોઽતીત્યેત્યાદિ| ત્વચોઽતીત્ય ત્વચોઽતિક્રમ્ય, ત્વચઃ સપ્ત; સિરાદીનિ સિરામાંસસ્નાયુસન્ધ્યસ્થીનિ| સિરાચ્છેદલિઙ્ગં તુ “સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમં” (સૂ. ૨૫) ઇત્યાદિ પૂર્વમુક્તમ્| પ્રતિષ્ઠિતમ્ અવસ્થિતમ્| ઉક્તાનુપદ્રવાનિતિ પ્રણષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયે “કોષ્ઠગતે ત્વાટોપાનાહવિદ્રધ્યાદીન્” (સૂ. ૨૬) ઇતિ||૫૦||

કોષ્ઠગતશલ્યસ્યાસાધ્યસ્ય લક્ષણમાહ- તત્રાન્તર્લોહિતમિત્યાદિ| અન્તર્લોહિતં કોષ્ઠમધ્યપતિતરુધિરમિત્યર્થઃ| પાણ્ડું શ્વેતમ્| શીતપાદકરાનનં શીતચરણહસ્તમુખમ્| આનદ્ધં સ્વમાર્ગાદપ્રવર્તમાનદોષમલમ્| એવંવિધં શલ્યવન્તં પુમાંસં વિવર્જયેત્ પરિહરેદિત્યર્થઃ||૫૧||

સાધ્યસ્ય ચિકિત્સિતમાહ- આમાશયસ્થે ઇત્યાદિ| પક્વાશયસ્થે પિત્તાશયસ્થે ઇત્યર્થઃ| વાતાશયસ્થે પુનરાસ્થાપનમેવ; આસ્થાપનં નિરૂહઃ| ઉષ્ણૈર્વિશોધનૈર્ગોમૂત્રાદિભિરાસ્થાપનં કાર્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| વિશુદ્ધસ્ય રક્તાનુલોમનમન્નમાહ- યવકોલેત્યાદિ| અનિઃસ્રુતરક્તસ્ય ચિકિત્સામભિધાયાતિનિઃસ્રુતરક્તસ્ય ચિકિત્સાં નિર્દિશન્નાહ- અતિનિઃસ્રુતેત્યાદિ| પિબેદસૃગિતિ જીવિતાનુબન્ધનાર્થમ્||૫૨-૫૪||

ભિન્નકોષ્ઠસ્ય સાધ્યસ્ય લક્ષણમાહ- સ્વમાર્ગેત્યાદિ| વ્યુપદ્રવઃ વિગતા ઉપદ્રવા યસ્ય સઃ, ઉપદ્રવા જ્વરાધ્માનાદયઃ||૫૫||

ઇદાનીં કોષ્ઠગતાન્ત્રભેદમાહ- અભિન્નેત્યાદિ| નાન્યથેતિ યથૈવ સ્થિતાનિ તથૈવ પ્રવેશ્યાનિ તેનૈવ પ્રકારેણેત્યર્થઃ| અપરે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ, યથા- અભિન્નાદન્યથા અપરપ્રકારં ભિન્નમન્ત્રં પ્રવેશ્યં ન ભવેત્; તથાચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “અભિન્નમન્ત્રં નિષ્ક્રાન્તં પ્રવેશ્યં નહ્યતોઽન્યથા” (અ. સં. ઉ. ૩૨)- ઇતિ| ભિન્નમપિ મતાન્તરેણ પ્રવેશ્યમિતિ નિર્દિશન્નાહ- પિપીલિકાશિરોગ્રસ્તમિત્યાદિ| તદપિ ભિન્નમપિ, અન્ત્રં પ્રવેશ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| પિપીલિકાશિરોગ્રસ્તમિત્યનેન પિપીલિકાવદનસન્દંશસંહિતે અન્ત્રે તાસાં કબન્ધચ્છેદઃ કાર્ય ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ | ગયી તુ ‘અલાઙ્ગુલશિરોગ્રસ્તમ્’ ઇતિ પઠતિ; તત્ર અલાઙ્ગુલઃ સ્થૂલપિપીલિકઃ| પ્રક્ષાલ્યેત્યાદિ| પયસા ક્ષીરેણ, દિગ્ધં ગુણ્ડિતં, આવૃતમિત્યર્થઃ | પાંશુઃ ધૂલિઃ| કૃત્તનખઃ છિન્નનખઃ| પ્રવિષ્ટેઽન્ત્રે સ્વસ્થાનનયનાર્થમન્ત્રસ્યોપાયત્રયમાહ- અઙ્ગુલ્યેત્યાદિ| અભિમૃશેત્ સ્પૃશેત્| ઉદ્વેજયેત્ ત્રાસયેત્| સમુત્થાપ્ય ઊર્ધ્વં નીત્વા અન્ત્રભેદવન્તં પુરુષં મહાબલાઃ પુરુષાસ્તથા નિર્ધુનુયુર્યથાઽન્ત્રસ્યાન્તઃપ્રવેશો ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ; નિર્ધુનુયુઃ આલોડયેયુરિત્યર્થઃ | એભિઃ પ્રયોગૈઃ કિં ભવતીત્યાહ- તથાઽન્ત્રાણીત્યાદિ| (અન્ત્રાણિ યથાઽન્તઃ વિશન્તિ તથા) સ્વાં કલાં પીડયન્તિ સ્વકીયા કલા પઞ્ચમી મલધરા તાં પીડયન્તિ સ્વસ્થાનં નિર્વિશન્તીત્યર્થઃ| દુઃપ્રવેશસ્ય ચિકિત્સામાહ- વ્રણાલ્પત્વાદિત્યાદિ| વ્રણાલ્પત્વાત્ વ્રણસૂક્ષ્મત્વાત્, બહુત્વાદ્ વ્રણસ્ય બહુલત્વાત્, તત્ર વિપુલત્વે સતિ સ વ્રણઃ સીવ્યઃ| કેચિદ્બહુત્વાદિત્યન્ત્રવિશેષણમઙ્ગીકૃત્ય વ્રણસૂક્ષ્મત્વે અન્ત્રબહુત્વે ચોભયત્રાપિ પાટનપૂર્વં પ્રવેશં મન્યન્તે; તચ્ચ પાટનં યાવતાઽન્ત્રં પ્રવિશતિ તાવત્ કાર્યમ્| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ| સ્વસ્થાનેઽનિવિષ્ટં વ્યાકુલિતં ચાન્ત્રં કિં કરોતીત્યાહ- સ્થાનાદપેતમિત્યાદિ| અપેતમ્ અપગતમ્| પ્રાણાનાદત્તે ગૃહ્ણાતિ મારયતીત્યર્થઃ| ગુપિતં વ્યાકુલિતં પરસ્પરમતિક્રાન્તમિત્યર્થઃ| અતઃ પરં ક્રિયાવિધિઃ- વેષ્ટયિત્વેત્યાદિ| મધુઘૃતાભ્યક્તં પટ્ટવેષ્ટિતં ઘૃતેન કોષ્ણેન સિઞ્ચેત્| ચિત્રાતૈલસમન્વિતમિતિ ચિત્રાતૈલમ્ એરણ્ડતૈલં, તત્ફલં પુરીષમાર્દવં વાતાનુલોમનં ચ| ઇદં વક્ષ્યમાણમ્| ત્વચોઽશ્વકર્ણેત્યાદિ| અશ્વકર્ણઃ પૂર્વદેશપ્રસિદ્ધોઽશ્વત્થસદૃશઃ; મોચકી શાલ્મલી, મેષશૃઙ્ગં કર્કટશૃઙ્ગં, પુત્રઞ્જીવકભેદ ઇત્યન્યે, ક્ષીરિણ્યો ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષગર્દભાણ્ડાઃ, એષાં ત્વગ્ભિર્બલામૂલૈશ્ચ તૈલપાદેન કલ્કીકૃતૈર્જલં દત્ત્વા ચતુર્ગુણં તૈલપ્રસ્થં પાચયેદિતિ જેજ્જટઃ; ગયી તુ “એષાં દ્રવ્યાણામાઢકં સલિલાઢકૈશ્ચતુર્ભિઃ ક્વથિતમાઢકશેષં, તેન કષાયેણાશ્વકર્ણાદિત્વક્પાદકલ્કં તૈલપ્રસ્થં પાચયેત્” ઇત્યાહ| વર્ષમાત્રં યતેતેતિ મૈથુનવ્યાયામાદિ પરિહરન્ યત્નં કુર્વીતેત્યર્થઃ||૫૬-૬૫||

મુષ્કભેદચિકિત્સિતમાહ- પાદૌ નિરસ્તમુષ્કસ્યેત્યાદિ| પાદાવક્ષિણી ચ જલેન પ્રોક્ષ્ય સિક્ત્વેત્યર્થઃ; ‘મુષ્કફલે’ ઇત્યધ્યાહારઃ| મુષ્કૌ અણ્ડકોષૌ, તુન્નસેવન્યા સેવનીવિશેષેણ, સીવ્યેત્| ગોફણિકા કૌપીનં કચ્છોટક ઇત્યર્થઃ| કટ્યામાવેશ્ય યન્ત્રકમિત્યાદિ| પટ્ટયન્ત્રમાવેશ્ય, ચલનભયાદિત્યર્થઃ| કાલાનુસાર્યેત્યાદિ| કાલાનુસાર્યા તગરં, શિલા મનઃશિલા||૬૬-૬૮||-

અતઃ પરં વિદ્ધચિકિત્સારમ્ભઃ, તત્ર પ્રાગેવોત્તમાઙ્ગે વિદ્ધચિકિત્સિતમાહ- શિરસ ઇત્યાદિ| અપહૃતે કર્ષિતે| બાલવર્તિમિતિ કેશરચિતવર્તિં વ્રણમુખપિધાનાર્થં નિવેશયેત્ નિરવશેષેણ પ્રવેશયેત્| બાલવર્ત્યદાને દોષમાહ- બાલવર્ત્યામિત્યાદિ| મસ્તુલુઙ્ગમિતિ શિરસો બલાધાનં સ્ત્યાનઘૃતાકારં મસ્તુલુઙ્ગમુચ્યતે| એનમ્ આતુરમ્| તતો મસ્તુલુઙ્ગસ્રવણાત્| એવમિતિ પૂર્વોક્તપ્રકારેણ| ઉપાચરેત્ ચિકિત્સાં કુર્યાત્| અપક્ષિપેત્ કર્ષેત્||૬૯-૭૦||-

સામાન્યશરીરાવયવસ્ય ચિકિત્સામાહ- ગાત્રાદપહૃતે ઇત્યાદિ| ગાત્રાદિતિ સ્ફુટમ્| અન્યસ્માદ્ ગાત્રાદવયવાત્, અપહૃતે ‘શલ્યે’ ઇતિ શેષઃ| સ્નેહાક્તા પટ્ટવર્તિઃ સ્નેહવર્તિઃ; સ્નેહોઽત્ર તૈલમ્, ઉપરિષ્ટાચ્ચક્રતૈલોપદેશાત્| પ્રવેશયેદિતિ અપહૃતશલ્યે ગાત્ર ઇતિ વિભક્તિવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| તસ્મિન્નપિ ગાત્રે પાકભયાન્નિઃશોણિતે કૃતે, વિધિઃ સદ્યઃક્ષતે હિત ઇતિ સદ્યઃક્ષતવિષયે યો વિધિઃ સોઽત્રાપિ હિતો મધુઘૃતાદિઃ સન્ધાનાર્થમ્||૭૧||-

વિષયવિશેષેણ વિદ્ધચિકિત્સિતમાહ- દૂરાવગાઢા ઇત્યાદિ| દૂરાવગાઢા દૂરાનુપ્રવિષ્ટા ઇત્યર્થઃ| સૂક્ષ્મેણ નેત્રેણેતિ| નેત્રેણ વ્રણપ્રક્ષાલનયન્ત્રેણ, તચ્ચાષ્ટાઙ્ગુલં મુદ્ગતુલ્યસ્રોતઃ| ચક્રતૈલેનેતિ તિલતૈલપીડનોપકરણકાષ્ઠેભ્યોઽણુતૈલન્યાયેન ગૃહીતં તૈલં ચક્રતૈલં, સદ્યઃપીડનોદ્ધૃતમાત્રં વા| તર્પયેત્ પૂરયેત્||૭૨||-

સમઙ્ગામિત્યાદિ| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા, રજની હરિદ્રા, પદ્મા ભાર્ગી, ત્રિવર્ગઃ ત્રિફલા, પથ્યા હરીતકી, ત્રિવર્ગગ્રહણેનૈવ પથ્યાયાં લબ્ધાયાં પુનઃ પથ્યાગ્રહણં ભાગદ્વયપ્રક્ષેપાર્થં; (યથા પુષ્યાનુગે મધુકસ્ય દ્વિઃ પાઠઃ) યદુક્તં- “ઘૃતે તૈલે ચ યોગે ચ યદ્દ્રવ્યં પુનરુચ્યતે| તજ્જ્ઞાતવ્યમિહાચાર્યૈર્ભાગતો દ્વિગુણં ભવેત્”- ઇતિ| કરઞ્જિકા નક્તમાલફલમિત્યર્થઃ| કાલે ઇતિ અદોષોપપ્લવકાલે વ્રણસંરોહણકાલે ઇત્યર્થઃ||૭૩-૭૪||

અપરમપિ રોપણતૈલમાહ- તાલીશમિત્યાદિ| હરેણુ રેણુકાનામ ગન્ધદ્રવ્યમ્||૭૫||-

ક્ષતપિચ્ચિતયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- ક્ષતે ક્ષતવિધિરિત્યાદિ| ક્ષતે ઇતિ “નાતિચ્છિન્નં નાતિભિન્નં” ઇત્યાદિના પરિભાષિતે, ક્ષતવિધિઃ સામાન્યક્ષતવિધિઃ ક્ષૌદ્રઘૃતતૈલાભ્યઙ્ગાદિરિત્યર્થઃ| પિચ્ચિતે ભગ્નવદ્વિધિઃ ભગ્નાભિહિતો બન્ધસેકરૂક્ષભોજનાદિઃ (અત્ર પાઠાત્તુ બન્ધાદિચિકિત્સિતસમાવેશઃ)||૭૬||

ઘૃષ્ટચિકિત્સિતમાહ- ઘૃષ્ટે ઇત્યાદિ| રુજો નિગૃહ્ય મધુકશીતાદિભિર્નિગૃહ્ય નિર્વાપ્ય, ગયી તુ મધુઘૃતસેકાદિના નિર્વાપ્યેતિ વ્યાખ્યાતિ| ચૂર્ણૈઃ શાલસર્જાર્જુનાદીનામ્||૭૭|-

ઇદાનીં સદ્યોવ્રણપ્રસઙ્ગેન વિશ્લિષ્ટાદિદેહસ્ય સદ્યઃક્ષતવ્રણસામાન્યેન ચિકિત્સાં નિર્દિશન્નાહ- વિશ્લિષ્ટદેહમિત્યાદિ| વિશ્લિષ્ટદેહમિતિ નમનાકર્ષણારોહણપતનવધસાહસાદિભિઃ સ્વસ્થાનચ્યુતાવયવદેહં, પતિતં વૃક્ષાદિભ્યઃ, મથિતં બલીયસા વિલોડિતં, હતં વેગવતા દ્રવ્યેણ દણ્ડમુષ્ટ્યાદિભિર્વા| વાસયેત્ સ્થાપયેત્| દ્રોણી દારુરચિતા નૌસદૃશી| અયમેવેત્યાદિ| ક્ષીણે અધ્વાદિક્ષીણે| મર્મહત ઇતિ| મર્માણિ હૃદયાદીનિ||૭૭-૭૮||

ઇદાનીં વિષયવિશેષોક્તસ્યાપિ તૈલસ્ય સદ્યોવ્રણેષુ નિષેધમનુક્તસ્યાપિ ઘૃતસ્ય વિધિં દર્શયન્નાહ- રોપણે ઇત્યાદિ| વાતકફપ્રકૃતિકં શરીરં કાલં શિશિરાદિકમપેક્ષ્ય તૈલં પ્રયોજ્યં, રક્તપિત્તપ્રકૃતિકં શરીરં કાલં શરદાદિકં પુનરવેક્ષ્ય ઘૃતં પ્રયોજ્યમિતિ||૭૯||

અથ સઙ્ક્ષેપાર્થં ઘૃતાન્યન્યાતિદેશેન નિર્દિશન્નાહ- ઘૃતાનીત્યાદિ| તાનીતિ “પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠામધુકોશીરપદ્મકૈઃ” (ચિ. ૧૬) ઇત્યાદીનિ||૮૦||

અથ યસ્યામવસ્થાયાં ઘૃતતૈલપરિષેકાઃ કાર્યાસ્તાં નિર્દિશન્નાહ- સદ્ય ઇત્યાદિ| સર્પિષા નાતિશીતેનેતિ પિત્તરક્તપ્રકૃતિકે શરીરે કાલે ચ શરદાદિકે પરિષેકઃ; બલાતૈલેન વાતકફપ્રકૃતૌ દેહે કાલે ચ શીતે ઇતિ||૮૧||

સામાન્યેન સર્વવ્રણાનામદુષ્ટાનાં રોપણાર્થં તૈલમાહ- સમઙ્ગામિત્યાદિ| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા | પદ્મા ભાર્ગી| સુવર્ચલા સૂર્યભક્તા| હરેણુકા રેણુકા| તરુણાનિ આમાનિ||૮૨-૮૪||

અથ કિયન્તં કાલં સદ્યોવ્રણક્રિયેત્યાહ- કષાયેત્યાદિ| પૂર્વોક્તં દ્વિવ્રણીયોક્તમ્| અમું શ્લોકં જેજ્જટાચાર્યોઽનાર્ષમાહ; ગયી ત્વાર્ષમ્, ઇત્યસ્માભિરપ્યઙ્ગીકૃતઃ||૮૫||-

સર્વેષામદુષ્ટાનાં રોપણમુક્તં, દુષ્ટાનાં કિં વિધાનમિતિ તદાહ- દુષ્ટવ્રણેષ્વિત્યાદિ| ઊર્ધ્વં શોધનં વમનશિરોવિરેચને, અધઃશોધનં વિરેચનાસ્થાપનં, વિશોષણં લઙ્ઘનમ્| આહારોઽપિ વિશોષણ એવ તિક્તકટુકષાયાદિઃ| તત્રોર્ધ્વનાભિજેષુ કફજેષુ વમનં, પિત્તજેષુ પિત્તાશયજેષુ ચ વિરેચનં, વાતાશયાધઃકાયજેષુ મલેન માર્ગાવરણદુષ્ટસમીરણદૂષિતેષુ પુનરાસ્થાપનં, શિરસિજેષુ તુ કફજેષુ શિરોવિરેચનમ્| રાજવૃક્ષાદાવિતિ આરગ્વધાદાવિત્યર્થઃ| તયોરેવ ગણયોઃ કષાયેણ પાદકલ્કં તૈલં શોધનં સાધ્યતે| ક્ષારકલ્પેન વેતિ ક્ષારપ્રસ્થમુદકપ્રસ્થૈઃ ષડ્ભિરેકવિંશતિવારાન્ સ્રાવિતં તસ્મિંસ્તૈલપ્રસ્થાચ્ચતુર્ગુણે ક્ષારોદકે તૈલં પાચયેત્; અત્ર તુ ‘ક્ષારદ્રવ્યાણ્યેવ કલ્કાનિ’ ઇત્યેકે, ‘અકલ્કમેવૈતત્તૈલમ્’ ઇત્યન્યે| ક્ષારદ્રવ્યેષુ મુષ્કકપલાશાદિષુ||૮૬-૮૮||

ઇદાનીં સર્વદુષ્ટવ્રણાનાં તૈલઘૃતયોગિતયા વ્રણકલ્કદ્રવ્યયોગિદ્રવ્યં નિર્દિશન્નાહ- દ્રવન્તીત્યાદિ| દ્રવન્તી ચીરિતપત્રા| દન્તી ચિરબિલ્વો વૃક્ષકરઞ્જકઃ| દન્તી ઉદુમ્બરપર્ણી| પૃથ્વીકા સ્થૂલજીરકઃ, એલેત્યન્યે, હિઙ્ગુપત્રિકેત્યપરે| તેજોવતી કાકમર્દનિકા, નીલિ નિલાઞ્જનિકા શારદા| ભૂમિકદમ્બો મુણ્ડિતિકા| સુવહા ગોધાપદી| શુકાખ્યા ચર્મકારવટઃ| લાઙ્ગલાહ્વયા કલિહારિકા| નૈપાલી મનઃશિલા| જાલિની કોશાતકી| મદયન્તી મેન્દિકા નખરઞ્જની| મૃગાદની ઇન્દ્રવારુણી| સુધા સેહુણ્ડઃ| મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ| કીટારિઃ વિડઙ્ગઃ, કીટમારિણીત્યન્યે; કરઞ્જિકા નક્તમાલફલમ્| યથોપપત્તિ યથાલાભમ્| પ્રાપ્તમિતિ યુક્તં પૂર્વોક્તશરીરકાલાદ્યપેક્ષયા| કલ્કા ઇતિ ‘પ્રાપ્તા’ ઇતિ શેષઃ| તૈલં પ્રાપ્તમેષુ “ઉત્સન્નમાંસાનસ્નિગ્ધાનલ્પસ્રાવાન્ વ્રણાંસ્તથા” (ચિ. ૧) ઇત્યાદિષુ, ઘૃતં પુનરેષુ પ્રાપ્તં “પિત્તપ્રદુષ્ટાન્ ગમ્ભીરાન્ દાહપાકપ્રપીડિતાન્” (ચિ. ૧) ઇત્યાદિષુ, કલ્કાઃ પુનરેષુ યુક્તાઃ “પૂતિમાંસપ્રતિચ્છન્નાન્ મહાદોષાંશ્ચ” (ચિ. ૧) ઇત્યાદિષુ||૮૯-૯૨||

અથ વાતાદિભેદેન કલ્કાનાહ- સૈન્ધવમિત્યાદિ||૯૩-૯૪||

ઇદાનીં છિન્નાદિષટ્કે કસ્યચિદ્વિપ્રતિપત્તિં નિરાકુર્વન્નાહ- ષડ્વિધ ઇત્યાદિ| અતઃ ષડ્વિધત્વાત્ પરં સપ્તવિધત્વાદિ; નિયમેન વક્તું શીલૈરપિ વક્તું ન શક્યમિત્યર્થઃ||૯૫||

ઉપસર્ગૈરિત્યાદિ- ઉપસર્ગાઃ પ્રપરાદયઃ, નિપાતાશ્ચાદયઃ, તૈઃ સંયોજ્ય ભાષન્તે; યથા- સમ્યક્ છિન્નં સઞ્છિન્નં, પરિતઃ છિન્નં પરિચ્છિન્નમ્, અલ્પં હિ છિન્નમાચ્છિન્નમિતિ; નિપાતૈર્યથા- અતિક્રમ્ય ચ્છિન્નમતિચ્છિન્નં, પૂજિતં છિન્નં સુચ્છિન્નમ્, અલ્પં છિન્નમીષચ્છિન્નમિતિ| તદિતિ છિન્નાદિષટ્કમ્| તથાઽપિ ષટ્કમેવેતિ દૃષ્ટાન્તેન દર્શયન્નાહ- બહુ તદ્ભાષિતમિત્યાદિ| તેષાં વાદિનામ્| તત્ પૂર્વોક્તં બહુભાષિતમ્, એષુ ષટ્સુ ચ્છિન્નાદિષુ, અવતિષ્ઠતે અન્તર્ભવતીત્યર્થઃ| વિશેષા ઇવ સામાન્યે ઇતિ યથૈવ હિ કર્મસામાન્યે નમનોન્નમનપ્રસારણાકુઞ્ચનાદીનાં કર્મવિશેષાણામવરોધઃ, તથા છેદસામાન્યે સર્વેષામેવ સઞ્ચ્છિન્નપરિચ્છિન્નાતિચ્છિન્નાદીનાં છેદવિશેષાણામવરોધઃ, એવં શેષેષ્વપિ પઞ્ચસુ| ષટ્કં તુ ઇતિ તુશબ્દોઽવધારણે, તેન ષટ્કમેવેત્યર્થઃ||૯૬-૯૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||