Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో ధూమనస్యకవలగ్రహచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాది| కవలశబ్దేనాత్ర చికిత్సితసాదృశ్యాద్గండూషప్రతిసారణే ఉపలక్ష్యేతే||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
ధూమః పంచవిధో భవతి; తద్యథా- ప్రాయోగికః, స్నైహికో, వైరేచనికః, కాసఘ్నో, వామనీయశ్చేతి ||3||
धूमः पञ्चविधो भवति; तद्यथा- प्रायोगिकः, स्नैहिको, वैरेचनिकः, कासघ्नो, वामनीयश्चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
తేష్వాద్యస్య ధూమస్య విషయభేదప్రతిపాదనాయ పాంచవిధ్యామాహ- ధూమ ఇత్యాది| కాసఘ్నవామనీయయోరత్రైవాంతర్భావాత్త్రివిధ ఇత్యన్యే| తత్ర ప్రయోగః స్వస్థస్య సతతోపయోగస్తత్ర సాధుః ప్రాయోగికః; స చ శ్లేష్మాణముత్క్లేశయతి, ఉత్క్లిష్టం చాపకర్షతి, శమయతి వాతం, స్నేహనవిరేచనాభ్యాం తుల్యత్వాత్| కాసహరత్వాత్ కాసఘ్నః; స పునరురఃకంఠరోగహరోఽప్యావస్థిక ఏవ| అభిష్యణ్ణశిరసి శిరో విరేచయతీతి విరేచనః, విరేచన ఏవ వైరేచనః; వైరేచనః శ్లేష్మాణముత్క్లేశ్యాపకర్షయతి, రౌక్ష్యాత్తైక్ష్ణ్యాదౌష్ణ్యాద్వైశద్యాచ్చ| రూక్షస్య స్నేహాయ ప్రభవతీతి స్నైహికః; స చ వాతం శమయతి, స్నేహనాదుపలేపనాచ్చ| వామయతీతి వామనీయః, స పునరుత్కృష్టకఫాభిపన్నకంఠోరసః||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
తత్రైలాదినా కుష్ఠతగరవర్జ్యేన శ్లక్ష్ణపిష్టేన ద్వాదశాంగులం శరకాండమంగులిపరిణాహం క్షౌమేణాష్టాంగులం వేష్టయిత్వా లేపయేదేషా వర్తిః ప్రాయోగికే , స్నేహఫలసారమధూచ్ఛిష్టసర్జరసగుగ్గులుప్రభృతిభిః స్నేహమిశ్రైః స్నైహికే, శిరోవిరేచనద్రవ్యైర్వైరేచనే, బృహతీకంటకారికాత్రికటుకాసమర్దహింగ్వింగుదీత్వఙ్మనఃశిలాచ్ఛిన్నరుహాకర్కటశృంగీప్రభృతిభిః కాసహరైశ్చ కాసఘ్నే, స్నాయుచర్మఖురశృంగకర్కటకాస్థిశుష్కమత్స్యవల్లూరకృమిప్రభృతిభిర్వామనీయైశ్చ వామనీయే ||4||
तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्ज्येन श्लक्ष्णपिष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकाण्डमङ्गुलिपरिणाहं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्टयित्वा लेपयेदेषा वर्तिः प्रायोगिके , स्नेहफलसारमधूच्छिष्टसर्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेहमिश्रैः स्नैहिके, शिरोविरेचनद्रव्यैर्वैरेचने, बृहतीकण्टकारिकात्रिकटुकासमर्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्मनःशिलाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीप्रभृतिभिः कासहरैश्च कासघ्ने, स्नायुचर्मखुरशृङ्गकर्कटकास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्वामनीयैश्च वामनीये ||४||
🔊 Audio coming soon
తస్య పంచవిధస్యాపి దహనబాహ్యాశ్రయధూమవర్తిసాధనద్రవ్యాణి నిర్దిశన్నాహ- తత్రైలాదినేత్యాది| ఏలాదివర్గే కుష్ఠతగరౌ వర్జ్యౌ| తథా చ నిమిః- “ధూమో హి వక్రకుష్ఠాభ్యాం విలాలయతి శక్తితః| మస్తిష్కం తద్ధి విష్యణ్ణం నాశాయ ప్రతిపద్యతే”- ఇతి| తస్మాత్ కుష్ఠతగరవర్జితేనైలాదినా లేపయేత్| శరకాండః శరేషికా| అంగులిపరిణాహం కనిష్ఠికాంగులిసమస్థౌల్యం; అంతయోద్ర్వ్యంగులం విహాయ వర్తిః| శరకాండస్య సుఖాపకర్షణార్థం క్షౌమేణాష్టాంగులవేష్టనం| యదేతదష్టాంగులం వర్తిప్రమాణముక్తం ప్రాయోగికే తదష్టచత్వారింశదంగులే నేత్రే జ్ఞాతవ్యం, సర్వధూమనేత్రేభ్యః షడ్భాగప్రమాణా వర్తిః కార్యేతి తంత్రాంతరప్రతిపాదనాత్| తథా చ విదేహః- “అంగుష్ఠపరిణాహేన మధ్యే స్థూలాఽంతయోస్తనుః| ధూమనేత్రస్య షడ్భాగం వర్తిమానం ప్రచక్షతే”- ఇతి (శరకాండస్య మానం బోధ్యం)| స్నేహఫలసారమధూచ్ఛిష్టేత్యాది| స్నేహఫలానాం తిలాదిశిగ్రుబిభీతకాదిఫలానాం, సారః తదంతర్గతో మజ్జా| తథా నేత్రచతుర్భాగేన శరేషికా గ్రాహ్యా, ఏవం స్నైహికాదిషు చతుర్ష్వపి ధూమేషు యథాస్వం నేత్రమానాత్ షష్ఠభాగేన వర్తిప్రమాణముక్తం భవతి| ప్రభృతిగ్రహణేన ద్రాక్షాసల్లకీఖపురాదికం| శిరోవిరేచనద్రవ్యాణి విడంగఖరమంజరీమధుశిగ్రుసూర్యవల్లీపీలుపిప్పలీసిద్ధార్థకసురసార్జకప్రభృతీని| కాసహరైశ్చేతి కాసహరాణి గుణోపవర్ణనే శాస్త్రే తత్ప్రతిషేధే చ ప్రోక్తాని| స్నాయుచర్మేత్యాది| వామనీయద్రవ్యాణి మదనఫలాదీని సంశోధనసంశమనీయోక్తాని||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫
తత్ర బస్తినేత్రద్రవ్యైర్ధూమనేత్రద్రవ్యాణి వ్యాఖ్యాతాని భవంతి | ధూమనేత్రం తు కనిష్ఠికాపరిణాహమగ్రే కలాయమాత్రస్రోతో మూలేఽంగుష్ఠపరిణాహం ధూమవర్తిప్రవేశస్రోతోఽంగులాన్యష్టచత్వారింశత్ ప్రాయోగికే, ద్వాత్రింశత్ స్నేహనే, చతుర్వింశతిర్వైరేచనే, షోడశాంగులం కాసఘ్నే వామనీయే చ | ఏతేఽపి కోలాస్థిమాత్రచ్ఛిద్రే భవతః | వ్రణనేత్రమష్టాంగులం వ్రణధూపనార్థం కలాయపరిమండలం కులత్థవాహిస్రోత ఇతి ||5||
तत्र बस्तिनेत्रद्रव्यैर्धूमनेत्रद्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति | धूमनेत्रं तु कनिष्ठिकापरिणाहमग्रे कलायमात्रस्रोतो मूलेऽङ्गुष्ठपरिणाहं धूमवर्तिप्रवेशस्रोतोऽङ्गुलान्यष्टचत्वारिंशत् प्रायोगिके, द्वात्रिंशत् स्नेहने, चतुर्विंशतिर्वैरेचने, षोडशाङ्गुलं कासघ्ने वामनीये च | एतेऽपि कोलास्थिमात्रच्छिद्रे भवतः | व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं व्रणधूपनार्थं कलायपरिमण्डलं कुलत्थवाहिस्रोत इति ||५||
🔊 Audio coming soon
అత్రైవ ధూమనేత్రద్రవ్యాణి సంక్షేపార్థమతిదేశేనాతిదిశన్నాహ- తత్ర బస్తినేత్రద్రవ్యైరిత్యాది| బస్తినేత్రద్రవ్యైః సువర్ణరూప్యత్రపుసీసతామ్రకాంస్యాదిభిః| అత ఊర్ధ్వం నేత్రస్య దీర్ఘత్వచ్ఛిద్రాణాం ప్రమాణమాహ- ధూమనేత్రమిత్యాది| కనిష్ఠికాపరిణాహమితి కనిష్ఠికాసమస్థూలం| అగ్రే ముఖనాసికాప్రణయనస్థానే, మూలే వర్తిసంవరణస్థానే, అంగుష్ఠపరిణాహం అంగుష్ఠసమస్థూలం| ధూమవర్తిప్రవేశస్రోత ఇతి యావతా స్రోతసా ధూమవర్తిప్రవేశో భవతి తావన్మాత్రస్రోతస్కం| మూలచ్ఛిద్రమానం చతుర్ష్వపి ప్రతిపాద్య పృథగ్దైర్ధ్యమానమాహ- అంగులాన్యష్టచత్వారింశదిత్యాది| దశాంగులం వా వామనీయమితి కేచిత్ పఠంతి, తచ్చ గయదాసేన విదేహమతానుసారిణాఽసమ్యగితి ప్రతిపాదితం| ఋజుత్రికోషాఫలితపర్వత్రయవిరచితత్వం నేత్రస్య తంత్రాంతరాదవగంతవ్యం| వ్రణనేత్రమష్టాంగులమిత్యాది| కలాయపరిమండలం గుటికాముఖం||5||
Adhikarana ౫ (౬-౯) · Śloka ౯
అథ సుఖోపవిష్టః సుమనా ఋజ్వధోదృష్టిరతంద్రితః స్నేహాక్తదీప్తాగ్రాం వర్తిం నేత్రస్రోతసి ప్రణిధాయ ధూమం పిబేత్ ||6|| ముఖేన తం పిబేత్ పూర్వం నాసికాభ్యాం తతః పిబేత్ | ముఖపీతం ముఖేనైవ వమేత్ పీతం చ నాసయా ||7|| ముఖేన ధూమమాదాయ నాసికాభ్యాం న నిర్హరేత్ | తేన హి ప్రతిలోమేన దృష్టిస్తత్ర నిహన్యతే ||8|| విశేషతస్తు ప్రాయోగికం ఘ్రాణేనాదదీత, స్నైహికం ముఖనాసాభ్యాం, నాసికయా వైరేచనికం, ముఖేనైవేతరౌ ||9||
अथ सुखोपविष्टः सुमना ऋज्वधोदृष्टिरतन्द्रितः स्नेहाक्तदीप्ताग्रां वर्तिं नेत्रस्रोतसि प्रणिधाय धूमं पिबेत् ||६|| मुखेन तं पिबेत् पूर्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् | मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतं च नासया ||७|| मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निर्हरेत् | तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र निहन्यते ||८|| विशेषतस्तु प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत, स्नैहिकं मुखनासाभ्यां, नासिकया वैरेचनिकं, मुखेनैवेतरौ ||९||
🔊 Audio coming soon
అథానంతరం ధూమపానవిధానమాహ- అథ సుఖోపవిష్ట ఇత్యాది| సుఖోపవిష్ట ఋజ్వధోదృష్టిరితి కాయనియమః| సుమనా ఇతి క్రోధాద్యపగమాన్మనోనియమః| అతంద్రితః అనలసః| స్నేహాక్తదీప్తాగ్రామితి పూర్వం స్నేహాక్తాం పశ్చాద్దీప్తాగ్రాం| ముఖేనేత్యాది ఉభయమార్గపానార్హో ముఖేన పూర్వం పిబేత్ పశ్చాన్నాసికయేతి| తదుభయపీతం పంచప్రకారమప్యురఃప్రాప్తం ముఖేన వమనీయం న కథమపి నాసికయేతి దర్శయన్నాహ- ముఖపీతమిత్యాది| ముఖేన పీతం ముఖేనైవ వమేత్, నాసికయాఽపి పీతం ముఖేనైవ వమేత్| ప్రతిలోమేన వ్యాపదమాహ- ప్రతిలోమేనేత్యాది| తథా చ చక్షుష్యేణః- “నిర్వమేత్తు ముఖేనైవ నాసయా న కథంచన| విలోమతో గతో ధూమః కుర్యాద్దర్శనవిభ్రమం”- ఇతి| విశేషతస్తు ప్రాయోగికమిత్యాది| శిరోగతధమనీనాం లక్షణవిశేషమాశ్రిత్య ప్రాయోగికం ఘ్రాణేనాదదీత, సామాన్యతః పునరురఃశిరోరోగసంభవానాముభయమార్గేణాపి, తంత్రాంతరదర్శనాత్; తథాచ విదేహః- “ప్రయోగపానే పూర్వం వా నాసయా ధూమమాచరేత్”- ఇతి| పూర్వం వా నాసయా ధూమమాచరేదిత్యనేన క్వచిన్ముఖేనాపి ప్రాక్ పేయ ఇత్యవగమ్యతే| ఉభయమార్గపానహేతుశ్చక్షుష్యేణదర్శితో యథా- “ఉరఃకంఠాదిరోగేషు ముఖేనైవ పిబేన్నరః| శిరఃకర్ణాక్షినాసాస్థే నాసాతో ధూమమాచరేత్”- ఇతి| స్నైహికం ముఖనాసాభ్యామితి కంఠోరఃసమాశ్రితే వాతే ముఖేన, శిరఃసమాశ్రితే వాతే నాసయా, ఉభయమార్గేణ పానార్హో ముఖేన పూర్వం పిబేత్పశ్చాన్నాసికయేతి| వైరేచనికమితి ఉత్క్లిష్టకఫాభివ్యాప్తకంఠోరసో నాసయా, అనుత్క్లిష్టకఫః పునర్వైరేచనికమపి ప్రాగ్వక్త్రేణ; తథా చ వాగ్భటః- “ప్రాక్ పిబేన్నాసయోత్క్లిష్టే దోషే ఘ్రాణశిరోగతే| ఉత్క్లేశనార్థం వక్త్రేణ విపరీతం తు కంఠగే”-| ముఖేనైవేతి ఇతరౌ కాసఘ్నవామనీయౌ ముఖేనైవ పేయౌ, కాసస్య వామనీయస్య చ రోగస్యోరఃకంఠగత్వాత్||6-9||
Adhikarana ౬ (౧౦) · Śloka ౧౦
తత్ర ప్రాయోగికే వర్తిం వ్యపగతశరకాండాం నివాతాతపశుష్కామంగారేష్వవదీప్య నేత్రమూలస్రోతసి ప్రయుజ్య ధూమమాహరేతి బ్రూయాత్; ఏవం స్నేహనం వైరేచనికం చ కుర్యాదితి | ఇతరయోర్వ్యపేతధూమాంగారే స్థిరే సమాహితే శరావే ప్రక్షిప్య వర్తిం మూలచ్ఛిద్రేణాన్యేన శరావేణ పిధాయ తస్మిన్ ఛిద్రే నేత్రమూలం సంయోజ్య ధూమమాసేవేత, ప్రశాంతే ధూమే వర్తిమవశిష్టాం ప్రక్షిప్య పునరపి ధూమం పాయయేదాదోషవిశుద్ధేః; ఏష ధూమపానోపాయవిధిః ||10||
तत्र प्रायोगिके वर्तिं व्यपगतशरकाण्डां निवातातपशुष्कामङ्गारेष्ववदीप्य नेत्रमूलस्रोतसि प्रयुज्य धूममाहरेति ब्रूयात्; एवं स्नेहनं वैरेचनिकं च कुर्यादिति | इतरयोर्व्यपेतधूमाङ्गारे स्थिरे समाहिते शरावे प्रक्षिप्य वर्तिं मूलच्छिद्रेणान्येन शरावेण पिधाय तस्मिन् छिद्रे नेत्रमूलं संयोज्य धूममासेवेत, प्रशान्ते धूमे वर्तिमवशिष्टां प्रक्षिप्य पुनरपि धूमं पाययेदादोषविशुद्धेः; एष धूमपानोपायविधिः ||१०||
🔊 Audio coming soon
తత్ర ప్రాయోగికే వర్తిమిత్యాది| స్థిరే అచలే| సమాహితే శోభనకారితయా స్థాపితే| మూలచ్ఛిద్రేణోతి మూలే ఛిద్రం యస్య తేన మూలచ్ఛిద్రేణాన్యేన శరావేణ| వర్తిం ధూమవర్తిం చూర్ణం వా||10||
Adhikarana ౭ (౧౧) · Śloka ౧౧
తత్ర శోకశ్రమభయామర్షౌష్ణ్యవిషరక్తపిత్తమదమూర్చ్ఛాదాహపిపాసాపాండురోగతాలుశోషచ్ఛర్దిశిరోఽభిఘాతోద్గారాపతర్పిత- తిమిరప్రమేహోదరాధ్మానోర్ధ్వవాతార్తా బాలవృద్ధదుర్బలవిరిక్తాస్థాపితజాగరితగర్భిణీరూక్షక్షీణక్షతోరస్క- మధుఘృతదధిదుగ్ధమత్స్యమద్యయవాగూపీతాల్పకఫాశ్చ న ధూమమాసేవేరన్ ||11||
तत्र शोकश्रमभयामर्षौष्ण्यविषरक्तपित्तमदमूर्च्छादाहपिपासापाण्डुरोगतालुशोषच्छर्दिशिरोऽभिघातोद्गारापतर्पित- तिमिरप्रमेहोदराध्मानोर्ध्ववातार्ता बालवृद्धदुर्बलविरिक्तास्थापितजागरितगर्भिणीरूक्षक्षीणक्षतोरस्क- मधुघृतदधिदुग्धमत्स्यमद्ययवागूपीताल्पकफाश्च न धूममासेवेरन् ||११||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ధూమానర్హోపదేశః- తత్ర శోకశ్రమభయేత్యాది| తత్ర శోకాదిభిరూర్ధ్వవాతాంతైః సహార్తశబ్దః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే||11||
Adhikarana ౮ (౧౨) · Śloka ౧౨
అకాలపీతః కురుతే భ్రమం మూర్చ్ఛాం శిరోరుజం | ఘ్రాణశ్రోత్రాక్షిజిహ్వానాముపఘాతం చ దారుణం ||12||
अकालपीतः कुरुते भ्रमं मूर्च्छां शिरोरुजम् | घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानामुपघातं च दारुणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
అకాలపీతస్య వ్యాపదుద్భవం దర్శయన్నాహ- అకాలపీత ఇత్యాది||12||
Adhikarana ౯ (౧౩) · Śloka ౧౩
ఆద్యాస్తు త్రయో ధూమా ద్వాదశసు కాలేషూపాదేయాః | తద్యథా- క్షుతదంతప్రక్షాలననస్యస్నానభోజనదివాస్వప్నమైథునచ్ఛర్దిమూత్రోచ్చారహసితరుషితశస్త్రకర్మాంతేష్వితి | తత్ర విభాగో- మూత్రోచ్చారక్షవథుహసితరుషితమైథునాంతేషు స్నైహికః, స్నానచ్ఛర్దనదివాస్వప్నాంతేషు వైరేచనికః, దంతప్రక్షాలనస్య స్నానభోజనశస్త్రకర్మాంతేషు ప్రాయోగిక ఇతి ||13||
आद्यास्तु त्रयो धूमा द्वादशसु कालेषूपादेयाः | तद्यथा- क्षुतदन्तप्रक्षालननस्यस्नानभोजनदिवास्वप्नमैथुनच्छर्दिमूत्रोच्चारहसितरुषितशस्त्रकर्मान्तेष्विति | तत्र विभागो- मूत्रोच्चारक्षवथुहसितरुषितमैथुनान्तेषु स्नैहिकः, स्नानच्छर्दनदिवास्वप्नान्तेषु वैरेचनिकः, दन्तप्रक्षालनस्य स्नानभोजनशस्त्रकर्मान्तेषु प्रायोगिक इति ||१३||
🔊 Audio coming soon
కః పునర్ధూమస్య పానకాల ఇత్యాహ- ఆద్యస్తు త్రయో ధూమా ఇత్యాది| రుషితం క్రోధః||13||
Adhikarana ౧౦ (౧౪) · Śloka ౧౪
తత్ర స్నైహికో వాతం శమయతి, స్నేహాదుపలేపాచ్చ; వైరేచనః శ్లేష్మాణముత్క్లేశ్యాపకర్షతి, రౌక్ష్యాత్తైక్ష్ణ్యాదౌష్ణ్యాద్వైశద్యాచ్చ; ప్రాయోగికః శ్లేష్మాణముత్క్లేశయత్యుత్క్లిష్టం చాపకర్షతి శమయతి వాతం సాధారణత్వాత్ పూర్వాభ్యామితి ||14||
तत्र स्नैहिको वातं शमयति, स्नेहादुपलेपाच्च; वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्वैशद्याच्च; प्रायोगिकः श्लेष्माणमुत्क्लेशयत्युत्क्लिष्टं चापकर्षति शमयति वातं साधारणत्वात् पूर्वाभ्यामिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
తేషాం ప్రత్యేకం కార్యమాహ- తత్ర స్నైహికో వాతమిత్యాది| కుతః పునరయం కఫోత్క్లేశాపకర్షణవాతశమనాని కరోతీత్యాహ- సాధారణత్వాదితి; సాధారణత్వాత్ పూర్వాభ్యాం స్నేహనవిరేచనాభ్యాం తుల్యత్వాదిత్యర్థః||14||
Adhikarana ౧౧ (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
భవతి చాత్ర- నరో ధూమోపయోగాచ్చ ప్రసన్నేంద్రియవాఙ్మనాః | దృఢకేశద్విజశ్మశ్రుః సుగంధివిశదాననః ||15|| తథా కాసశ్వాసారోచకాస్యోపలేపస్వరభేదముఖాస్రావక్షవథువమథుక్రథతంద్రానిద్రాహనుమన్యాస్తంభాః పీనసశిరోరోగకర్ణాక్షిశూలా వాతకఫనిమిత్తాశ్చాస్య ముఖరోగా న భవంతి ||16||
भवति चात्र- नरो धूमोपयोगाच्च प्रसन्नेन्द्रियवाङ्मनाः | दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिविशदाननः ||१५|| तथा कासश्वासारोचकास्योपलेपस्वरभेदमुखास्रावक्षवथुवमथुक्रथतन्द्रानिद्राहनुमन्यास्तम्भाः पीनसशिरोरोगकर्णाक्षिशूला वातकफनिमित्ताश्चास्य मुखरोगा न भवन्ति ||१६||
🔊 Audio coming soon
ధూమోపయోగఫలమాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| క్రథః అకస్మాదుచ్ఛ్వాసావరోధః||15-16||
Adhikarana ౧౨ (౧౭) · Śloka ౧౭
తస్య యోగాయోగాతియోగా విజ్ఞాతవ్యాః | తత్ర యోగో రోగప్రశమనః, అయోగో రోగాప్రశమనః, తాలుగలశోషపరిదాహపిపాసామూర్చ్ఛాభ్రమమదకర్ణక్ష్వేడదృష్టినాసారోగదౌర్బల్యాన్యతియోగో జనయతి ||17||
तस्य योगायोगातियोगा विज्ञातव्याः | तत्र योगो रोगप्रशमनः, अयोगो रोगाप्रशमनः, तालुगलशोषपरिदाहपिपासामूर्च्छाभ्रममदकर्णक्ष्वेडदृष्टिनासारोगदौर्बल्यान्यतियोगो जनयति ||१७||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| దృష్టినాసయో రోగదౌర్బల్యాభ్యాం సంబంధః| అతియోగో జనయతీత్యస్యాగ్రే ‘తత్ర సర్పిఃపాననావనాంజనతర్పణాని విదధ్యాత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||17||
Adhikarana ౧౩ (౧౮) · Śloka ౧౮
ప్రాయోగికం త్రీంస్త్రీనుచ్ఛ్వాసానాదదీత ముఖనాసికాభ్యాం చ పర్యాయాంస్త్రీంశ్చతురో వేతి, స్నైహికం యావదశ్రుపవృత్తిః, వైరేచనికమాదోషదర్శనాత్, తిలతండులయవాగూపీతేన పాతవ్యో వామనీయః, గ్రాసాంతరేషు కాసఘ్న ఇతి ||18||
प्रायोगिकं त्रींस्त्रीनुच्छ्वासानाददीत मुखनासिकाभ्यां च पर्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति, स्नैहिकं यावदश्रुपवृत्तिः, वैरेचनिकमादोषदर्शनात्, तिलतण्डुलयवागूपीतेन पातव्यो वामनीयः, ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ప్రాయోగికాదీనాం పానమర్యాదామాహ- ప్రాయోగికమిత్యాది| ముఖనాసికాభ్యామితి దోషస్థానమవేక్ష్యోచితమార్గేణాదదీత| త్రీంస్త్రీనుచ్ఛ్వాసాన్ కతిసంఖ్యాకానాదదీతేత్యాహ- పర్యాయాంస్త్రీంశ్చతురో వేతి|- పర్యాయః పరిపాటీ, ఉచ్ఛ్వాసత్రయేణైకః పర్యాయః, తాన్ పర్యాయాన్ త్రీంశ్చతురో వా దోషపురుషబలమవేక్ష్య; ఏతదుక్తం భవతి- త్రిభిఃఆదానవిసర్గైస్త్రీన్ వారాంశ్చతురో వా ధూమః పాతవ్యః| వాశబ్దోఽత్ర వ్యవస్థాయాం| తేన తంత్రాంతరవ్యవస్థితోఽర్థోఽత్రజ్ఞాతవ్యః| తథాచ ధూమపానమాత్రావిధానే నిమిః- “ధూమపానే తు విజ్ఞేయ ఉచ్ఛ్వాసస్త్రిగుణః కలాః| తిస్రః కలాశ్చాత్ర మాత్రా ప్రమాణం స్యాత్త్రిమాత్రికం||పిబేత్ స్వస్థవిధౌ మాత్రాం దుర్బలస్తు కలాం పిబేత్| అభిష్యణ్ణే ప్రమాణం స్యాత్ ప్రమాణం చ పిబేద్రుజి”- ఇతి| స్నైహికమిత్యాది| యావదశ్రుప్రవృత్తిరితి బలవతి పురుషే, దుర్బలే చ ప్రాయోగికవత్| తథాచ భోజః- “ప్రమాణం స్నేహికే ధూమే కృశో మాత్రాం పిబేన్నరః| బలవాంస్తు పిబేత్తావద్యావదశ్రుర్న గచ్ఛతి”- ఇతి| వైరేచనికమాదోషదర్శనాదితి దోషస్య కఫాఖ్యస్య వికృతస్య దర్శనం యావత్| అత ఏవ తంత్రాంతరే శోధనస్యైకస్మిన్ దినే త్రిశ్చతుర్వా పానం ప్రతిపాదితం| తథా చ తంత్రాంతరం- “సకృత్ పిబేత్ స్నేహనీయం ప్రయోగే సకృదేవ చ| ద్విర్వా విరేచనీయం తు త్రిశ్చతుర్వా పిబేన్నరః”- ఇతి| విశిష్టధూమపానే పూర్వం కరణీయమాహ- తిలతండులేత్యాది| వమనకాల ఏవాకంఠం తిలాదియవాగూపీతేన వామనీయో ధూమః పాతవ్యో యావత్ ‘పిత్తే కఫస్యాను సుఖం ప్రవృత్తే’ ఇత్యాదివాక్యోక్తం సమ్యగ్వాంతలక్షణమితి| గ్రాసాంతరేష్వితి కవలయోః కవలానాం వాఽంతరే, అంతరం మధ్యమిత్యర్థః| ‘గ్రాసాంతే’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తథా ‘భోజనస్యోత్తరే’ ఇత్యపరే పఠంతి| కాసఘ్నశ్చ వైరేచనికవత్ త్రిశ్చతుర్వా యావద్వికృతకఫహరణం| తథా చ చరకః- “ముఖేన వైరేచనవత్ కాసవాన్ ధూమమాపిబేత్”||18||
Adhikarana ౧౪ (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
వ్రణధూమం శరావసంపుటోపనీతేన నేత్రేణ వ్రణమానయేత్, ధూమపానాద్వేదనోపశమో వ్రణవైశద్యమాస్రావోపశమశ్చ భవతి ||19|| విధిరేష సమాసేన ధూమస్యాభిహితో మయా | నస్యస్యాతః ప్రవక్ష్యామి విధిం నిరవశేషతః ||20||
व्रणधूमं शरावसम्पुटोपनीतेन नेत्रेण व्रणमानयेत्, धूमपानाद्वेदनोपशमो व्रणवैशद्यमास्रावोपशमश्च भवति ||१९|| विधिरेष समासेन धूमस्याभिहितो मया | नस्यस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं निरवशेषतः ||२०||
🔊 Audio coming soon
అతో వ్రణధూపనవిధానం- వ్రణధూమమిత్యాది| సమాసేన సంక్షేపేణేత్యర్థః||19-20||
Adhikarana ౧౫ (౨౧) · Śloka ౨౧
ఔషధమౌషధసిద్ధో వా స్నేహో నాసికాభ్యాం దీయత ఇతి నస్యం | తద్ద్వివిధం శిరోవిరేచనం, స్నేహనం చ | తద్ద్వివిధమపి పంచధా | తద్యథా- నస్యం, శిరోవిరేచనం, ప్రతిమర్శో, అవపీడః, ప్రధమనం చ | తేషు నస్యం ప్రధానం శిరోవిరేచనం చ; నస్యవికల్పః ప్రతిమర్శః, శిరోవిరేచనవికల్పోఽవపీడః ప్రధమనం చ; తతో నస్యశబ్దః పంచధా నియమితః ||21||
औषधमौषधसिद्धो वा स्नेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यम् | तद्द्विविधं शिरोविरेचनं, स्नेहनं च | तद्द्विविधमपि पञ्चधा | तद्यथा- नस्यं, शिरोविरेचनं, प्रतिमर्शो, अवपीडः, प्रधमनं च | तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनं च; नस्यविकल्पः प्रतिमर्शः, शिरोविरेचनविकल्पोऽवपीडः प्रधमनं च; ततो नस्यशब्दः पञ्चधा नियमितः ||२१||
🔊 Audio coming soon
నాసికాభ్యామితి ద్వివచనం పుటయుగ్మాపేక్షయా| తద్ద్వివిధమిత్యాది| నస్యమత్ర ‘తత్ర యః స్నేహనార్థం శూన్యశిర సాం’ ఇత్యాదివక్ష్యమాణవాక్యప్రతిపాదితం జ్ఞేయం| శిరోవిరేచనద్రవ్యైర్యో దీయతే స శిరోవిరేచనః| ప్రతిమర్శస్త్విహైవాగ్రే వక్ష్యతే| శృతశీతస్వరసాదీనాం పిచునాఽవపీడనాత్ అవపీడః| చూర్ణస్య ముఖేన నాడ్యా వా ప్రధ్మాపనాత్ ప్రధమనం| చకారః పునరత్ర శిరోవిరేచనస్యాపి వికల్పః ప్రతిమర్శ ఇత్యనుక్తం సముచ్చినోతి; తథా చ దృఢబలః- “ప్రతిమర్శో భవేత్ స్నేహో నిర్దోష ఉభయార్థకృత్”- ఇతి| తతో నస్యేత్యాది| తతస్తేభ్యో విరేచనభేదేభ్యః, నస్యశబ్దః నస్యమిత్యభిధానం, పంచధా పంచప్రకారం, నియమితో నియమేన ప్రతిపాదితః ప్రాప్త ఇత్యర్థః||21||
Adhikarana ౧౬ (౨౨) · Śloka ౨౨
తత్ర యః స్నేహనార్థం శూన్యశిరసాం గ్రీవాస్కంధోరసాం చ బలజననార్థం దృష్టిప్రసాదజననార్థం వా స్నేహో విధీయతే తస్మిన్ వైశేషికో నస్యశబ్దః | తత్తు దేయం వాతాభిభూతే శిరసి దంతకేశశ్మశ్రుప్రపాతదారుణకర్ణశూలకర్ణక్ష్వేడతిమిరస్వరోపఘాత- నాసారోగాస్యశోషావబాహుకాకాలజవలీపలితప్రాదుర్భావదారుణప్రబోధేషు వాతపైత్తికేషు ముఖరోగేష్వన్యేషు చ వాతపిత్తహరద్రవ్యసిద్ధేన స్నేహేనేతి ||22||
तत्र यः स्नेहनार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां च बलजननार्थं दृष्टिप्रसादजननार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन् वैशेषिको नस्यशब्दः | तत्तु देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघात- नासारोगास्यशोषावबाहुकाकालजवलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रबोधेषु वातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च वातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति ||२२||
🔊 Audio coming soon
తత్ర నస్యవిధౌ| స్నేహః సర్పిస్తైలవసామజ్జాఖ్యః, స చ యథాస్వగుణైర్వాతపిత్తకఫహరద్రవ్యైః సిద్ధః; తత్ర తైలం నస్యే వాతకఫహరం, పిత్తరక్తహరం తు క్షీరసర్పిరితి జ్ఞేయం| తత్తు దేయమిత్యాది| తత్ స్నైహికం నస్యం వాతపిత్తహరైర్ద్రవ్యైః సిద్ధేన స్నేహేన దేయం| తస్య కాలావధిస్తంత్రాంతరాజ్జ్ఞేయః| తథాచ భోజః- “ఏకాంతరం ద్వ్యంతరం వా నస్యం దద్యాద్విచక్షణః| సప్తాహం తు పరం దేయం విశ్రాంతస్య పునః పునః||పక్షం వింశతిరాత్రం వా యావద్వా సాధు మన్యతే”- ఇతి| అపరస్త్వాహ- “త్ర్యహం పంచాహమథవా సప్తాహం వా సుయంత్రితః| పరం నవాహమూర్ధ్వం తు నవాహాత్ సాత్మ్యతాం వ్రజేత్||న తన్నస్యగుణం కుర్యాత్ సాత్మ్యత్వాద్దోషకృన్న చ| తస్మాన్నస్యప్రయోగస్తు స్నైహికో న హితః సదా”- ఇతి||22||
Adhikarana ౧౭ (౨౩) · Śloka ౨౩
శిరోవిరేచనం శ్లేష్మణాఽభివ్యాప్తతాలుకంఠశిరసామరోచకశిరోగౌరవశూలపీనసార్ధావభేదక- కృమిప్రతిశ్యాయాపస్మారగంధాజ్ఞానేష్వన్యేషుచోర్ధ్వజత్రుగతేషు కఫజేషు వికారేషు శిరోవిరేచనద్రవ్యైస్తత్సిద్ధేన వా స్నేహేనేతి ||23||
शिरोविरेचनं श्लेष्मणाऽभिव्याप्ततालुकण्ठशिरसामरोचकशिरोगौरवशूलपीनसार्धावभेदक- कृमिप्रतिश्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्येषुचोर्ध्वजत्रुगतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेनेति ||२३||
🔊 Audio coming soon
అయ శిరోవిరేచనవిషయావసరః- శిరోవిరేచనమిత్యాది| శిరోవిరేచనాని పిప్పలీవిడంగశిగ్రుసిద్ధార్థకాపామార్గక్షవకఫణిజ్జకప్రభృతీని| తత్ర శిరోవిరేచనద్రవ్యైః కృతం చ నస్యమవపీడాభిధానం, తత్సిద్ధస్నేహేన కృతం శిరోవిరేకం; గయీ తు శిరోవిరేచనద్రవ్యసిద్ధేన స్నేహేనైవ పఠతి||23||
Adhikarana ౧౮ (౨౪) · Śloka ౨౪
తత్రైతద్ద్వివిధమప్యభుక్తవతోఽన్నకాలే పూర్వాహ్ణే శ్లేష్మరోగిణాం, మధ్యాహ్నే పిత్తరోగిణాం, అపరాహ్ణే వాతరోగిణాం ||24||
तत्रैतद्द्विविधमप्यभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां, मध्याह्ने पित्तरोगिणां, अपराह्णे वातरोगिणाम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
తయోర్ద్వయోః స్నైహికవైరేచనికయోః కాలావధారణముద్దిశన్నాహ- తత్రైతద్ద్వివిధమిత్యాది| తద్ద్వివిధమపి నస్యం పూర్వాహ్ణమధ్యాహ్నాపరాహ్ణేషు కఫపిత్తవాతరోగిణాం దేయమితి| స్వాస్థ్యవృత్తికనస్యకాలావధారణం తంత్రాంతరాజ్జ్ఞేయం| తథా చ వృద్ధవాగ్భటః,- “స్వస్థవృత్తే తు శీతే మధ్యాహ్నే, శరద్వసంతయోః పూర్వాహ్ణే, గ్రీష్మేఽపరాహ్ణే, వర్షాస్వాదిత్యదర్శనే, పంచకర్మాణ్యాచరతో బస్తికర్మోత్తరకాలమేవ”- ఇతి||24||
Adhikarana ౧౯ (౨౫-౨౭) · Śloka ౨౭
అథ పురుషాయ శిరోవిరేచనీయాయ త్యక్తమూత్రపురీషాయ భుక్తవతే వ్యభ్రే కాలే దంతకాష్ఠధూమపానాభ్యాం విశుద్ధవక్త్రస్రోతసే పాణితాపపరిస్విన్నమృదితగలకపోలలలాటప్రదేశాయ వాతాతపరజోహీనే వేశ్మన్యుత్తానశాయినే ప్రసారితకరచరణాయ కించిత్ ప్రవిలంబితశిరసే వస్త్రాచ్ఛాదితనేత్రాయ వామహస్తప్రదేశిన్యగ్రోన్నామితనాసాగ్రాయ విశుద్ధస్రోతసి దక్షిణహస్తేన స్నేహముష్ణాంబునా ప్రతప్తం రజతసువర్ణతామ్రమణిమృత్పాత్రశుక్తీనామన్యతమస్థం శుక్త్యా పిచునా వా సుఖోష్ణం స్నేహమద్రుతమాసించేదవ్యవచ్ఛిన్నధారం యథా నేత్రే న ప్రాప్నోతి ||25|| స్నేహేఽవసిచ్యమానే తు శిరో నైవ ప్రకంపయేత్ | న కుప్యేన్న ప్రభాషేచ్చ న క్షుయాన్న హసేత్తథా ||26|| ఏతైర్హి విహతః స్నేహో న సమ్యక్ ప్రతిపద్యతే | తతః కాసప్రతిశ్యాయశిరోఽక్షిగదసంభవః ||27||
अथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय त्यक्तमूत्रपुरीषाय भुक्तवते व्यभ्रे काले दन्तकाष्ठधूमपानाभ्यां विशुद्धवक्त्रस्रोतसे पाणितापपरिस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशाय वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिने प्रसारितकरचरणाय किञ्चित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामितनासाग्राय विशुद्धस्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णाम्बुना प्रतप्तं रजतसुवर्णताम्रमणिमृत्पात्रशुक्तीनामन्यतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सुखोष्णं स्नेहमद्रुतमासिञ्चेदव्यवच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्नोति ||२५|| स्नेहेऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत् | न कुप्येन्न प्रभाषेच्च न क्षुयान्न हसेत्तथा ||२६|| एतैर्हि विहतः स्नेहो न सम्यक् प्रतिपद्यते | ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः ||२७||
🔊 Audio coming soon
అథానంతరం తద్దానవిధానం- అథ పురుషాయేత్యాది| స్నేహమితి స్నేహస్యోపలక్షణత్వాత్ కల్కక్వాథాదికమప్యనేనైవ ప్రకారేణ దేయం| దత్తమాత్రే చ యత్ కర్తవ్యం తత్తంత్రాంతరాజ్జ్ఞేయం; తథా చ వృద్ధవాగ్భటః- “దత్తమాత్రే నస్యే కర్ణలలాటకేశభూమిగండమన్యాస్కంధపాణిపాదతలాన్యనుసుఖం మర్దయేత్, శనైః శనైశ్చోచ్ఛింఘ్యాత్”- ఇతి||25-27||
Adhikarana ౨౦ (౨౮) · Śloka ౨౮
తస్య ప్రమాణమష్టౌ బిందవః ప్రదేశినీపర్వద్వయనిఃసృతాః ప్రథమా మాత్రా, ద్వితీయా శుక్తిః, తృతీయా పాణిశుక్తిః, ఇత్యేతాస్తిస్రో మాత్రా యథాబలం ప్రయోజ్యాః ||28||
तस्य प्रमाणमष्टौ बिन्दवः प्रदेशिनीपर्वद्वयनिःसृताः प्रथमा मात्रा, द्वितीया शुक्तिः, तृतीया पाणिशुक्तिः, इत्येतास्तिस्रो मात्रा यथाबलं प्रयोज्याः ||२८||
🔊 Audio coming soon
స్నేహస్య చాల్పమధ్యమోత్తమప్రమాణాన్యాహ- తస్యేత్యాది| తస్యేతి స్నేహస్య| అష్టావితి ప్రత్యేకం నాసాపుటయోః, ఏవం షోడశ బిందవః| అంగుష్ఠసమీపవర్తిన్యంగులిః ప్రదేశినీ, తత్పర్వద్వయచ్యుతా బిందవః| ప్రథమా మాత్రా హీనేత్యర్థః| మధ్యమా మాత్రా శుక్తిర్ద్వాత్రింశద్బిందవః| ఉత్తమా పాణిశుక్తిశ్చతుఃషష్టిబిందవః| గయీ తు భోజదర్శనాత్ స్వస్థస్యైవ ప్రాయోగికే నస్యే ప్రత్యేకం నాసాపుటయోరష్టౌ బిందవః, స్నేహనార్థే తద్ద్విగుణాః శుక్తిప్రమాణా ఇతి ప్రతిపాదయతి| తథా చ భోజః- “ప్రాయోగికం స్నైహికం చ ద్వివిధం నస్యముచ్యతే| ప్రాయోగికే బిందవోఽష్టౌ స్నైహికే శుక్తిరిష్యతే||దోషోచ్ఛ్రాయం సమాసాద్య దద్యాద్ద్విత్రిచతుర్గుణం”- ఇతి||28||
Adhikarana ౨౧ (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
స్నేహనస్యం నోపగిలేత్కథంచిదపి బుద్ధిమాన్ ||29|| శృంగాటకమభిప్లావ్య నిరేతి వదనాద్యథా | కఫోత్క్లేశభయాచ్చైనం నిష్ఠీవేదవిధారయన్ ||30||
स्नेहनस्यं नोपगिलेत्कथञ्चिदपि बुद्धिमान् ||२९|| शृङ्गाटकमभिप्लाव्य निरेति वदनाद्यथा | कफोत्क्लेशभयाच्चैनं निष्ठीवेदविधारयन् ||३०||
🔊 Audio coming soon
నోపగిలేన్న పిబేత్| తథా హి విదేహః,- నిష్ఠీవేన్న పిబేన్నస్యం వ్యాపదః పిబతస్త్విమాః| భవంతి కాసశ్ఛర్దిశ్చ కుత్సాఽన్నే వమథుస్తథా”- ఇతి| క్వచిన్నస్యపానమప్యుక్తం విదేహనైవ,- “క్షీణం మాంసం బలం యస్య వాతార్తిశ్చోర్ధ్వజత్రుజా| సుదీప్తాగ్నిః స్నేహసాత్మ్యః స నస్యం నాసయా పిబేత్||ధాతూంశ్చ తర్పయేద్దేహే పీతం నస్యం తు నస్తతః”- ఇతి| శృంగాటకమిత్యాది|- నాసాకర్ణస్రోతోక్షిజిహ్వాతర్పణీనాం సిరాణాం సన్నిపాతః శృంగాటకః| నిష్ఠీవేదితి వదనప్రాప్తం ముంచేత్, వామదక్షిణయోరితి వాక్యశేషః| తథాచ వృద్ధవాగ్భటః- “అనభ్యవహరంశ్చ వామదక్షిణపార్శ్వయోర్నిష్ఠీవేత్, ఏకపార్శ్వష్ఠీవనే న సర్వాః సిరా భేషజేన సమ్యగ్వ్యాప్యంతే”- ఇతి||29-30||
Adhikarana ౨౨ (౩౧) · Śloka ౩౧
దత్తే చ పునరపి సంస్వేద్య గలకపోలాదీన్ ధూమమాసేవేత, భోజయేచ్చైనమభిష్యంది, తతోఽస్యాచారికమాదిశేత్; రజోధూమస్నేహాతపమద్యద్రవపానశిరఃస్నానాతియానక్రోధాదీని చ పరిహరేత్ ||31||
दत्ते च पुनरपि संस्वेद्य गलकपोलादीन् धूममासेवेत, भोजयेच्चैनमभिष्यन्दि, ततोऽस्याचारिकमादिशेत्; रजोधूमस्नेहातपमद्यद्रवपानशिरःस्नानातियानक्रोधादीनि च परिहरेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
పశ్చాత్కర్మాహ- దత్తే చ పునరపి సంస్వేద్యేత్యాది| ధూమమాసేవేతేతి వాక్శతానంతరం; తథాచ భోజః- “వాక్శతాదూర్ధ్వముత్థాయ ధూమం ప్రాయోగికం పిబేత్”- ఇతి| అభిష్యంది ఉపలేపకారి| ఆచారికమితి ఆచారప్రాప్తం యుక్తమిత్యర్థః| దివాస్వప్నాదికమయుక్తాంశ్చ రజోధూమాదీన్ పరిహరేత్||31||
Adhikarana ౨౩ (౩౨-౩౫) · Śloka ౩౫
తస్య యోగాతియోగాయోగానామిదం విజ్ఞానం భవతి ||32|| లాఘవం శిరసో యోగే సుఖస్వప్నప్రబోధనం | వికారోపశమః శుద్ధిరింద్రియాణాం మనఃసుఖం ||33|| కఫప్రసేకః శిరసో గురుతేంద్రియవిభ్రమః | లక్షణం మూర్ధ్న్యతిస్నిగ్ధే రూక్షం తత్రావచారయేత్ ||34|| అయోగే వాతవైగుణ్యమింద్రియాణాం చ రూక్షతా | రోగాశాంతిశ్చ తత్రేష్టం భూయో నస్యం ప్రయోజయేత్ ||35||
तस्य योगातियोगायोगानामिदं विज्ञानं भवति ||३२|| लाघवं शिरसो योगे सुखस्वप्नप्रबोधनम् | विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रियाणां मनःसुखम् ||३३|| कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रियविभ्रमः | लक्षणं मूर्ध्न्यतिस्निग्धे रूक्षं तत्रावचारयेत् ||३४|| अयोगे वातवैगुण्यमिन्द्रियाणां च रूक्षता | रोगाशान्तिश्च तत्रेष्टं भूयो नस्यं प्रयोजयेत् ||३५||
🔊 Audio coming soon
గయీ త్వయోగలక్షణం న పఠతి, ప్రతిపాదితస్య ప్రాయోగికనస్యస్య స్వస్థవిషయస్యాయోగే వాతవైగుణ్యం న సంభవతి; యచ్చాయోగే వాతవైగుణ్యం తదవస్థావిషయే||32-35||
Adhikarana ౨౪ (౩౬) · Śloka ౩౬
చత్వారో బిందవః షడ్ వా తథాఽష్టౌ వా యథాబలం | శిరోవిరేకస్నేహస్య ప్రమాణమభినిర్దిశేత్ ||36||
चत्वारो बिन्दवः षड् वा तथाऽष्टौ वा यथाबलम् | शिरोविरेकस्नेहस्य प्रमाणमभिनिर्दिशेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
స్నేహననస్యవిశేషముద్దిశంఛిరోవిరేచననస్యస్య మాత్రాముపదిశన్నాహ- చత్వారో బిందవ ఇత్యాది| ప్రత్యేకమేవ నాసాపుటయోర్హీనమధ్యోత్తమేష్వేషు దోషపురుషబలేషు చతుఃషడష్టబిందవః స్నైహికస్య శిరోవిరేచనస్య| తథా చ విదేహః, “చతురశ్చతురో బిందూనేకైకస్మిన్ సమాచరేత్| ఏషా లఘ్వీ మతా మాత్రా తథా శీఘ్రం విరేచయేత్||అథ్యర్ధాం ద్విగుణాం వాఽపి త్రిగుణాం వా చతుర్గుణాం| యథావ్యాధి విదిత్వా తు మాత్రాం సమవచారయేత్”- ఇతి||36||
Adhikarana ౨౫ (౩౭-౪౩) · Śloka ౪౩
నస్యే త్రీణ్యుపదిష్టాని లక్షణాని ప్రయోగతః | శుద్ధ(ద్ధి)హీనాతిసంజ్ఞాని విశేషాచ్ఛాస్త్రచింతకైః ||37|| లాఘవం శిరసః శుద్ధిః స్రోతసాం వ్యాధినిర్జయః | చిత్తోంద్రియప్రసాదశ్చ శిరసః శుద్ధిలక్షణం ||38|| కండూపదేహౌ గురుతా స్రోతసాం కఫసంస్రవః | మూర్ధ్ని హీనవిశుద్ధే తు లక్షణం పరికీర్తితం ||39|| మస్తులుంగాగమో వాతవృద్ధిరింద్రియవిభ్రమః | శూన్యతా శిరసశ్చాపి మూర్ధ్ని గాఢవిరేచితే ||40|| హీనాతిశుద్ధే శిరసి కఫవాతఘ్నమాచరేత్ | సమ్యగ్విశుద్ధే శిరసి సర్పిర్నస్యం నిషేచయేత్ ||41|| (ఏకాంతరం ద్వ్యంతరం వా సప్తాహం వా పునః పునః | ఏకవింశతిరాత్రం వా యావద్వా సాధు మన్యతే ||42|| మారుతేనాభిభూతస్య వాఽత్యంతం యస్య దేహినః | ద్వికాలం చాపి దాతవ్యం నస్యం తస్య విజానతా ) ||43||
नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः | शुद्ध(द्धि)हीनातिसञ्ज्ञानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः ||३७|| लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः | चित्तोन्द्रियप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम् ||३८|| कण्डूपदेहौ गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः | मूर्ध्नि हीनविशुद्धे तु लक्षणं परिकीर्तितम् ||३९|| मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रियविभ्रमः | शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते ||४०|| हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् | सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्यं निषेचयेत् ||४१|| (एकान्तरं द्व्यन्तरं वा सप्ताहं वा पुनः पुनः | एकविंशतिरात्रं वा यावद्वा साधु मन्यते ||४२|| मारुतेनाभिभूतस्य वाऽत्यन्तं यस्य देहिनः | द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानता ) ||४३||
🔊 Audio coming soon
నస్యే ఇత్యాది| శాస్త్రచింతకైః విదేహాదిభిః| మస్తులుంగః శిరోఽంతర్ఘృతాకారః| సర్పిర్నస్యం నిషేచయేదితి పిత్తప్రకృతౌ, వాతప్రకృతౌ తు పక్వతైలమేవ||37-43||
Adhikarana ౨౬ (౪౪-౪౫) · Śloka ౪౫
అవపీడస్తు శిరోవిరేచనవదభిష్యణ్ణసర్పదష్టవిసంజ్ఞేభ్యో దద్యాచ్ఛిరోవిరేచనద్రవ్యాణామన్యతమమవపిష్యావపీడ్య చ, శర్కరేక్షురసక్షీరఘృతమాంసరసానామన్యతమం క్షీణానాం శోణితపిత్తే చ విదధ్యాత్ ||44|| కృశదుర్బలభీరూణాం సుకుమారస్య యోషితాం | శృతాః స్నేహాః శిరఃశుద్ధ్యై కల్కస్తేభ్యో యథా హితః ||45||
अवपीडस्तु शिरोविरेचनवदभिष्यण्णसर्पदष्टविसञ्ज्ञेभ्यो दद्याच्छिरोविरेचनद्रव्याणामन्यतममवपिष्यावपीड्य च, शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसानामन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात् ||४४|| कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम् | शृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथा हितः ||४५||
🔊 Audio coming soon
యద్యప్యవపీడాదౌ ప్రతిమర్శః పూర్వముద్దేశసూత్రే ప్రతిపాదితః, తథాఽపి సర్వదోషోపయోజ్యతయా పరిహార్యరహితత్వేన పశ్చాన్నిర్దేశం కరిష్యతీతి అసర్వదోషోపయోజ్యం సపరిహారం చావపీడమాహ- అవపీడ ఇత్యాది| అభిష్యన్నో మేదఃకఫాభివ్యాప్తశిరః| పిప్పలీవిడంగాదిశిరోవిరేచనద్రవ్యాణామేకతమం ప్రాప్య, పిష్ట్వా కల్కం, చకారాదేతేషాం క్వాథేనాక్తం పిచునక్తకమవపీడ్య శిరోవిరేచనవద్యథాక్రమం చతుఃషడష్టబిందుప్రమాణం హీనాదిమాత్రాస్వవపీడం దద్యాత్| తస్య చ తంత్రాంతరే విషార్తాదీనాం సంజ్ఞాప్రబోధనత్వేన రక్తపిత్తాదీనాం స్తంభనత్వేన ద్వైవిధ్యం| తథా చ విదేహః- “విషాభిఘాతసన్న్యాసమూర్చ్ఛామోహాపతంత్రకే| మదాపస్మారకామార్తిచింతాక్రోధభయాదిషు| మానసేషు చ రోగేషు మూఢవ్యాకులచేతసాం| సంజ్ఞాప్రబోధహేత్వర్థమవపీడం ప్రయోజయేత్||శిరోవిరేచనస్నేహముష్కాఖ్యం(?) తద్విరేచనం| క్షౌద్రాదికల్కపిష్టం చ స్తంభనం త్వవపీడనం”- ఇతి||44-45||
Adhikarana ౨౭ (౪౬) · Śloka ౪౬
చేతోవికారకృమివిషాభిపన్నానాం చూర్ణం ప్రధమేత్ ||46||
चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
ప్రధమనప్రయోగవిషయావధారణం- చేతోవికారకృమివిషాభిపన్నానామిత్యాది| అత్రాహ విదేహః- “నాడీ షడంగులాయామా ద్విముఖీ చ తయా ధమేత్| త్రిశ్చూర్ణం ముచ్చుటీమాత్రమేష ప్రధమనే విధిః||శుక్తిప్రమాణం జిఘ్రేద్వా బద్ధం సూక్ష్మేణ వాససా”- ఇతి| తర్జన్యంగుష్ఠాగ్రమాత్రగ్రాహ్యం చూర్ణం ముచ్చుటీమాత్రం| గయీ తు ప్రతిమర్శానంతరమవపీడప్రధమనే ప్రాహ||46||
Adhikarana ౨౮ (౪౭) · Śloka ౪౭
నస్యేన పరిహర్తవ్యో భుక్తవానపతర్పితోఽత్యర్థతరుణప్రతిశ్యాయీ గర్భిణీ పీతస్నేహోదకమద్యద్రవోఽజీర్ణీ దత్తబస్తిః క్రుద్ధో గరార్తస్తృషితః శోకాభిభూతః శ్రాంతో బాలో వృద్ధో వేగావరోధితః శిరఃస్నాతుకామశ్చేతి; అనార్తవే చాభ్రే నస్యధూమౌ పరిహరేత్ ||47||
नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवानपतर्पितोऽत्यर्थतरुणप्रतिश्यायी गर्भिणी पीतस्नेहोदकमद्यद्रवोऽजीर्णी दत्तबस्तिः क्रुद्धो गरार्तस्तृषितः शोकाभिभूतः श्रान्तो बालो वृद्धो वेगावरोधितः शिरःस्नातुकामश्चेति; अनार्तवे चाभ्रे नस्यधूमौ परिहरेत् ||४७||
🔊 Audio coming soon
అతః పరం నస్యానర్హోపదేశః- నస్యేనేత్యాది| అనార్తవే చేత్యాది చకారాదార్తవేఽప్యభ్రే||47||
Adhikarana ౨౯ (౪౮) · Śloka ౪౮
తత్ర హీనాతిమాత్రాతిశీతోష్ణసహసాప్రదానాదతిప్రవిలంబితశిరస ఉచ్ఛింఘతో విచలతోఽభ్యవహరతో వా ప్రతిషిద్ధప్రదానాచ్చ వ్యాపదో భవంతి తృష్ణోద్గారాదయో దోషనిమిత్తాః క్షయజాశ్చ ||48||
तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णसहसाप्रदानादतिप्रविलम्बितशिरस उच्छिङ्घतो विचलतोऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोद्गारादयो दोषनिमित्ताः क्षयजाश्च ||४८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం నస్యవ్యాపదః కారణసహితాః ప్రతిపాదయతి- తత్ర హీనాతిమాత్రాతిశీతోష్ణేత్యాది| దోషనిమిత్తా ఇతి దోషోత్క్లేశనిమిత్తాః, క్షయజాశ్చేతి దోషక్షయజాః||48||
Adhikarana ౩౦ (౪౯) · Śloka ౪౯
భవతశ్చాత్ర- నస్యే శిరోవిరేకే చ వ్యాపదో ద్వివిధాః స్మృతాః | దోషోత్క్లేశాత్ క్షయాచ్చైవ విజ్ఞేయాస్తా యథాక్రమం ||49||
भवतश्चात्र- नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधाः स्मृताः | दोषोत्क्लेशात् क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తమేవార్థం పద్యేన స్పష్టీకుర్వన్నాహ- భవతశ్చాత్రేత్యాది| యథాక్రమమితి స్నైహికనస్యే దోషోత్క్లేశజాః, శిరోవిరేచనే క్షయజావ్యాపదో భవంతీతి||49||
Adhikarana ౩౧ (౫౦) · Śloka ౫౦
దోషోక్లేశనిమిత్తాస్తు జయేచ్ఛమనశోధనైః | అథ క్షయనిమిత్తాసు యథాస్వం బృంహణం హితం ||50||
दोषोक्लेशनिमित्तास्तु जयेच्छमनशोधनैः | अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
దోషోత్క్లేశనిమిత్తా ఇత్యాది| శమనశోధనైరితి తత్రాల్పే శమనం, ప్రభూతే శోధనం||50||
Adhikarana ౩౨ (౫౧-౫౩) · Śloka ౫౩
ప్రతిమర్శశ్చతుర్దశసు కాలేషూపాదేయః; తద్యథా- తల్పోత్థితేన, ప్రక్షాలితదంతేన, గృహాన్నిర్గచ్ఛతా, వ్యాయామవ్యవాయాధ్వపరిశ్రాంతేన, మూత్రోచ్చారకవలాంజనాంతే, భుక్తవతా, ఛర్దితవతా, దివాస్వప్నోత్థితేన, సాయం చేతి ||51|| తత్ర తల్పోత్థితేనాసేవితః ప్రతిమర్శో రాత్రావుపచితం నాసాస్రోతోగతం మలముపహంతి మనఃప్రసాదం చ కరోతి, ప్రక్షాలితదంతేనాసేవితో దంతానాం దృఢతాం వదనసౌగంధ్యం చాపాదయతి, గృహాన్నిర్గచ్ఛతా సేవితో నాసాస్రోతసః క్లిన్నతయా రజోధూమో వా న బాధతే, వ్యాయామమైథునాధ్వపరిశ్రాంతేనాసేవితః శ్రమముపహంతి, మూత్రోచ్చారాంతే సేవితో దృష్టేర్గురుత్వమపనయతి, కవలాంజనాంతే సేవితో దృష్టిం ప్రసాదయతి, భుక్తవతా సేవితః స్రోతసాం విశుద్ధిం లఘుతాం చాపాదయతి, వాంతేనాసేవితః స్రోతోవిలగ్నం శ్లేష్మాణమపోహ్య భక్తాకాంక్షామాపాదయతి, దివాస్వప్నోత్థితేనాసేవితో నిద్రాశేషం గురుత్వం మలం చాపోహ్య చిత్తైకాగ్ర్యం జనయతి, సాయం చాసేవితః సుఖనిద్రాప్రబోధం చేతి ||52|| ఈషదుచ్ఛింఘతః స్నేహో యావద్వక్త్రం ప్రపద్యతే | నస్యే నిషిక్తం తం విద్యాత్ ప్రతిమర్శం ప్రమాణతః ||53||
प्रतिमर्शश्चतुर्दशसु कालेषूपादेयः; तद्यथा- तल्पोत्थितेन, प्रक्षालितदन्तेन, गृहान्निर्गच्छता, व्यायामव्यवायाध्वपरिश्रान्तेन, मूत्रोच्चारकवलाञ्जनान्ते, भुक्तवता, छर्दितवता, दिवास्वप्नोत्थितेन, सायं चेति ||५१|| तत्र तल्पोत्थितेनासेवितः प्रतिमर्शो रात्रावुपचितं नासास्रोतोगतं मलमुपहन्ति मनःप्रसादं च करोति, प्रक्षालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौगन्ध्यं चापादयति, गृहान्निर्गच्छता सेवितो नासास्रोतसः क्लिन्नतया रजोधूमो वा न बाधते, व्यायाममैथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवितः श्रममुपहन्ति, मूत्रोच्चारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति, कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसादयति, भुक्तवता सेवितः स्रोतसां विशुद्धिं लघुतां चापादयति, वान्तेनासेवितः स्रोतोविलग्नं श्लेष्माणमपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति, दिवास्वप्नोत्थितेनासेवितो निद्राशेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यं जनयति, सायं चासेवितः सुखनिद्राप्रबोधं चेति ||५२|| ईषदुच्छिङ्घतः स्नेहो यावद्वक्त्रं प्रपद्यते | नस्ये निषिक्तं तं विद्यात् प्रतिमर्शं प्रमाणतः ||५३||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిమర్శప్రమాణమాహ- ఈషదిత్యాది| వృద్ధవాగ్భటే చాన్యథా ప్రతిమర్శప్రమాణం| తథా చ- “ప్రమాణం ప్రతిమర్శస్య బిందుద్వితయమిష్యతే| బిందుర్వా యేన చోత్క్లేశో నానుత్క్లిష్టస్య జాయతే||నిహితో యత్ర వా స్నేహో న సాక్షాదుపలభ్యతే”- ఇతి| శిరోవిరేచనస్నేహవత్ ప్రతిమర్శస్నేహోఽపి నాభ్యవహరణీయః| తథాహి విదేహః- “ఉచ్ఛింఘేన్న పిబేత్ స్నేహం నిష్ఠీవేన్ముఖమాగతం”- ఇతి| నస్యాదిషు నరావస్థికకాలస్తంత్రాంతరాదనుసర్తవ్యః; తథా చ కృష్ణాత్రేయః- “సప్తవర్షముపాదాయ నస్యకర్మ చతుర్విధం| ప్రతిమర్శోఽథ వమనం జన్మప్రభృతి శస్యతే| ధూమోఽథ ద్వాదశే వర్షే కవలః పంచమే మతః| దోషవ్యాధిబలావస్థాం వీక్ష్య చైతాన్ ప్రయోజయేత్”- ఇతి||51-53||
Adhikarana ౩౩ (౫౪-౫౫) · Śloka ౫౫
నస్యేన రోగాః శామ్యంతి నరాణామూర్ధ్వజత్రుజాః | ఇంద్రియాణాం చ వైమల్యం కుర్యాదాస్యం సుగంధి చ ||54|| హనుదంతశిరోగ్రీవాత్రికబాహూరసాం బలం | వలీపలితఖాలిత్యవ్యంగానాం చాప్యసంభవం ||55||
नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजाः | इन्द्रियाणां च वैमल्यं कुर्यादास्यं सुगन्धि च ||५४|| हनुदन्तशिरोग्रीवात्रिकबाहूरसां बलम् | वलीपलितखालित्यव्यङ्गानां चाप्यसम्भवम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సామాన్యేన నస్యఫలమాహ- నస్యేన రోగా ఇత్యాది||54-55||
Adhikarana ౩౪ (౫౬-౫౭) · Śloka ౫౭
తైలం కఫే సవాతే స్యాత్ కేవలే పవనే వసాం | దద్యాత్సర్పిః సదా పిత్తే మజ్జానం చ సమారుతే ||56|| చతుర్విధస్య స్నేహస్య విధిరేవం ప్రకీర్తితః | శ్లేష్మస్థానావిరోధిత్వాత్తేషు తైలం విధీయతే ||57||
तैलं कफे सवाते स्यात् केवले पवने वसाम् | दद्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते ||५६|| चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेवं प्रकीर्तितः | श्लेष्मस्थानाविरोधित्वात्तेषु तैलं विधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
అతః స్నేహాన్ దోషప్రత్యనీకత్వేన విభజతి- తైలమిత్యాది||56-57||
Adhikarana ౩౫ (౫౮-౬౦) · Śloka ౬౦
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి కవలగ్రహణే విధిం | చతుర్ధా కవలః స్నేహీ ప్రసాదీ శోధిరోపణౌ ||58|| స్నిగ్ధోష్ణైః స్నైహికో వాతే, స్వాదుశీతైః ప్రసాదనః | పిత్తే, కట్వమ్లలవణై రూక్షోష్ణైః శోధనః కఫే ||59|| కషాయతిక్తమధురైః కటూష్ణై రోపణో వ్రణే | చతుర్విధస్య చైవాస్య విశేషోఽయం ప్రకీర్తితః ||60||
अतः परं प्रवक्ष्यामि कवलग्रहणे विधिम् | चतुर्धा कवलः स्नेही प्रसादी शोधिरोपणौ ||५८|| स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते, स्वादुशीतैः प्रसादनः | पित्ते, कट्वम्ललवणै रूक्षोष्णैः शोधनः कफे ||५९|| कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णै रोपणो व्रणे | चतुर्विधस्य चैवास्य विशेषोऽयं प्रकीर्तितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
తతో నస్యమభిధాయ శిరోరోగముఖరోగావజయకారణం కవలగ్రహముద్దిశన్నాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| దోషభేదేన త్రిషు స్నైహికాదీనభిధాయ రోపణో వ్రణ ఇత్యనేన శోణితం చతుర్థమభిహితం||58-60||
Adhikarana ౩౬ (౬౧) · Śloka ౬౧
తత్ర త్రికటుకవచాసర్షపహరీతకీకల్కమాలోడ్య తైలశుక్తసురామూత్రక్షారమధూనామన్యతమేన సలవణమభిప్రతప్తముపస్విన్నమృదితగలకపోలలలాటప్రదేశో ధారయేత్ ||61||
तत्र त्रिकटुकवचासर्षपहरीतकीकल्कमालोड्य तैलशुक्तसुरामूत्रक्षारमधूनामन्यतमेन सलवणमभिप्रतप्तमुपस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशो धारयेत् ||६१||
🔊 Audio coming soon
ముఖస్యాత్ర కఫస్థానత్వాత్ కఫహరం సంశోధనమేవ కవలం త్రికటుకాదిద్రవ్యైర్దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది||61||
Adhikarana ౩౭ (౬౨) · Śloka ౬౨
సుఖం సంచార్యతే యా తు మాత్రా స (సా) కవలః స్మృతః | అసంచార్యా తు యా మాత్రా గండూషః స ప్రకీర్తితః ||62||
सुखं सञ्चार्यते या तु मात्रा स (सा) कवलः स्मृतः | असञ्चार्या तु या मात्रा गण्डूषः स प्रकीर्तितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
అథ కవలగండూషయోః ప్రతిస్వం భేదమాహ- సుఖమిత్యాది||62||
Adhikarana ౩౮ (౬౩) · Śloka ౬౩
తావచ్చ ధారయితవ్యోఽనన్యమనసోన్నతదేహేన యావద్దోషపరిపూర్ణకపోలత్వం నాసాస్రోతోనయనపరిప్లావశ్చ భవతి తదా విమోక్తవ్యః, పునశ్చాన్యో గ్రహీతవ్య ఇతి ||63||
तावच्च धारयितव्योऽनन्यमनसोन्नतदेहेन यावद्दोषपरिपूर्णकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लावश्च भवति तदा विमोक्तव्यः, पुनश्चान्यो ग्रहीतव्य इति ||६३||
🔊 Audio coming soon
కియంతం కాలం వ్యాప్య ధారణీయస్తదాహ- తావచ్చ ధారయితవ్య ఇత్యాది| దోషోఽత్ర కఫః| నాసాస్రోతః నాసారంధ్రం||63||
Adhikarana ౩౯ (౬౪) · Śloka ౬౪
ఏవం స్నేహపయఃక్షౌద్రరసమూత్రామ్లసంభృతాః | కషాయోష్ణోదకాభ్యాం చ కవలా దోషతో హితాః ||64||
एवं स्नेहपयःक्षौद्ररसमूत्राम्लसम्भृताः | कषायोष्णोदकाभ्यां च कवला दोषतो हिताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
శోధనకవలస్య విధానం స్నేహాదిష్వపి నిర్దిశన్నాహ- ఏవమిత్యాది| సంభృతాః సమ్యక్కృతాః| దోషత ఇతి దోషవ్యాధిప్రత్యనీకభావేన| దోషగ్రహణేన వ్యాధిః పరిగృహ్యతే, కార్యే కారణోపచారాత్||64||
Adhikarana ౪౦ (౬౫-౬౬) · Śloka ౬౭
వ్యాధేరపచయస్తుష్టిర్వైశద్యం వక్త్రలాఘవం | ఇంద్రియాణాం ప్రసాదశ్చ కవలే శుద్ధిలక్షణం ||65|| హీనే జాడ్యకఫోత్క్లేశావరసజ్ఞానమేవ చ | అతియోగాన్ముఖే పాకః శోషతృష్ణారుచిక్లమాః ||66|| శోధనీయే విశేషేణ భవంత్యేవ న సంశయః |67|
व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् | इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम् ||६५|| हीने जाड्यकफोत्क्लेशावरसज्ञानमेव च | अतियोगान्मुखे पाकः शोषतृष्णारुचिक्लमाः ||६६|| शोधनीये विशेषेण भवन्त्येव न संशयः |६७|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం యోగాదిలక్షణముద్దిశన్నాహ- వ్యాధేరిత్యాది| అత్ర స్థానిత్వేన శోధనీయ ఏవ ప్రధానః, తేన వ్యాధేరపచయ ఇత్యాదికం శుద్ధిలక్షణం విశేషేణ శోధనీయస్య, సామాన్యేన పునః స్నైహికాదీనామపి; ముఖపాకాది తు శోధనీయస్యైవ, శేషాణాం తు ద్రవ్యగుణాదూహ్యం||65-66||-
Adhikarana ౪౧ (౬౭-౬౮) · Śloka ౬౮
తిలా నీలోత్పలం సర్పిః శర్కరా క్షీరమేవ చ ||67|| సక్షౌద్రో దగ్ధవక్త్రస్య గండూషో దాహనాశనః | కవలస్య విధిర్హ్యేష సమాసేన ప్రకీర్తితః ||68||
तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ||६७|| सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहनाशनः | कवलस्य विधिर्ह्येष समासेन प्रकीर्तितः ||६८||
🔊 Audio coming soon
ఆగంతుకస్య క్షారాదిదాహస్య కవలముద్దిశన్నాహ- తిలా నీలోత్పలమిత్యాది| ఏతైర్వ్యస్తైః సమస్తైశ్చ క్షారాదిదాహే కవలః||67-68||
Adhikarana ౪౨ (౬౯) · Śloka ౭౦
విభజ్య భేషజం బుద్ధ్యా కుర్వీత ప్రతిసారణం | కల్కో రసక్రియా క్షౌద్రం చూర్ణం చేతి చతుర్విధం ||69|| అంగుల్యగ్రప్రణీతం తు యథాస్వం ముఖరోగిణాం |70|
विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणम् | कल्को रसक्रिया क्षौद्रं चूर्णं चेति चतुर्विधम् ||६९|| अङ्गुल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिणाम् |७०|
🔊 Audio coming soon
లుప్తాదిగ్రహణగృహీతస్య ప్రతిసారణస్య సమాసేన విధానముద్దిశన్నాహ- విభజ్యేత్యాది| రసక్రియా ఫాణితాకృతిః| భేషజం రసవీర్యగుణవిపాకైర్వాతాదిదోషాన్ తదారబ్ధరోగాంశ్చ ప్రవిభజ్య, యథాస్వం యద్యత్ర ప్రతిసారణం హితం తత్కృత్వైవ ముఖరోగిణాం కుర్వీత కల్కాదిభేదేన చతుర్విధం ప్రతిసారణం| అంగుల్యగ్రప్రణీతత్వేన కోలాస్థిమాత్రత్వం ప్రతిసారణస్య సూచయతి| తథా చ శాలాక్యే- “కోలాస్థిమాత్రేణ పిండేన యథాదోషం యథావ్యాధి పంచ సప్త వా వారాన్ హీనమధ్యమోత్తమేషు వ్యాధిషు చ ప్రతిసారణం కుర్వీత| న చైనమతిఘర్షయేత్| అతిఘర్షణాదోషచోషదాహక్లేదశ్వయథుతృష్ణాభక్తచ్ఛందవాక్సంగా భవంతి, అసమ్యక్ప్రతిసారణాత్ పైచ్ఛిల్యగురుత్వానన్నాభిలాషప్రమోహవికారానుపశయాః, సమ్యక్ప్రతిసారణాద్వైశద్యం లాఘవం క్షవథురప్రసేకోఽన్నాభిలాషశ్చ”- ఇతి||69||-
Adhikarana ౪౩ (౭౦-౭౧) · Śloka ౭౧
తస్మిన్ యోగమయోగం చ కవలోక్తం విభావయేత్ ||70|| తానేవ శమయేద్ వ్యాధీన్ కవలో యానపోహతి | దోషఘ్నమనభిష్యంది భోజయేచ్చ తథా నరం ||71||
तस्मिन् योगमयोगं च कवलोक्तं विभावयेत् ||७०|| तानेव शमयेद् व्याधीन् कवलो यानपोहति | दोषघ्नमनभिष्यन्दि भोजयेच्च तथा नरम् ||७१||
🔊 Audio coming soon
తస్మిన్ యోగమిత్యాది| యోగాదన్యః అయోగః, స పునరిహ హీనయోగోఽతియోగశ్చ| అయోగం చేతి చకారేణ యోగాయోగాతియోగచికిత్సితం సముచ్చీయతే| దోషఘ్నమితి యేన దోషేణ వాతాదినా ముఖరోగ ఆరబ్ధః| (అత్ర చ కృష్ణాత్రేయః,- “సప్తవర్షముపాదాయ నస్యకర్మ చతుర్విధం| ప్రతిమర్శోఽథ వమనం జన్మప్రభృతి శస్యతే| ధూమో ద్వాదశవర్షస్య కవలః పంచమే తతః| దోషవ్యాధిబలావస్థాం వీక్ష్య చైతాన్ ప్రయోజయేత్”- ఇతి)||70-71||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౪౦
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ధూమనస్యకవలగ్రహచికిత్సితం నామ చత్వారింశోఽధ్యాయః ||40|| ఇతి భగవతా శ్రీధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం తచ్ఛిష్యేణ మహర్షిణా సుశ్రుతేన విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాం చతుర్థం చికిత్సాస్థానం సమాప్తం|
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ||४०|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां चतुर्थं चिकित्सास्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సమస్తనిబంధార్థజ్ఞాపికాయాం సుశ్రుతటీకాయాం చత్వారింశోఽధ్యాయః||40||