Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાતો ધૂમનસ્યકવલગ્રહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથેત્યાદિ| કવલશબ્દેનાત્ર ચિકિત્સિતસાદૃશ્યાદ્ગણ્ડૂષપ્રતિસારણે ઉપલક્ષ્યેતે||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩
ધૂમઃ પઞ્ચવિધો ભવતિ; તદ્યથા- પ્રાયોગિકઃ, સ્નૈહિકો, વૈરેચનિકઃ, કાસઘ્નો, વામનીયશ્ચેતિ ||૩||
धूमः पञ्चविधो भवति; तद्यथा- प्रायोगिकः, स्नैहिको, वैरेचनिकः, कासघ्नो, वामनीयश्चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
તેષ્વાદ્યસ્ય ધૂમસ્ય વિષયભેદપ્રતિપાદનાય પાઞ્ચવિધ્યામાહ- ધૂમ ઇત્યાદિ| કાસઘ્નવામનીયયોરત્રૈવાન્તર્ભાવાત્ત્રિવિધ ઇત્યન્યે| તત્ર પ્રયોગઃ સ્વસ્થસ્ય સતતોપયોગસ્તત્ર સાધુઃ પ્રાયોગિકઃ; સ ચ શ્લેષ્માણમુત્ક્લેશયતિ, ઉત્ક્લિષ્ટં ચાપકર્ષતિ, શમયતિ વાતં, સ્નેહનવિરેચનાભ્યાં તુલ્યત્વાત્| કાસહરત્વાત્ કાસઘ્નઃ; સ પુનરુરઃકણ્ઠરોગહરોઽપ્યાવસ્થિક એવ| અભિષ્યણ્ણશિરસિ શિરો વિરેચયતીતિ વિરેચનઃ, વિરેચન એવ વૈરેચનઃ; વૈરેચનઃ શ્લેષ્માણમુત્ક્લેશ્યાપકર્ષયતિ, રૌક્ષ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાદૌષ્ણ્યાદ્વૈશદ્યાચ્ચ| રૂક્ષસ્ય સ્નેહાય પ્રભવતીતિ સ્નૈહિકઃ; સ ચ વાતં શમયતિ, સ્નેહનાદુપલેપનાચ્ચ| વામયતીતિ વામનીયઃ, સ પુનરુત્કૃષ્ટકફાભિપન્નકણ્ઠોરસઃ||૩||
Adhikarana ૩ (૪) · Śloka ૪
તત્રૈલાદિના કુષ્ઠતગરવર્જ્યેન શ્લક્ષ્ણપિષ્ટેન દ્વાદશાઙ્ગુલં શરકાણ્ડમઙ્ગુલિપરિણાહં ક્ષૌમેણાષ્ટાઙ્ગુલં વેષ્ટયિત્વા લેપયેદેષા વર્તિઃ પ્રાયોગિકે , સ્નેહફલસારમધૂચ્છિષ્ટસર્જરસગુગ્ગુલુપ્રભૃતિભિઃ સ્નેહમિશ્રૈઃ સ્નૈહિકે, શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્વૈરેચને, બૃહતીકણ્ટકારિકાત્રિકટુકાસમર્દહિઙ્ગ્વિઙ્ગુદીત્વઙ્મનઃશિલાચ્છિન્નરુહાકર્કટશૃઙ્ગીપ્રભૃતિભિઃ કાસહરૈશ્ચ કાસઘ્ને, સ્નાયુચર્મખુરશૃઙ્ગકર્કટકાસ્થિશુષ્કમત્સ્યવલ્લૂરકૃમિપ્રભૃતિભિર્વામનીયૈશ્ચ વામનીયે ||૪||
तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्ज्येन श्लक्ष्णपिष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकाण्डमङ्गुलिपरिणाहं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्टयित्वा लेपयेदेषा वर्तिः प्रायोगिके , स्नेहफलसारमधूच्छिष्टसर्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेहमिश्रैः स्नैहिके, शिरोविरेचनद्रव्यैर्वैरेचने, बृहतीकण्टकारिकात्रिकटुकासमर्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्मनःशिलाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीप्रभृतिभिः कासहरैश्च कासघ्ने, स्नायुचर्मखुरशृङ्गकर्कटकास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्वामनीयैश्च वामनीये ||४||
🔊 Audio coming soon
તસ્ય પઞ્ચવિધસ્યાપિ દહનબાહ્યાશ્રયધૂમવર્તિસાધનદ્રવ્યાણિ નિર્દિશન્નાહ- તત્રૈલાદિનેત્યાદિ| એલાદિવર્ગે કુષ્ઠતગરૌ વર્જ્યૌ| તથા ચ નિમિઃ- “ધૂમો હિ વક્રકુષ્ઠાભ્યાં વિલાલયતિ શક્તિતઃ| મસ્તિષ્કં તદ્ધિ વિષ્યણ્ણં નાશાય પ્રતિપદ્યતે”- ઇતિ| તસ્માત્ કુષ્ઠતગરવર્જિતેનૈલાદિના લેપયેત્| શરકાણ્ડઃ શરેષિકા| અઙ્ગુલિપરિણાહં કનિષ્ઠિકાઙ્ગુલિસમસ્થૌલ્યં; અન્તયોદ્ર્વ્યઙ્ગુલં વિહાય વર્તિઃ| શરકાણ્ડસ્ય સુખાપકર્ષણાર્થં ક્ષૌમેણાષ્ટાઙ્ગુલવેષ્ટનમ્| યદેતદષ્ટાઙ્ગુલં વર્તિપ્રમાણમુક્તં પ્રાયોગિકે તદષ્ટચત્વારિંશદઙ્ગુલે નેત્રે જ્ઞાતવ્યં, સર્વધૂમનેત્રેભ્યઃ ષડ્ભાગપ્રમાણા વર્તિઃ કાર્યેતિ તન્ત્રાન્તરપ્રતિપાદનાત્| તથા ચ વિદેહઃ- “અઙ્ગુષ્ઠપરિણાહેન મધ્યે સ્થૂલાઽન્તયોસ્તનુઃ| ધૂમનેત્રસ્ય ષડ્ભાગં વર્તિમાનં પ્રચક્ષતે”- ઇતિ (શરકાણ્ડસ્ય માનં બોધ્યમ્)| સ્નેહફલસારમધૂચ્છિષ્ટેત્યાદિ| સ્નેહફલાનાં તિલાદિશિગ્રુબિભીતકાદિફલાનાં, સારઃ તદન્તર્ગતો મજ્જા| તથા નેત્રચતુર્ભાગેન શરેષિકા ગ્રાહ્યા, એવં સ્નૈહિકાદિષુ ચતુર્ષ્વપિ ધૂમેષુ યથાસ્વં નેત્રમાનાત્ ષષ્ઠભાગેન વર્તિપ્રમાણમુક્તં ભવતિ| પ્રભૃતિગ્રહણેન દ્રાક્ષાસલ્લકીખપુરાદિકમ્| શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ વિડઙ્ગખરમઞ્જરીમધુશિગ્રુસૂર્યવલ્લીપીલુપિપ્પલીસિદ્ધાર્થકસુરસાર્જકપ્રભૃતીનિ| કાસહરૈશ્ચેતિ કાસહરાણિ ગુણોપવર્ણને શાસ્ત્રે તત્પ્રતિષેધે ચ પ્રોક્તાનિ| સ્નાયુચર્મેત્યાદિ| વામનીયદ્રવ્યાણિ મદનફલાદીનિ સંશોધનસંશમનીયોક્તાનિ||૪||
Adhikarana ૪ (૫) · Śloka ૫
તત્ર બસ્તિનેત્રદ્રવ્યૈર્ધૂમનેત્રદ્રવ્યાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ | ધૂમનેત્રં તુ કનિષ્ઠિકાપરિણાહમગ્રે કલાયમાત્રસ્રોતો મૂલેઽઙ્ગુષ્ઠપરિણાહં ધૂમવર્તિપ્રવેશસ્રોતોઽઙ્ગુલાન્યષ્ટચત્વારિંશત્ પ્રાયોગિકે, દ્વાત્રિંશત્ સ્નેહને, ચતુર્વિંશતિર્વૈરેચને, ષોડશાઙ્ગુલં કાસઘ્ને વામનીયે ચ | એતેઽપિ કોલાસ્થિમાત્રચ્છિદ્રે ભવતઃ | વ્રણનેત્રમષ્ટાઙ્ગુલં વ્રણધૂપનાર્થં કલાયપરિમણ્ડલં કુલત્થવાહિસ્રોત ઇતિ ||૫||
तत्र बस्तिनेत्रद्रव्यैर्धूमनेत्रद्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति | धूमनेत्रं तु कनिष्ठिकापरिणाहमग्रे कलायमात्रस्रोतो मूलेऽङ्गुष्ठपरिणाहं धूमवर्तिप्रवेशस्रोतोऽङ्गुलान्यष्टचत्वारिंशत् प्रायोगिके, द्वात्रिंशत् स्नेहने, चतुर्विंशतिर्वैरेचने, षोडशाङ्गुलं कासघ्ने वामनीये च | एतेऽपि कोलास्थिमात्रच्छिद्रे भवतः | व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं व्रणधूपनार्थं कलायपरिमण्डलं कुलत्थवाहिस्रोत इति ||५||
🔊 Audio coming soon
અત્રૈવ ધૂમનેત્રદ્રવ્યાણિ સઙ્ક્ષેપાર્થમતિદેશેનાતિદિશન્નાહ- તત્ર બસ્તિનેત્રદ્રવ્યૈરિત્યાદિ| બસ્તિનેત્રદ્રવ્યૈઃ સુવર્ણરૂપ્યત્રપુસીસતામ્રકાંસ્યાદિભિઃ| અત ઊર્ધ્વં નેત્રસ્ય દીર્ઘત્વચ્છિદ્રાણાં પ્રમાણમાહ- ધૂમનેત્રમિત્યાદિ| કનિષ્ઠિકાપરિણાહમિતિ કનિષ્ઠિકાસમસ્થૂલમ્| અગ્રે મુખનાસિકાપ્રણયનસ્થાને, મૂલે વર્તિસંવરણસ્થાને, અઙ્ગુષ્ઠપરિણાહમ્ અઙ્ગુષ્ઠસમસ્થૂલમ્| ધૂમવર્તિપ્રવેશસ્રોત ઇતિ યાવતા સ્રોતસા ધૂમવર્તિપ્રવેશો ભવતિ તાવન્માત્રસ્રોતસ્કમ્| મૂલચ્છિદ્રમાનં ચતુર્ષ્વપિ પ્રતિપાદ્ય પૃથગ્દૈર્ધ્યમાનમાહ- અઙ્ગુલાન્યષ્ટચત્વારિંશદિત્યાદિ| દશાઙ્ગુલં વા વામનીયમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તચ્ચ ગયદાસેન વિદેહમતાનુસારિણાઽસમ્યગિતિ પ્રતિપાદિતમ્| ઋજુત્રિકોષાફલિતપર્વત્રયવિરચિતત્વં નેત્રસ્ય તન્ત્રાન્તરાદવગન્તવ્યમ્| વ્રણનેત્રમષ્ટાઙ્ગુલમિત્યાદિ| કલાયપરિમણ્ડલં ગુટિકામુખમ્||૫||
Adhikarana ૫ (૬-૯) · Śloka ૯
અથ સુખોપવિષ્ટઃ સુમના ઋજ્વધોદૃષ્ટિરતન્દ્રિતઃ સ્નેહાક્તદીપ્તાગ્રાં વર્તિં નેત્રસ્રોતસિ પ્રણિધાય ધૂમં પિબેત્ ||૬|| મુખેન તં પિબેત્ પૂર્વં નાસિકાભ્યાં તતઃ પિબેત્ | મુખપીતં મુખેનૈવ વમેત્ પીતં ચ નાસયા ||૭|| મુખેન ધૂમમાદાય નાસિકાભ્યાં ન નિર્હરેત્ | તેન હિ પ્રતિલોમેન દૃષ્ટિસ્તત્ર નિહન્યતે ||૮|| વિશેષતસ્તુ પ્રાયોગિકં ઘ્રાણેનાદદીત, સ્નૈહિકં મુખનાસાભ્યાં, નાસિકયા વૈરેચનિકં, મુખેનૈવેતરૌ ||૯||
अथ सुखोपविष्टः सुमना ऋज्वधोदृष्टिरतन्द्रितः स्नेहाक्तदीप्ताग्रां वर्तिं नेत्रस्रोतसि प्रणिधाय धूमं पिबेत् ||६|| मुखेन तं पिबेत् पूर्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् | मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतं च नासया ||७|| मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निर्हरेत् | तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र निहन्यते ||८|| विशेषतस्तु प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत, स्नैहिकं मुखनासाभ्यां, नासिकया वैरेचनिकं, मुखेनैवेतरौ ||९||
🔊 Audio coming soon
અથાનન્તરં ધૂમપાનવિધાનમાહ- અથ સુખોપવિષ્ટ ઇત્યાદિ| સુખોપવિષ્ટ ઋજ્વધોદૃષ્ટિરિતિ કાયનિયમઃ| સુમના ઇતિ ક્રોધાદ્યપગમાન્મનોનિયમઃ| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ| સ્નેહાક્તદીપ્તાગ્રામિતિ પૂર્વં સ્નેહાક્તાં પશ્ચાદ્દીપ્તાગ્રામ્| મુખેનેત્યાદિ ઉભયમાર્ગપાનાર્હો મુખેન પૂર્વં પિબેત્ પશ્ચાન્નાસિકયેતિ| તદુભયપીતં પઞ્ચપ્રકારમપ્યુરઃપ્રાપ્તં મુખેન વમનીયં ન કથમપિ નાસિકયેતિ દર્શયન્નાહ- મુખપીતમિત્યાદિ| મુખેન પીતં મુખેનૈવ વમેત્, નાસિકયાઽપિ પીતં મુખેનૈવ વમેત્| પ્રતિલોમેન વ્યાપદમાહ- પ્રતિલોમેનેત્યાદિ| તથા ચ ચક્ષુષ્યેણઃ- “નિર્વમેત્તુ મુખેનૈવ નાસયા ન કથઞ્ચન| વિલોમતો ગતો ધૂમઃ કુર્યાદ્દર્શનવિભ્રમમ્”- ઇતિ| વિશેષતસ્તુ પ્રાયોગિકમિત્યાદિ| શિરોગતધમનીનાં લક્ષણવિશેષમાશ્રિત્ય પ્રાયોગિકં ઘ્રાણેનાદદીત, સામાન્યતઃ પુનરુરઃશિરોરોગસમ્ભવાનામુભયમાર્ગેણાપિ, તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્; તથાચ વિદેહઃ- “પ્રયોગપાને પૂર્વં વા નાસયા ધૂમમાચરેત્”- ઇતિ| પૂર્વં વા નાસયા ધૂમમાચરેદિત્યનેન ક્વચિન્મુખેનાપિ પ્રાક્ પેય ઇત્યવગમ્યતે| ઉભયમાર્ગપાનહેતુશ્ચક્ષુષ્યેણદર્શિતો યથા- “ઉરઃકણ્ઠાદિરોગેષુ મુખેનૈવ પિબેન્નરઃ| શિરઃકર્ણાક્ષિનાસાસ્થે નાસાતો ધૂમમાચરેત્”- ઇતિ| સ્નૈહિકં મુખનાસાભ્યામિતિ કણ્ઠોરઃસમાશ્રિતે વાતે મુખેન, શિરઃસમાશ્રિતે વાતે નાસયા, ઉભયમાર્ગેણ પાનાર્હો મુખેન પૂર્વં પિબેત્પશ્ચાન્નાસિકયેતિ| વૈરેચનિકમિતિ ઉત્ક્લિષ્ટકફાભિવ્યાપ્તકણ્ઠોરસો નાસયા, અનુત્ક્લિષ્ટકફઃ પુનર્વૈરેચનિકમપિ પ્રાગ્વક્ત્રેણ; તથા ચ વાગ્ભટઃ- “પ્રાક્ પિબેન્નાસયોત્ક્લિષ્ટે દોષે ઘ્રાણશિરોગતે| ઉત્ક્લેશનાર્થં વક્ત્રેણ વિપરીતં તુ કણ્ઠગે”-| મુખેનૈવેતિ ઇતરૌ કાસઘ્નવામનીયૌ મુખેનૈવ પેયૌ, કાસસ્ય વામનીયસ્ય ચ રોગસ્યોરઃકણ્ઠગત્વાત્||૬-૯||
Adhikarana ૬ (૧૦) · Śloka ૧૦
તત્ર પ્રાયોગિકે વર્તિં વ્યપગતશરકાણ્ડાં નિવાતાતપશુષ્કામઙ્ગારેષ્વવદીપ્ય નેત્રમૂલસ્રોતસિ પ્રયુજ્ય ધૂમમાહરેતિ બ્રૂયાત્; એવં સ્નેહનં વૈરેચનિકં ચ કુર્યાદિતિ | ઇતરયોર્વ્યપેતધૂમાઙ્ગારે સ્થિરે સમાહિતે શરાવે પ્રક્ષિપ્ય વર્તિં મૂલચ્છિદ્રેણાન્યેન શરાવેણ પિધાય તસ્મિન્ છિદ્રે નેત્રમૂલં સંયોજ્ય ધૂમમાસેવેત, પ્રશાન્તે ધૂમે વર્તિમવશિષ્ટાં પ્રક્ષિપ્ય પુનરપિ ધૂમં પાયયેદાદોષવિશુદ્ધેઃ; એષ ધૂમપાનોપાયવિધિઃ ||૧૦||
तत्र प्रायोगिके वर्तिं व्यपगतशरकाण्डां निवातातपशुष्कामङ्गारेष्ववदीप्य नेत्रमूलस्रोतसि प्रयुज्य धूममाहरेति ब्रूयात्; एवं स्नेहनं वैरेचनिकं च कुर्यादिति | इतरयोर्व्यपेतधूमाङ्गारे स्थिरे समाहिते शरावे प्रक्षिप्य वर्तिं मूलच्छिद्रेणान्येन शरावेण पिधाय तस्मिन् छिद्रे नेत्रमूलं संयोज्य धूममासेवेत, प्रशान्ते धूमे वर्तिमवशिष्टां प्रक्षिप्य पुनरपि धूमं पाययेदादोषविशुद्धेः; एष धूमपानोपायविधिः ||१०||
🔊 Audio coming soon
તત્ર પ્રાયોગિકે વર્તિમિત્યાદિ| સ્થિરે અચલે| સમાહિતે શોભનકારિતયા સ્થાપિતે| મૂલચ્છિદ્રેણોતિ મૂલે છિદ્રં યસ્ય તેન મૂલચ્છિદ્રેણાન્યેન શરાવેણ| વર્તિં ધૂમવર્તિં ચૂર્ણં વા||૧૦||
Adhikarana ૭ (૧૧) · Śloka ૧૧
તત્ર શોકશ્રમભયામર્ષૌષ્ણ્યવિષરક્તપિત્તમદમૂર્ચ્છાદાહપિપાસાપાણ્ડુરોગતાલુશોષચ્છર્દિશિરોઽભિઘાતોદ્ગારાપતર્પિત- તિમિરપ્રમેહોદરાધ્માનોર્ધ્વવાતાર્તા બાલવૃદ્ધદુર્બલવિરિક્તાસ્થાપિતજાગરિતગર્ભિણીરૂક્ષક્ષીણક્ષતોરસ્ક- મધુઘૃતદધિદુગ્ધમત્સ્યમદ્યયવાગૂપીતાલ્પકફાશ્ચ ન ધૂમમાસેવેરન્ ||૧૧||
तत्र शोकश्रमभयामर्षौष्ण्यविषरक्तपित्तमदमूर्च्छादाहपिपासापाण्डुरोगतालुशोषच्छर्दिशिरोऽभिघातोद्गारापतर्पित- तिमिरप्रमेहोदराध्मानोर्ध्ववातार्ता बालवृद्धदुर्बलविरिक्तास्थापितजागरितगर्भिणीरूक्षक्षीणक्षतोरस्क- मधुघृतदधिदुग्धमत्स्यमद्ययवागूपीताल्पकफाश्च न धूममासेवेरन् ||११||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં ધૂમાનર્હોપદેશઃ- તત્ર શોકશ્રમભયેત્યાદિ| તત્ર શોકાદિભિરૂર્ધ્વવાતાન્તૈઃ સહાર્તશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે||૧૧||
Adhikarana ૮ (૧૨) · Śloka ૧૨
અકાલપીતઃ કુરુતે ભ્રમં મૂર્ચ્છાં શિરોરુજમ્ | ઘ્રાણશ્રોત્રાક્ષિજિહ્વાનામુપઘાતં ચ દારુણમ્ ||૧૨||
अकालपीतः कुरुते भ्रमं मूर्च्छां शिरोरुजम् | घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानामुपघातं च दारुणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
અકાલપીતસ્ય વ્યાપદુદ્ભવં દર્શયન્નાહ- અકાલપીત ઇત્યાદિ||૧૨||
Adhikarana ૯ (૧૩) · Śloka ૧૩
આદ્યાસ્તુ ત્રયો ધૂમા દ્વાદશસુ કાલેષૂપાદેયાઃ | તદ્યથા- ક્ષુતદન્તપ્રક્ષાલનનસ્યસ્નાનભોજનદિવાસ્વપ્નમૈથુનચ્છર્દિમૂત્રોચ્ચારહસિતરુષિતશસ્ત્રકર્માન્તેષ્વિતિ | તત્ર વિભાગો- મૂત્રોચ્ચારક્ષવથુહસિતરુષિતમૈથુનાન્તેષુ સ્નૈહિકઃ, સ્નાનચ્છર્દનદિવાસ્વપ્નાન્તેષુ વૈરેચનિકઃ, દન્તપ્રક્ષાલનસ્ય સ્નાનભોજનશસ્ત્રકર્માન્તેષુ પ્રાયોગિક ઇતિ ||૧૩||
आद्यास्तु त्रयो धूमा द्वादशसु कालेषूपादेयाः | तद्यथा- क्षुतदन्तप्रक्षालननस्यस्नानभोजनदिवास्वप्नमैथुनच्छर्दिमूत्रोच्चारहसितरुषितशस्त्रकर्मान्तेष्विति | तत्र विभागो- मूत्रोच्चारक्षवथुहसितरुषितमैथुनान्तेषु स्नैहिकः, स्नानच्छर्दनदिवास्वप्नान्तेषु वैरेचनिकः, दन्तप्रक्षालनस्य स्नानभोजनशस्त्रकर्मान्तेषु प्रायोगिक इति ||१३||
🔊 Audio coming soon
કઃ પુનર્ધૂમસ્ય પાનકાલ ઇત્યાહ- આદ્યસ્તુ ત્રયો ધૂમા ઇત્યાદિ| રુષિતં ક્રોધઃ||૧૩||
Adhikarana ૧૦ (૧૪) · Śloka ૧૪
તત્ર સ્નૈહિકો વાતં શમયતિ, સ્નેહાદુપલેપાચ્ચ; વૈરેચનઃ શ્લેષ્માણમુત્ક્લેશ્યાપકર્ષતિ, રૌક્ષ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાદૌષ્ણ્યાદ્વૈશદ્યાચ્ચ; પ્રાયોગિકઃ શ્લેષ્માણમુત્ક્લેશયત્યુત્ક્લિષ્ટં ચાપકર્ષતિ શમયતિ વાતં સાધારણત્વાત્ પૂર્વાભ્યામિતિ ||૧૪||
तत्र स्नैहिको वातं शमयति, स्नेहादुपलेपाच्च; वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्वैशद्याच्च; प्रायोगिकः श्लेष्माणमुत्क्लेशयत्युत्क्लिष्टं चापकर्षति शमयति वातं साधारणत्वात् पूर्वाभ्यामिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
તેષાં પ્રત્યેકં કાર્યમાહ- તત્ર સ્નૈહિકો વાતમિત્યાદિ| કુતઃ પુનરયં કફોત્ક્લેશાપકર્ષણવાતશમનાનિ કરોતીત્યાહ- સાધારણત્વાદિતિ; સાધારણત્વાત્ પૂર્વાભ્યાં સ્નેહનવિરેચનાભ્યાં તુલ્યત્વાદિત્યર્થઃ||૧૪||
Adhikarana ૧૧ (૧૫-૧૬) · Śloka ૧૬
ભવતિ ચાત્ર- નરો ધૂમોપયોગાચ્ચ પ્રસન્નેન્દ્રિયવાઙ્મનાઃ | દૃઢકેશદ્વિજશ્મશ્રુઃ સુગન્ધિવિશદાનનઃ ||૧૫|| તથા કાસશ્વાસારોચકાસ્યોપલેપસ્વરભેદમુખાસ્રાવક્ષવથુવમથુક્રથતન્દ્રાનિદ્રાહનુમન્યાસ્તમ્ભાઃ પીનસશિરોરોગકર્ણાક્ષિશૂલા વાતકફનિમિત્તાશ્ચાસ્ય મુખરોગા ન ભવન્તિ ||૧૬||
भवति चात्र- नरो धूमोपयोगाच्च प्रसन्नेन्द्रियवाङ्मनाः | दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिविशदाननः ||१५|| तथा कासश्वासारोचकास्योपलेपस्वरभेदमुखास्रावक्षवथुवमथुक्रथतन्द्रानिद्राहनुमन्यास्तम्भाः पीनसशिरोरोगकर्णाक्षिशूला वातकफनिमित्ताश्चास्य मुखरोगा न भवन्ति ||१६||
🔊 Audio coming soon
ધૂમોપયોગફલમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| ક્રથઃ અકસ્માદુચ્છ્વાસાવરોધઃ||૧૫-૧૬||
Adhikarana ૧૨ (૧૭) · Śloka ૧૭
તસ્ય યોગાયોગાતિયોગા વિજ્ઞાતવ્યાઃ | તત્ર યોગો રોગપ્રશમનઃ, અયોગો રોગાપ્રશમનઃ, તાલુગલશોષપરિદાહપિપાસામૂર્ચ્છાભ્રમમદકર્ણક્ષ્વેડદૃષ્ટિનાસારોગદૌર્બલ્યાન્યતિયોગો જનયતિ ||૧૭||
तस्य योगायोगातियोगा विज्ञातव्याः | तत्र योगो रोगप्रशमनः, अयोगो रोगाप्रशमनः, तालुगलशोषपरिदाहपिपासामूर्च्छाभ्रममदकर्णक्ष्वेडदृष्टिनासारोगदौर्बल्यान्यतियोगो जनयति ||१७||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિ| દૃષ્ટિનાસયો રોગદૌર્બલ્યાભ્યાં સમ્બન્ધઃ| અતિયોગો જનયતીત્યસ્યાગ્રે ‘તત્ર સર્પિઃપાનનાવનાઞ્જનતર્પણાનિ વિદધ્યાત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૭||
Adhikarana ૧૩ (૧૮) · Śloka ૧૮
પ્રાયોગિકં ત્રીંસ્ત્રીનુચ્છ્વાસાનાદદીત મુખનાસિકાભ્યાં ચ પર્યાયાંસ્ત્રીંશ્ચતુરો વેતિ, સ્નૈહિકં યાવદશ્રુપવૃત્તિઃ, વૈરેચનિકમાદોષદર્શનાત્, તિલતણ્ડુલયવાગૂપીતેન પાતવ્યો વામનીયઃ, ગ્રાસાન્તરેષુ કાસઘ્ન ઇતિ ||૧૮||
प्रायोगिकं त्रींस्त्रीनुच्छ्वासानाददीत मुखनासिकाभ्यां च पर्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति, स्नैहिकं यावदश्रुपवृत्तिः, वैरेचनिकमादोषदर्शनात्, तिलतण्डुलयवागूपीतेन पातव्यो वामनीयः, ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
પ્રાયોગિકાદીનાં પાનમર્યાદામાહ- પ્રાયોગિકમિત્યાદિ| મુખનાસિકાભ્યામિતિ દોષસ્થાનમવેક્ષ્યોચિતમાર્ગેણાદદીત| ત્રીંસ્ત્રીનુચ્છ્વાસાન્ કતિસઙ્ખ્યાકાનાદદીતેત્યાહ- પર્યાયાંસ્ત્રીંશ્ચતુરો વેતિ|- પર્યાયઃ પરિપાટી, ઉચ્છ્વાસત્રયેણૈકઃ પર્યાયઃ, તાન્ પર્યાયાન્ ત્રીંશ્ચતુરો વા દોષપુરુષબલમવેક્ષ્ય; એતદુક્તં ભવતિ- ત્રિભિઃઆદાનવિસર્ગૈસ્ત્રીન્ વારાંશ્ચતુરો વા ધૂમઃ પાતવ્યઃ| વાશબ્દોઽત્ર વ્યવસ્થાયામ્| તેન તન્ત્રાન્તરવ્યવસ્થિતોઽર્થોઽત્રજ્ઞાતવ્યઃ| તથાચ ધૂમપાનમાત્રાવિધાને નિમિઃ- “ધૂમપાને તુ વિજ્ઞેય ઉચ્છ્વાસસ્ત્રિગુણઃ કલાઃ| તિસ્રઃ કલાશ્ચાત્ર માત્રા પ્રમાણં સ્યાત્ત્રિમાત્રિકમ્||પિબેત્ સ્વસ્થવિધૌ માત્રાં દુર્બલસ્તુ કલાં પિબેત્| અભિષ્યણ્ણે પ્રમાણં સ્યાત્ પ્રમાણં ચ પિબેદ્રુજિ”- ઇતિ| સ્નૈહિકમિત્યાદિ| યાવદશ્રુપ્રવૃત્તિરિતિ બલવતિ પુરુષે, દુર્બલે ચ પ્રાયોગિકવત્| તથાચ ભોજઃ- “પ્રમાણં સ્નેહિકે ધૂમે કૃશો માત્રાં પિબેન્નરઃ| બલવાંસ્તુ પિબેત્તાવદ્યાવદશ્રુર્ન ગચ્છતિ”- ઇતિ| વૈરેચનિકમાદોષદર્શનાદિતિ દોષસ્ય કફાખ્યસ્ય વિકૃતસ્ય દર્શનં યાવત્| અત એવ તન્ત્રાન્તરે શોધનસ્યૈકસ્મિન્ દિને ત્રિશ્ચતુર્વા પાનં પ્રતિપાદિતમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરં- “સકૃત્ પિબેત્ સ્નેહનીયં પ્રયોગે સકૃદેવ ચ| દ્વિર્વા વિરેચનીયં તુ ત્રિશ્ચતુર્વા પિબેન્નરઃ”- ઇતિ| વિશિષ્ટધૂમપાને પૂર્વં કરણીયમાહ- તિલતણ્ડુલેત્યાદિ| વમનકાલ એવાકણ્ઠં તિલાદિયવાગૂપીતેન વામનીયો ધૂમઃ પાતવ્યો યાવત્ ‘પિત્તે કફસ્યાનુ સુખં પ્રવૃત્તે’ ઇત્યાદિવાક્યોક્તં સમ્યગ્વાન્તલક્ષણમિતિ| ગ્રાસાન્તરેષ્વિતિ કવલયોઃ કવલાનાં વાઽન્તરે, અન્તરં મધ્યમિત્યર્થઃ| ‘ગ્રાસાન્તે’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તથા ‘ભોજનસ્યોત્તરે’ ઇત્યપરે પઠન્તિ| કાસઘ્નશ્ચ વૈરેચનિકવત્ ત્રિશ્ચતુર્વા યાવદ્વિકૃતકફહરણમ્| તથા ચ ચરકઃ- “મુખેન વૈરેચનવત્ કાસવાન્ ધૂમમાપિબેત્”||૧૮||
Adhikarana ૧૪ (૧૯-૨૦) · Śloka ૨૦
વ્રણધૂમં શરાવસમ્પુટોપનીતેન નેત્રેણ વ્રણમાનયેત્, ધૂમપાનાદ્વેદનોપશમો વ્રણવૈશદ્યમાસ્રાવોપશમશ્ચ ભવતિ ||૧૯|| વિધિરેષ સમાસેન ધૂમસ્યાભિહિતો મયા | નસ્યસ્યાતઃ પ્રવક્ષ્યામિ વિધિં નિરવશેષતઃ ||૨૦||
व्रणधूमं शरावसम्पुटोपनीतेन नेत्रेण व्रणमानयेत्, धूमपानाद्वेदनोपशमो व्रणवैशद्यमास्रावोपशमश्च भवति ||१९|| विधिरेष समासेन धूमस्याभिहितो मया | नस्यस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं निरवशेषतः ||२०||
🔊 Audio coming soon
અતો વ્રણધૂપનવિધાનં- વ્રણધૂમમિત્યાદિ| સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણેત્યર્થઃ||૧૯-૨૦||
Adhikarana ૧૫ (૨૧) · Śloka ૨૧
ઔષધમૌષધસિદ્ધો વા સ્નેહો નાસિકાભ્યાં દીયત ઇતિ નસ્યમ્ | તદ્દ્વિવિધં શિરોવિરેચનં, સ્નેહનં ચ | તદ્દ્વિવિધમપિ પઞ્ચધા | તદ્યથા- નસ્યં, શિરોવિરેચનં, પ્રતિમર્શો, અવપીડઃ, પ્રધમનં ચ | તેષુ નસ્યં પ્રધાનં શિરોવિરેચનં ચ; નસ્યવિકલ્પઃ પ્રતિમર્શઃ, શિરોવિરેચનવિકલ્પોઽવપીડઃ પ્રધમનં ચ; તતો નસ્યશબ્દઃ પઞ્ચધા નિયમિતઃ ||૨૧||
औषधमौषधसिद्धो वा स्नेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यम् | तद्द्विविधं शिरोविरेचनं, स्नेहनं च | तद्द्विविधमपि पञ्चधा | तद्यथा- नस्यं, शिरोविरेचनं, प्रतिमर्शो, अवपीडः, प्रधमनं च | तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनं च; नस्यविकल्पः प्रतिमर्शः, शिरोविरेचनविकल्पोऽवपीडः प्रधमनं च; ततो नस्यशब्दः पञ्चधा नियमितः ||२१||
🔊 Audio coming soon
નાસિકાભ્યામિતિ દ્વિવચનં પુટયુગ્માપેક્ષયા| તદ્દ્વિવિધમિત્યાદિ| નસ્યમત્ર ‘તત્ર યઃ સ્નેહનાર્થં શૂન્યશિર સાં’ ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણવાક્યપ્રતિપાદિતં જ્ઞેયમ્| શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્યો દીયતે સ શિરોવિરેચનઃ| પ્રતિમર્શસ્ત્વિહૈવાગ્રે વક્ષ્યતે| શૃતશીતસ્વરસાદીનાં પિચુનાઽવપીડનાત્ અવપીડઃ| ચૂર્ણસ્ય મુખેન નાડ્યા વા પ્રધ્માપનાત્ પ્રધમનમ્| ચકારઃ પુનરત્ર શિરોવિરેચનસ્યાપિ વિકલ્પઃ પ્રતિમર્શ ઇત્યનુક્તં સમુચ્ચિનોતિ; તથા ચ દૃઢબલઃ- “પ્રતિમર્શો ભવેત્ સ્નેહો નિર્દોષ ઉભયાર્થકૃત્”- ઇતિ| તતો નસ્યેત્યાદિ| તતસ્તેભ્યો વિરેચનભેદેભ્યઃ, નસ્યશબ્દઃ નસ્યમિત્યભિધાનં, પઞ્ચધા પઞ્ચપ્રકારં, નિયમિતો નિયમેન પ્રતિપાદિતઃ પ્રાપ્ત ઇત્યર્થઃ||૨૧||
Adhikarana ૧૬ (૨૨) · Śloka ૨૨
તત્ર યઃ સ્નેહનાર્થં શૂન્યશિરસાં ગ્રીવાસ્કન્ધોરસાં ચ બલજનનાર્થં દૃષ્ટિપ્રસાદજનનાર્થં વા સ્નેહો વિધીયતે તસ્મિન્ વૈશેષિકો નસ્યશબ્દઃ | તત્તુ દેયં વાતાભિભૂતે શિરસિ દન્તકેશશ્મશ્રુપ્રપાતદારુણકર્ણશૂલકર્ણક્ષ્વેડતિમિરસ્વરોપઘાત- નાસારોગાસ્યશોષાવબાહુકાકાલજવલીપલિતપ્રાદુર્ભાવદારુણપ્રબોધેષુ વાતપૈત્તિકેષુ મુખરોગેષ્વન્યેષુ ચ વાતપિત્તહરદ્રવ્યસિદ્ધેન સ્નેહેનેતિ ||૨૨||
तत्र यः स्नेहनार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां च बलजननार्थं दृष्टिप्रसादजननार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन् वैशेषिको नस्यशब्दः | तत्तु देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघात- नासारोगास्यशोषावबाहुकाकालजवलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रबोधेषु वातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च वातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति ||२२||
🔊 Audio coming soon
તત્ર નસ્યવિધૌ| સ્નેહઃ સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાખ્યઃ, સ ચ યથાસ્વગુણૈર્વાતપિત્તકફહરદ્રવ્યૈઃ સિદ્ધઃ; તત્ર તૈલં નસ્યે વાતકફહરં, પિત્તરક્તહરં તુ ક્ષીરસર્પિરિતિ જ્ઞેયમ્| તત્તુ દેયમિત્યાદિ| તત્ સ્નૈહિકં નસ્યં વાતપિત્તહરૈર્દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન સ્નેહેન દેયમ્| તસ્ય કાલાવધિસ્તન્ત્રાન્તરાજ્જ્ઞેયઃ| તથાચ ભોજઃ- “એકાન્તરં દ્વ્યન્તરં વા નસ્યં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ| સપ્તાહં તુ પરં દેયં વિશ્રાન્તસ્ય પુનઃ પુનઃ||પક્ષં વિંશતિરાત્રં વા યાવદ્વા સાધુ મન્યતે”- ઇતિ| અપરસ્ત્વાહ- “ત્ર્યહં પઞ્ચાહમથવા સપ્તાહં વા સુયન્ત્રિતઃ| પરં નવાહમૂર્ધ્વં તુ નવાહાત્ સાત્મ્યતાં વ્રજેત્||ન તન્નસ્યગુણં કુર્યાત્ સાત્મ્યત્વાદ્દોષકૃન્ન ચ| તસ્માન્નસ્યપ્રયોગસ્તુ સ્નૈહિકો ન હિતઃ સદા”- ઇતિ||૨૨||
Adhikarana ૧૭ (૨૩) · Śloka ૨૩
શિરોવિરેચનં શ્લેષ્મણાઽભિવ્યાપ્તતાલુકણ્ઠશિરસામરોચકશિરોગૌરવશૂલપીનસાર્ધાવભેદક- કૃમિપ્રતિશ્યાયાપસ્મારગન્ધાજ્ઞાનેષ્વન્યેષુચોર્ધ્વજત્રુગતેષુ કફજેષુ વિકારેષુ શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈસ્તત્સિદ્ધેન વા સ્નેહેનેતિ ||૨૩||
शिरोविरेचनं श्लेष्मणाऽभिव्याप्ततालुकण्ठशिरसामरोचकशिरोगौरवशूलपीनसार्धावभेदक- कृमिप्रतिश्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्येषुचोर्ध्वजत्रुगतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेनेति ||२३||
🔊 Audio coming soon
અય શિરોવિરેચનવિષયાવસરઃ- શિરોવિરેચનમિત્યાદિ| શિરોવિરેચનાનિ પિપ્પલીવિડઙ્ગશિગ્રુસિદ્ધાર્થકાપામાર્ગક્ષવકફણિજ્જકપ્રભૃતીનિ| તત્ર શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈઃ કૃતં ચ નસ્યમવપીડાભિધાનં, તત્સિદ્ધસ્નેહેન કૃતં શિરોવિરેકં; ગયી તુ શિરોવિરેચનદ્રવ્યસિદ્ધેન સ્નેહેનૈવ પઠતિ||૨૩||
Adhikarana ૧૮ (૨૪) · Śloka ૨૪
તત્રૈતદ્દ્વિવિધમપ્યભુક્તવતોઽન્નકાલે પૂર્વાહ્ણે શ્લેષ્મરોગિણાં, મધ્યાહ્ને પિત્તરોગિણાં, અપરાહ્ણે વાતરોગિણામ્ ||૨૪||
तत्रैतद्द्विविधमप्यभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां, मध्याह्ने पित्तरोगिणां, अपराह्णे वातरोगिणाम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
તયોર્દ્વયોઃ સ્નૈહિકવૈરેચનિકયોઃ કાલાવધારણમુદ્દિશન્નાહ- તત્રૈતદ્દ્વિવિધમિત્યાદિ| તદ્દ્વિવિધમપિ નસ્યં પૂર્વાહ્ણમધ્યાહ્નાપરાહ્ણેષુ કફપિત્તવાતરોગિણાં દેયમિતિ| સ્વાસ્થ્યવૃત્તિકનસ્યકાલાવધારણં તન્ત્રાન્તરાજ્જ્ઞેયમ્| તથા ચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ,- “સ્વસ્થવૃત્તે તુ શીતે મધ્યાહ્ને, શરદ્વસન્તયોઃ પૂર્વાહ્ણે, ગ્રીષ્મેઽપરાહ્ણે, વર્ષાસ્વાદિત્યદર્શને, પઞ્ચકર્માણ્યાચરતો બસ્તિકર્મોત્તરકાલમેવ”- ઇતિ||૨૪||
Adhikarana ૧૯ (૨૫-૨૭) · Śloka ૨૭
અથ પુરુષાય શિરોવિરેચનીયાય ત્યક્તમૂત્રપુરીષાય ભુક્તવતે વ્યભ્રે કાલે દન્તકાષ્ઠધૂમપાનાભ્યાં વિશુદ્ધવક્ત્રસ્રોતસે પાણિતાપપરિસ્વિન્નમૃદિતગલકપોલલલાટપ્રદેશાય વાતાતપરજોહીને વેશ્મન્યુત્તાનશાયિને પ્રસારિતકરચરણાય કિઞ્ચિત્ પ્રવિલમ્બિતશિરસે વસ્ત્રાચ્છાદિતનેત્રાય વામહસ્તપ્રદેશિન્યગ્રોન્નામિતનાસાગ્રાય વિશુદ્ધસ્રોતસિ દક્ષિણહસ્તેન સ્નેહમુષ્ણામ્બુના પ્રતપ્તં રજતસુવર્ણતામ્રમણિમૃત્પાત્રશુક્તીનામન્યતમસ્થં શુક્ત્યા પિચુના વા સુખોષ્ણં સ્નેહમદ્રુતમાસિઞ્ચેદવ્યવચ્છિન્નધારં યથા નેત્રે ન પ્રાપ્નોતિ ||૨૫|| સ્નેહેઽવસિચ્યમાને તુ શિરો નૈવ પ્રકમ્પયેત્ | ન કુપ્યેન્ન પ્રભાષેચ્ચ ન ક્ષુયાન્ન હસેત્તથા ||૨૬|| એતૈર્હિ વિહતઃ સ્નેહો ન સમ્યક્ પ્રતિપદ્યતે | તતઃ કાસપ્રતિશ્યાયશિરોઽક્ષિગદસમ્ભવઃ ||૨૭||
अथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय त्यक्तमूत्रपुरीषाय भुक्तवते व्यभ्रे काले दन्तकाष्ठधूमपानाभ्यां विशुद्धवक्त्रस्रोतसे पाणितापपरिस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशाय वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिने प्रसारितकरचरणाय किञ्चित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामितनासाग्राय विशुद्धस्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णाम्बुना प्रतप्तं रजतसुवर्णताम्रमणिमृत्पात्रशुक्तीनामन्यतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सुखोष्णं स्नेहमद्रुतमासिञ्चेदव्यवच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्नोति ||२५|| स्नेहेऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत् | न कुप्येन्न प्रभाषेच्च न क्षुयान्न हसेत्तथा ||२६|| एतैर्हि विहतः स्नेहो न सम्यक् प्रतिपद्यते | ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः ||२७||
🔊 Audio coming soon
અથાનન્તરં તદ્દાનવિધાનં- અથ પુરુષાયેત્યાદિ| સ્નેહમિતિ સ્નેહસ્યોપલક્ષણત્વાત્ કલ્કક્વાથાદિકમપ્યનેનૈવ પ્રકારેણ દેયમ્| દત્તમાત્રે ચ યત્ કર્તવ્યં તત્તન્ત્રાન્તરાજ્જ્ઞેયં; તથા ચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “દત્તમાત્રે નસ્યે કર્ણલલાટકેશભૂમિગણ્ડમન્યાસ્કન્ધપાણિપાદતલાન્યનુસુખં મર્દયેત્, શનૈઃ શનૈશ્ચોચ્છિઙ્ઘ્યાત્”- ઇતિ||૨૫-૨૭||
Adhikarana ૨૦ (૨૮) · Śloka ૨૮
તસ્ય પ્રમાણમષ્ટૌ બિન્દવઃ પ્રદેશિનીપર્વદ્વયનિઃસૃતાઃ પ્રથમા માત્રા, દ્વિતીયા શુક્તિઃ, તૃતીયા પાણિશુક્તિઃ, ઇત્યેતાસ્તિસ્રો માત્રા યથાબલં પ્રયોજ્યાઃ ||૨૮||
तस्य प्रमाणमष्टौ बिन्दवः प्रदेशिनीपर्वद्वयनिःसृताः प्रथमा मात्रा, द्वितीया शुक्तिः, तृतीया पाणिशुक्तिः, इत्येतास्तिस्रो मात्रा यथाबलं प्रयोज्याः ||२८||
🔊 Audio coming soon
સ્નેહસ્ય ચાલ્પમધ્યમોત્તમપ્રમાણાન્યાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્યેતિ સ્નેહસ્ય| અષ્ટાવિતિ પ્રત્યેકં નાસાપુટયોઃ, એવં ષોડશ બિન્દવઃ| અઙ્ગુષ્ઠસમીપવર્તિન્યઙ્ગુલિઃ પ્રદેશિની, તત્પર્વદ્વયચ્યુતા બિન્દવઃ| પ્રથમા માત્રા હીનેત્યર્થઃ| મધ્યમા માત્રા શુક્તિર્દ્વાત્રિંશદ્બિન્દવઃ| ઉત્તમા પાણિશુક્તિશ્ચતુઃષષ્ટિબિન્દવઃ| ગયી તુ ભોજદર્શનાત્ સ્વસ્થસ્યૈવ પ્રાયોગિકે નસ્યે પ્રત્યેકં નાસાપુટયોરષ્ટૌ બિન્દવઃ, સ્નેહનાર્થે તદ્દ્વિગુણાઃ શુક્તિપ્રમાણા ઇતિ પ્રતિપાદયતિ| તથા ચ ભોજઃ- “પ્રાયોગિકં સ્નૈહિકં ચ દ્વિવિધં નસ્યમુચ્યતે| પ્રાયોગિકે બિન્દવોઽષ્ટૌ સ્નૈહિકે શુક્તિરિષ્યતે||દોષોચ્છ્રાયં સમાસાદ્ય દદ્યાદ્દ્વિત્રિચતુર્ગુણમ્”- ઇતિ||૨૮||
Adhikarana ૨૧ (૨૯-૩૦) · Śloka ૩૦
સ્નેહનસ્યં નોપગિલેત્કથઞ્ચિદપિ બુદ્ધિમાન્ ||૨૯|| શૃઙ્ગાટકમભિપ્લાવ્ય નિરેતિ વદનાદ્યથા | કફોત્ક્લેશભયાચ્ચૈનં નિષ્ઠીવેદવિધારયન્ ||૩૦||
स्नेहनस्यं नोपगिलेत्कथञ्चिदपि बुद्धिमान् ||२९|| शृङ्गाटकमभिप्लाव्य निरेति वदनाद्यथा | कफोत्क्लेशभयाच्चैनं निष्ठीवेदविधारयन् ||३०||
🔊 Audio coming soon
નોપગિલેન્ન પિબેત્| તથા હિ વિદેહઃ,- નિષ્ઠીવેન્ન પિબેન્નસ્યં વ્યાપદઃ પિબતસ્ત્વિમાઃ| ભવન્તિ કાસશ્છર્દિશ્ચ કુત્સાઽન્ને વમથુસ્તથા”- ઇતિ| ક્વચિન્નસ્યપાનમપ્યુક્તં વિદેહનૈવ,- “ક્ષીણં માંસં બલં યસ્ય વાતાર્તિશ્ચોર્ધ્વજત્રુજા| સુદીપ્તાગ્નિઃ સ્નેહસાત્મ્યઃ સ નસ્યં નાસયા પિબેત્||ધાતૂંશ્ચ તર્પયેદ્દેહે પીતં નસ્યં તુ નસ્તતઃ”- ઇતિ| શૃઙ્ગાટકમિત્યાદિ|- નાસાકર્ણસ્રોતોક્ષિજિહ્વાતર્પણીનાં સિરાણાં સન્નિપાતઃ શૃઙ્ગાટકઃ| નિષ્ઠીવેદિતિ વદનપ્રાપ્તં મુઞ્ચેત્, વામદક્ષિણયોરિતિ વાક્યશેષઃ| તથાચ વૃદ્ધવાગ્ભટઃ- “અનભ્યવહરંશ્ચ વામદક્ષિણપાર્શ્વયોર્નિષ્ઠીવેત્, એકપાર્શ્વષ્ઠીવને ન સર્વાઃ સિરા ભેષજેન સમ્યગ્વ્યાપ્યન્તે”- ઇતિ||૨૯-૩૦||
Adhikarana ૨૨ (૩૧) · Śloka ૩૧
દત્તે ચ પુનરપિ સંસ્વેદ્ય ગલકપોલાદીન્ ધૂમમાસેવેત, ભોજયેચ્ચૈનમભિષ્યન્દિ, તતોઽસ્યાચારિકમાદિશેત્; રજોધૂમસ્નેહાતપમદ્યદ્રવપાનશિરઃસ્નાનાતિયાનક્રોધાદીનિ ચ પરિહરેત્ ||૩૧||
दत्ते च पुनरपि संस्वेद्य गलकपोलादीन् धूममासेवेत, भोजयेच्चैनमभिष्यन्दि, ततोऽस्याचारिकमादिशेत्; रजोधूमस्नेहातपमद्यद्रवपानशिरःस्नानातियानक्रोधादीनि च परिहरेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
પશ્ચાત્કર્માહ- દત્તે ચ પુનરપિ સંસ્વેદ્યેત્યાદિ| ધૂમમાસેવેતેતિ વાક્શતાનન્તરં; તથાચ ભોજઃ- “વાક્શતાદૂર્ધ્વમુત્થાય ધૂમં પ્રાયોગિકં પિબેત્”- ઇતિ| અભિષ્યન્દિ ઉપલેપકારિ| આચારિકમિતિ આચારપ્રાપ્તં યુક્તમિત્યર્થઃ| દિવાસ્વપ્નાદિકમયુક્તાંશ્ચ રજોધૂમાદીન્ પરિહરેત્||૩૧||
Adhikarana ૨૩ (૩૨-૩૫) · Śloka ૩૫
તસ્ય યોગાતિયોગાયોગાનામિદં વિજ્ઞાનં ભવતિ ||૩૨|| લાઘવં શિરસો યોગે સુખસ્વપ્નપ્રબોધનમ્ | વિકારોપશમઃ શુદ્ધિરિન્દ્રિયાણાં મનઃસુખમ્ ||૩૩|| કફપ્રસેકઃ શિરસો ગુરુતેન્દ્રિયવિભ્રમઃ | લક્ષણં મૂર્ધ્ન્યતિસ્નિગ્ધે રૂક્ષં તત્રાવચારયેત્ ||૩૪|| અયોગે વાતવૈગુણ્યમિન્દ્રિયાણાં ચ રૂક્ષતા | રોગાશાન્તિશ્ચ તત્રેષ્ટં ભૂયો નસ્યં પ્રયોજયેત્ ||૩૫||
तस्य योगातियोगायोगानामिदं विज्ञानं भवति ||३२|| लाघवं शिरसो योगे सुखस्वप्नप्रबोधनम् | विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रियाणां मनःसुखम् ||३३|| कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रियविभ्रमः | लक्षणं मूर्ध्न्यतिस्निग्धे रूक्षं तत्रावचारयेत् ||३४|| अयोगे वातवैगुण्यमिन्द्रियाणां च रूक्षता | रोगाशान्तिश्च तत्रेष्टं भूयो नस्यं प्रयोजयेत् ||३५||
🔊 Audio coming soon
ગયી ત્વયોગલક્ષણં ન પઠતિ, પ્રતિપાદિતસ્ય પ્રાયોગિકનસ્યસ્ય સ્વસ્થવિષયસ્યાયોગે વાતવૈગુણ્યં ન સમ્ભવતિ; યચ્ચાયોગે વાતવૈગુણ્યં તદવસ્થાવિષયે||૩૨-૩૫||
Adhikarana ૨૪ (૩૬) · Śloka ૩૬
ચત્વારો બિન્દવઃ ષડ્ વા તથાઽષ્ટૌ વા યથાબલમ્ | શિરોવિરેકસ્નેહસ્ય પ્રમાણમભિનિર્દિશેત્ ||૩૬||
चत्वारो बिन्दवः षड् वा तथाऽष्टौ वा यथाबलम् | शिरोविरेकस्नेहस्य प्रमाणमभिनिर्दिशेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
સ્નેહનનસ્યવિશેષમુદ્દિશઞ્છિરોવિરેચનનસ્યસ્ય માત્રામુપદિશન્નાહ- ચત્વારો બિન્દવ ઇત્યાદિ| પ્રત્યેકમેવ નાસાપુટયોર્હીનમધ્યોત્તમેષ્વેષુ દોષપુરુષબલેષુ ચતુઃષડષ્ટબિન્દવઃ સ્નૈહિકસ્ય શિરોવિરેચનસ્ય| તથા ચ વિદેહઃ, “ચતુરશ્ચતુરો બિન્દૂનેકૈકસ્મિન્ સમાચરેત્| એષા લઘ્વી મતા માત્રા તથા શીઘ્રં વિરેચયેત્||અથ્યર્ધાં દ્વિગુણાં વાઽપિ ત્રિગુણાં વા ચતુર્ગુણામ્| યથાવ્યાધિ વિદિત્વા તુ માત્રાં સમવચારયેત્”- ઇતિ||૩૬||
Adhikarana ૨૫ (૩૭-૪૩) · Śloka ૪૩
નસ્યે ત્રીણ્યુપદિષ્ટાનિ લક્ષણાનિ પ્રયોગતઃ | શુદ્ધ(દ્ધિ)હીનાતિસઞ્જ્ઞાનિ વિશેષાચ્છાસ્ત્રચિન્તકૈઃ ||૩૭|| લાઘવં શિરસઃ શુદ્ધિઃ સ્રોતસાં વ્યાધિનિર્જયઃ | ચિત્તોન્દ્રિયપ્રસાદશ્ચ શિરસઃ શુદ્ધિલક્ષણમ્ ||૩૮|| કણ્ડૂપદેહૌ ગુરુતા સ્રોતસાં કફસંસ્રવઃ | મૂર્ધ્નિ હીનવિશુદ્ધે તુ લક્ષણં પરિકીર્તિતમ્ ||૩૯|| મસ્તુલુઙ્ગાગમો વાતવૃદ્ધિરિન્દ્રિયવિભ્રમઃ | શૂન્યતા શિરસશ્ચાપિ મૂર્ધ્નિ ગાઢવિરેચિતે ||૪૦|| હીનાતિશુદ્ધે શિરસિ કફવાતઘ્નમાચરેત્ | સમ્યગ્વિશુદ્ધે શિરસિ સર્પિર્નસ્યં નિષેચયેત્ ||૪૧|| (એકાન્તરં દ્વ્યન્તરં વા સપ્તાહં વા પુનઃ પુનઃ | એકવિંશતિરાત્રં વા યાવદ્વા સાધુ મન્યતે ||૪૨|| મારુતેનાભિભૂતસ્ય વાઽત્યન્તં યસ્ય દેહિનઃ | દ્વિકાલં ચાપિ દાતવ્યં નસ્યં તસ્ય વિજાનતા ) ||૪૩||
नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः | शुद्ध(द्धि)हीनातिसञ्ज्ञानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः ||३७|| लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः | चित्तोन्द्रियप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम् ||३८|| कण्डूपदेहौ गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः | मूर्ध्नि हीनविशुद्धे तु लक्षणं परिकीर्तितम् ||३९|| मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रियविभ्रमः | शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते ||४०|| हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् | सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्यं निषेचयेत् ||४१|| (एकान्तरं द्व्यन्तरं वा सप्ताहं वा पुनः पुनः | एकविंशतिरात्रं वा यावद्वा साधु मन्यते ||४२|| मारुतेनाभिभूतस्य वाऽत्यन्तं यस्य देहिनः | द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानता ) ||४३||
🔊 Audio coming soon
નસ્યે ઇત્યાદિ| શાસ્ત્રચિન્તકૈઃ વિદેહાદિભિઃ| મસ્તુલુઙ્ગઃ શિરોઽન્તર્ઘૃતાકારઃ| સર્પિર્નસ્યં નિષેચયેદિતિ પિત્તપ્રકૃતૌ, વાતપ્રકૃતૌ તુ પક્વતૈલમેવ||૩૭-૪૩||
Adhikarana ૨૬ (૪૪-૪૫) · Śloka ૪૫
અવપીડસ્તુ શિરોવિરેચનવદભિષ્યણ્ણસર્પદષ્ટવિસઞ્જ્ઞેભ્યો દદ્યાચ્છિરોવિરેચનદ્રવ્યાણામન્યતમમવપિષ્યાવપીડ્ય ચ, શર્કરેક્ષુરસક્ષીરઘૃતમાંસરસાનામન્યતમં ક્ષીણાનાં શોણિતપિત્તે ચ વિદધ્યાત્ ||૪૪|| કૃશદુર્બલભીરૂણાં સુકુમારસ્ય યોષિતામ્ | શૃતાઃ સ્નેહાઃ શિરઃશુદ્ધ્યૈ કલ્કસ્તેભ્યો યથા હિતઃ ||૪૫||
अवपीडस्तु शिरोविरेचनवदभिष्यण्णसर्पदष्टविसञ्ज्ञेभ्यो दद्याच्छिरोविरेचनद्रव्याणामन्यतममवपिष्यावपीड्य च, शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसानामन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात् ||४४|| कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम् | शृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथा हितः ||४५||
🔊 Audio coming soon
યદ્યપ્યવપીડાદૌ પ્રતિમર્શઃ પૂર્વમુદ્દેશસૂત્રે પ્રતિપાદિતઃ, તથાઽપિ સર્વદોષોપયોજ્યતયા પરિહાર્યરહિતત્વેન પશ્ચાન્નિર્દેશં કરિષ્યતીતિ અસર્વદોષોપયોજ્યં સપરિહારં ચાવપીડમાહ- અવપીડ ઇત્યાદિ| અભિષ્યન્નો મેદઃકફાભિવ્યાપ્તશિરઃ| પિપ્પલીવિડઙ્ગાદિશિરોવિરેચનદ્રવ્યાણામેકતમં પ્રાપ્ય, પિષ્ટ્વા કલ્કં, ચકારાદેતેષાં ક્વાથેનાક્તં પિચુનક્તકમવપીડ્ય શિરોવિરેચનવદ્યથાક્રમં ચતુઃષડષ્ટબિન્દુપ્રમાણં હીનાદિમાત્રાસ્વવપીડં દદ્યાત્| તસ્ય ચ તન્ત્રાન્તરે વિષાર્તાદીનાં સઞ્જ્ઞાપ્રબોધનત્વેન રક્તપિત્તાદીનાં સ્તમ્ભનત્વેન દ્વૈવિધ્યમ્| તથા ચ વિદેહઃ- “વિષાભિઘાતસન્ન્યાસમૂર્ચ્છામોહાપતન્ત્રકે| મદાપસ્મારકામાર્તિચિન્તાક્રોધભયાદિષુ| માનસેષુ ચ રોગેષુ મૂઢવ્યાકુલચેતસામ્| સઞ્જ્ઞાપ્રબોધહેત્વર્થમવપીડં પ્રયોજયેત્||શિરોવિરેચનસ્નેહમુષ્કાખ્યં(?) તદ્વિરેચનમ્| ક્ષૌદ્રાદિકલ્કપિષ્ટં ચ સ્તમ્ભનં ત્વવપીડનમ્”- ઇતિ||૪૪-૪૫||
Adhikarana ૨૭ (૪૬) · Śloka ૪૬
ચેતોવિકારકૃમિવિષાભિપન્નાનાં ચૂર્ણં પ્રધમેત્ ||૪૬||
चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
પ્રધમનપ્રયોગવિષયાવધારણં- ચેતોવિકારકૃમિવિષાભિપન્નાનામિત્યાદિ| અત્રાહ વિદેહઃ- “નાડી ષડઙ્ગુલાયામા દ્વિમુખી ચ તયા ધમેત્| ત્રિશ્ચૂર્ણં મુચ્ચુટીમાત્રમેષ પ્રધમને વિધિઃ||શુક્તિપ્રમાણં જિઘ્રેદ્વા બદ્ધં સૂક્ષ્મેણ વાસસા”- ઇતિ| તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠાગ્રમાત્રગ્રાહ્યં ચૂર્ણં મુચ્ચુટીમાત્રમ્| ગયી તુ પ્રતિમર્શાનન્તરમવપીડપ્રધમને પ્રાહ||૪૬||
Adhikarana ૨૮ (૪૭) · Śloka ૪૭
નસ્યેન પરિહર્તવ્યો ભુક્તવાનપતર્પિતોઽત્યર્થતરુણપ્રતિશ્યાયી ગર્ભિણી પીતસ્નેહોદકમદ્યદ્રવોઽજીર્ણી દત્તબસ્તિઃ ક્રુદ્ધો ગરાર્તસ્તૃષિતઃ શોકાભિભૂતઃ શ્રાન્તો બાલો વૃદ્ધો વેગાવરોધિતઃ શિરઃસ્નાતુકામશ્ચેતિ; અનાર્તવે ચાભ્રે નસ્યધૂમૌ પરિહરેત્ ||૪૭||
नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवानपतर्पितोऽत्यर्थतरुणप्रतिश्यायी गर्भिणी पीतस्नेहोदकमद्यद्रवोऽजीर्णी दत्तबस्तिः क्रुद्धो गरार्तस्तृषितः शोकाभिभूतः श्रान्तो बालो वृद्धो वेगावरोधितः शिरःस्नातुकामश्चेति; अनार्तवे चाभ्रे नस्यधूमौ परिहरेत् ||४७||
🔊 Audio coming soon
અતઃ પરં નસ્યાનર્હોપદેશઃ- નસ્યેનેત્યાદિ| અનાર્તવે ચેત્યાદિ ચકારાદાર્તવેઽપ્યભ્રે||૪૭||
Adhikarana ૨૯ (૪૮) · Śloka ૪૮
તત્ર હીનાતિમાત્રાતિશીતોષ્ણસહસાપ્રદાનાદતિપ્રવિલમ્બિતશિરસ ઉચ્છિઙ્ઘતો વિચલતોઽભ્યવહરતો વા પ્રતિષિદ્ધપ્રદાનાચ્ચ વ્યાપદો ભવન્તિ તૃષ્ણોદ્ગારાદયો દોષનિમિત્તાઃ ક્ષયજાશ્ચ ||૪૮||
तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णसहसाप्रदानादतिप्रविलम्बितशिरस उच्छिङ्घतो विचलतोऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोद्गारादयो दोषनिमित्ताः क्षयजाश्च ||४८||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં નસ્યવ્યાપદઃ કારણસહિતાઃ પ્રતિપાદયતિ- તત્ર હીનાતિમાત્રાતિશીતોષ્ણેત્યાદિ| દોષનિમિત્તા ઇતિ દોષોત્ક્લેશનિમિત્તાઃ, ક્ષયજાશ્ચેતિ દોષક્ષયજાઃ||૪૮||
Adhikarana ૩૦ (૪૯) · Śloka ૪૯
ભવતશ્ચાત્ર- નસ્યે શિરોવિરેકે ચ વ્યાપદો દ્વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ | દોષોત્ક્લેશાત્ ક્ષયાચ્ચૈવ વિજ્ઞેયાસ્તા યથાક્રમમ્ ||૪૯||
भवतश्चात्र- नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधाः स्मृताः | दोषोत्क्लेशात् क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તમેવાર્થં પદ્યેન સ્પષ્ટીકુર્વન્નાહ- ભવતશ્ચાત્રેત્યાદિ| યથાક્રમમિતિ સ્નૈહિકનસ્યે દોષોત્ક્લેશજાઃ, શિરોવિરેચને ક્ષયજાવ્યાપદો ભવન્તીતિ||૪૯||
Adhikarana ૩૧ (૫૦) · Śloka ૫૦
દોષોક્લેશનિમિત્તાસ્તુ જયેચ્છમનશોધનૈઃ | અથ ક્ષયનિમિત્તાસુ યથાસ્વં બૃંહણં હિતમ્ ||૫૦||
दोषोक्लेशनिमित्तास्तु जयेच्छमनशोधनैः | अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
દોષોત્ક્લેશનિમિત્તા ઇત્યાદિ| શમનશોધનૈરિતિ તત્રાલ્પે શમનં, પ્રભૂતે શોધનમ્||૫૦||
Adhikarana ૩૨ (૫૧-૫૩) · Śloka ૫૩
પ્રતિમર્શશ્ચતુર્દશસુ કાલેષૂપાદેયઃ; તદ્યથા- તલ્પોત્થિતેન, પ્રક્ષાલિતદન્તેન, ગૃહાન્નિર્ગચ્છતા, વ્યાયામવ્યવાયાધ્વપરિશ્રાન્તેન, મૂત્રોચ્ચારકવલાઞ્જનાન્તે, ભુક્તવતા, છર્દિતવતા, દિવાસ્વપ્નોત્થિતેન, સાયં ચેતિ ||૫૧|| તત્ર તલ્પોત્થિતેનાસેવિતઃ પ્રતિમર્શો રાત્રાવુપચિતં નાસાસ્રોતોગતં મલમુપહન્તિ મનઃપ્રસાદં ચ કરોતિ, પ્રક્ષાલિતદન્તેનાસેવિતો દન્તાનાં દૃઢતાં વદનસૌગન્ધ્યં ચાપાદયતિ, ગૃહાન્નિર્ગચ્છતા સેવિતો નાસાસ્રોતસઃ ક્લિન્નતયા રજોધૂમો વા ન બાધતે, વ્યાયામમૈથુનાધ્વપરિશ્રાન્તેનાસેવિતઃ શ્રમમુપહન્તિ, મૂત્રોચ્ચારાન્તે સેવિતો દૃષ્ટેર્ગુરુત્વમપનયતિ, કવલાઞ્જનાન્તે સેવિતો દૃષ્ટિં પ્રસાદયતિ, ભુક્તવતા સેવિતઃ સ્રોતસાં વિશુદ્ધિં લઘુતાં ચાપાદયતિ, વાન્તેનાસેવિતઃ સ્રોતોવિલગ્નં શ્લેષ્માણમપોહ્ય ભક્તાકાઙ્ક્ષામાપાદયતિ, દિવાસ્વપ્નોત્થિતેનાસેવિતો નિદ્રાશેષં ગુરુત્વં મલં ચાપોહ્ય ચિત્તૈકાગ્ર્યં જનયતિ, સાયં ચાસેવિતઃ સુખનિદ્રાપ્રબોધં ચેતિ ||૫૨|| ઈષદુચ્છિઙ્ઘતઃ સ્નેહો યાવદ્વક્ત્રં પ્રપદ્યતે | નસ્યે નિષિક્તં તં વિદ્યાત્ પ્રતિમર્શં પ્રમાણતઃ ||૫૩||
प्रतिमर्शश्चतुर्दशसु कालेषूपादेयः; तद्यथा- तल्पोत्थितेन, प्रक्षालितदन्तेन, गृहान्निर्गच्छता, व्यायामव्यवायाध्वपरिश्रान्तेन, मूत्रोच्चारकवलाञ्जनान्ते, भुक्तवता, छर्दितवता, दिवास्वप्नोत्थितेन, सायं चेति ||५१|| तत्र तल्पोत्थितेनासेवितः प्रतिमर्शो रात्रावुपचितं नासास्रोतोगतं मलमुपहन्ति मनःप्रसादं च करोति, प्रक्षालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौगन्ध्यं चापादयति, गृहान्निर्गच्छता सेवितो नासास्रोतसः क्लिन्नतया रजोधूमो वा न बाधते, व्यायाममैथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवितः श्रममुपहन्ति, मूत्रोच्चारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति, कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसादयति, भुक्तवता सेवितः स्रोतसां विशुद्धिं लघुतां चापादयति, वान्तेनासेवितः स्रोतोविलग्नं श्लेष्माणमपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति, दिवास्वप्नोत्थितेनासेवितो निद्राशेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यं जनयति, सायं चासेवितः सुखनिद्राप्रबोधं चेति ||५२|| ईषदुच्छिङ्घतः स्नेहो यावद्वक्त्रं प्रपद्यते | नस्ये निषिक्तं तं विद्यात् प्रतिमर्शं प्रमाणतः ||५३||
🔊 Audio coming soon
પ્રતિમર્શપ્રમાણમાહ- ઈષદિત્યાદિ| વૃદ્ધવાગ્ભટે ચાન્યથા પ્રતિમર્શપ્રમાણમ્| તથા ચ- “પ્રમાણં પ્રતિમર્શસ્ય બિન્દુદ્વિતયમિષ્યતે| બિન્દુર્વા યેન ચોત્ક્લેશો નાનુત્ક્લિષ્ટસ્ય જાયતે||નિહિતો યત્ર વા સ્નેહો ન સાક્ષાદુપલભ્યતે”- ઇતિ| શિરોવિરેચનસ્નેહવત્ પ્રતિમર્શસ્નેહોઽપિ નાભ્યવહરણીયઃ| તથાહિ વિદેહઃ- “ઉચ્છિઙ્ઘેન્ન પિબેત્ સ્નેહં નિષ્ઠીવેન્મુખમાગતમ્”- ઇતિ| નસ્યાદિષુ નરાવસ્થિકકાલસ્તન્ત્રાન્તરાદનુસર્તવ્યઃ; તથા ચ કૃષ્ણાત્રેયઃ- “સપ્તવર્ષમુપાદાય નસ્યકર્મ ચતુર્વિધમ્| પ્રતિમર્શોઽથ વમનં જન્મપ્રભૃતિ શસ્યતે| ધૂમોઽથ દ્વાદશે વર્ષે કવલઃ પઞ્ચમે મતઃ| દોષવ્યાધિબલાવસ્થાં વીક્ષ્ય ચૈતાન્ પ્રયોજયેત્”- ઇતિ||૫૧-૫૩||
Adhikarana ૩૩ (૫૪-૫૫) · Śloka ૫૫
નસ્યેન રોગાઃ શામ્યન્તિ નરાણામૂર્ધ્વજત્રુજાઃ | ઇન્દ્રિયાણાં ચ વૈમલ્યં કુર્યાદાસ્યં સુગન્ધિ ચ ||૫૪|| હનુદન્તશિરોગ્રીવાત્રિકબાહૂરસાં બલમ્ | વલીપલિતખાલિત્યવ્યઙ્ગાનાં ચાપ્યસમ્ભવમ્ ||૫૫||
नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजाः | इन्द्रियाणां च वैमल्यं कुर्यादास्यं सुगन्धि च ||५४|| हनुदन्तशिरोग्रीवात्रिकबाहूरसां बलम् | वलीपलितखालित्यव्यङ्गानां चाप्यसम्भवम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સામાન્યેન નસ્યફલમાહ- નસ્યેન રોગા ઇત્યાદિ||૫૪-૫૫||
Adhikarana ૩૪ (૫૬-૫૭) · Śloka ૫૭
તૈલં કફે સવાતે સ્યાત્ કેવલે પવને વસામ્ | દદ્યાત્સર્પિઃ સદા પિત્તે મજ્જાનં ચ સમારુતે ||૫૬|| ચતુર્વિધસ્ય સ્નેહસ્ય વિધિરેવં પ્રકીર્તિતઃ | શ્લેષ્મસ્થાનાવિરોધિત્વાત્તેષુ તૈલં વિધીયતે ||૫૭||
तैलं कफे सवाते स्यात् केवले पवने वसाम् | दद्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते ||५६|| चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेवं प्रकीर्तितः | श्लेष्मस्थानाविरोधित्वात्तेषु तैलं विधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
અતઃ સ્નેહાન્ દોષપ્રત્યનીકત્વેન વિભજતિ- તૈલમિત્યાદિ||૫૬-૫૭||
Adhikarana ૩૫ (૫૮-૬૦) · Śloka ૬૦
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કવલગ્રહણે વિધિમ્ | ચતુર્ધા કવલઃ સ્નેહી પ્રસાદી શોધિરોપણૌ ||૫૮|| સ્નિગ્ધોષ્ણૈઃ સ્નૈહિકો વાતે, સ્વાદુશીતૈઃ પ્રસાદનઃ | પિત્તે, કટ્વમ્લલવણૈ રૂક્ષોષ્ણૈઃ શોધનઃ કફે ||૫૯|| કષાયતિક્તમધુરૈઃ કટૂષ્ણૈ રોપણો વ્રણે | ચતુર્વિધસ્ય ચૈવાસ્ય વિશેષોઽયં પ્રકીર્તિતઃ ||૬૦||
अतः परं प्रवक्ष्यामि कवलग्रहणे विधिम् | चतुर्धा कवलः स्नेही प्रसादी शोधिरोपणौ ||५८|| स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते, स्वादुशीतैः प्रसादनः | पित्ते, कट्वम्ललवणै रूक्षोष्णैः शोधनः कफे ||५९|| कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णै रोपणो व्रणे | चतुर्विधस्य चैवास्य विशेषोऽयं प्रकीर्तितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
તતો નસ્યમભિધાય શિરોરોગમુખરોગાવજયકારણં કવલગ્રહમુદ્દિશન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| દોષભેદેન ત્રિષુ સ્નૈહિકાદીનભિધાય રોપણો વ્રણ ઇત્યનેન શોણિતં ચતુર્થમભિહિતમ્||૫૮-૬૦||
Adhikarana ૩૬ (૬૧) · Śloka ૬૧
તત્ર ત્રિકટુકવચાસર્ષપહરીતકીકલ્કમાલોડ્ય તૈલશુક્તસુરામૂત્રક્ષારમધૂનામન્યતમેન સલવણમભિપ્રતપ્તમુપસ્વિન્નમૃદિતગલકપોલલલાટપ્રદેશો ધારયેત્ ||૬૧||
तत्र त्रिकटुकवचासर्षपहरीतकीकल्कमालोड्य तैलशुक्तसुरामूत्रक्षारमधूनामन्यतमेन सलवणमभिप्रतप्तमुपस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशो धारयेत् ||६१||
🔊 Audio coming soon
મુખસ્યાત્ર કફસ્થાનત્વાત્ કફહરં સંશોધનમેવ કવલં ત્રિકટુકાદિદ્રવ્યૈર્દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ||૬૧||
Adhikarana ૩૭ (૬૨) · Śloka ૬૨
સુખં સઞ્ચાર્યતે યા તુ માત્રા સ (સા) કવલઃ સ્મૃતઃ | અસઞ્ચાર્યા તુ યા માત્રા ગણ્ડૂષઃ સ પ્રકીર્તિતઃ ||૬૨||
सुखं सञ्चार्यते या तु मात्रा स (सा) कवलः स्मृतः | असञ्चार्या तु या मात्रा गण्डूषः स प्रकीर्तितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
અથ કવલગણ્ડૂષયોઃ પ્રતિસ્વં ભેદમાહ- સુખમિત્યાદિ||૬૨||
Adhikarana ૩૮ (૬૩) · Śloka ૬૩
તાવચ્ચ ધારયિતવ્યોઽનન્યમનસોન્નતદેહેન યાવદ્દોષપરિપૂર્ણકપોલત્વં નાસાસ્રોતોનયનપરિપ્લાવશ્ચ ભવતિ તદા વિમોક્તવ્યઃ, પુનશ્ચાન્યો ગ્રહીતવ્ય ઇતિ ||૬૩||
तावच्च धारयितव्योऽनन्यमनसोन्नतदेहेन यावद्दोषपरिपूर्णकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लावश्च भवति तदा विमोक्तव्यः, पुनश्चान्यो ग्रहीतव्य इति ||६३||
🔊 Audio coming soon
કિયન્તં કાલં વ્યાપ્ય ધારણીયસ્તદાહ- તાવચ્ચ ધારયિતવ્ય ઇત્યાદિ| દોષોઽત્ર કફઃ| નાસાસ્રોતઃ નાસારન્ધ્રમ્||૬૩||
Adhikarana ૩૯ (૬૪) · Śloka ૬૪
એવં સ્નેહપયઃક્ષૌદ્રરસમૂત્રામ્લસમ્ભૃતાઃ | કષાયોષ્ણોદકાભ્યાં ચ કવલા દોષતો હિતાઃ ||૬૪||
एवं स्नेहपयःक्षौद्ररसमूत्राम्लसम्भृताः | कषायोष्णोदकाभ्यां च कवला दोषतो हिताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
શોધનકવલસ્ય વિધાનં સ્નેહાદિષ્વપિ નિર્દિશન્નાહ- એવમિત્યાદિ| સમ્ભૃતાઃ સમ્યક્કૃતાઃ| દોષત ઇતિ દોષવ્યાધિપ્રત્યનીકભાવેન| દોષગ્રહણેન વ્યાધિઃ પરિગૃહ્યતે, કાર્યે કારણોપચારાત્||૬૪||
Adhikarana ૪૦ (૬૫-૬૬) · Śloka ૬૭
વ્યાધેરપચયસ્તુષ્ટિર્વૈશદ્યં વક્ત્રલાઘવમ્ | ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસાદશ્ચ કવલે શુદ્ધિલક્ષણમ્ ||૬૫|| હીને જાડ્યકફોત્ક્લેશાવરસજ્ઞાનમેવ ચ | અતિયોગાન્મુખે પાકઃ શોષતૃષ્ણારુચિક્લમાઃ ||૬૬|| શોધનીયે વિશેષેણ ભવન્ત્યેવ ન સંશયઃ |૬૭|
व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् | इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम् ||६५|| हीने जाड्यकफोत्क्लेशावरसज्ञानमेव च | अतियोगान्मुखे पाकः शोषतृष्णारुचिक्लमाः ||६६|| शोधनीये विशेषेण भवन्त्येव न संशयः |६७|
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં યોગાદિલક્ષણમુદ્દિશન્નાહ- વ્યાધેરિત્યાદિ| અત્ર સ્થાનિત્વેન શોધનીય એવ પ્રધાનઃ, તેન વ્યાધેરપચય ઇત્યાદિકં શુદ્ધિલક્ષણં વિશેષેણ શોધનીયસ્ય, સામાન્યેન પુનઃ સ્નૈહિકાદીનામપિ; મુખપાકાદિ તુ શોધનીયસ્યૈવ, શેષાણાં તુ દ્રવ્યગુણાદૂહ્યમ્||૬૫-૬૬||-
Adhikarana ૪૧ (૬૭-૬૮) · Śloka ૬૮
તિલા નીલોત્પલં સર્પિઃ શર્કરા ક્ષીરમેવ ચ ||૬૭|| સક્ષૌદ્રો દગ્ધવક્ત્રસ્ય ગણ્ડૂષો દાહનાશનઃ | કવલસ્ય વિધિર્હ્યેષ સમાસેન પ્રકીર્તિતઃ ||૬૮||
तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ||६७|| सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहनाशनः | कवलस्य विधिर्ह्येष समासेन प्रकीर्तितः ||६८||
🔊 Audio coming soon
આગન્તુકસ્ય ક્ષારાદિદાહસ્ય કવલમુદ્દિશન્નાહ- તિલા નીલોત્પલમિત્યાદિ| એતૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષારાદિદાહે કવલઃ||૬૭-૬૮||
Adhikarana ૪૨ (૬૯) · Śloka ૭૦
વિભજ્ય ભેષજં બુદ્ધ્યા કુર્વીત પ્રતિસારણમ્ | કલ્કો રસક્રિયા ક્ષૌદ્રં ચૂર્ણં ચેતિ ચતુર્વિધમ્ ||૬૯|| અઙ્ગુલ્યગ્રપ્રણીતં તુ યથાસ્વં મુખરોગિણામ્ |૭૦|
विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणम् | कल्को रसक्रिया क्षौद्रं चूर्णं चेति चतुर्विधम् ||६९|| अङ्गुल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिणाम् |७०|
🔊 Audio coming soon
લુપ્તાદિગ્રહણગૃહીતસ્ય પ્રતિસારણસ્ય સમાસેન વિધાનમુદ્દિશન્નાહ- વિભજ્યેત્યાદિ| રસક્રિયા ફાણિતાકૃતિઃ| ભેષજં રસવીર્યગુણવિપાકૈર્વાતાદિદોષાન્ તદારબ્ધરોગાંશ્ચ પ્રવિભજ્ય, યથાસ્વં યદ્યત્ર પ્રતિસારણં હિતં તત્કૃત્વૈવ મુખરોગિણાં કુર્વીત કલ્કાદિભેદેન ચતુર્વિધં પ્રતિસારણમ્| અઙ્ગુલ્યગ્રપ્રણીતત્વેન કોલાસ્થિમાત્રત્વં પ્રતિસારણસ્ય સૂચયતિ| તથા ચ શાલાક્યે- “કોલાસ્થિમાત્રેણ પિણ્ડેન યથાદોષં યથાવ્યાધિ પઞ્ચ સપ્ત વા વારાન્ હીનમધ્યમોત્તમેષુ વ્યાધિષુ ચ પ્રતિસારણં કુર્વીત| ન ચૈનમતિઘર્ષયેત્| અતિઘર્ષણાદોષચોષદાહક્લેદશ્વયથુતૃષ્ણાભક્તચ્છન્દવાક્સઙ્ગા ભવન્તિ, અસમ્યક્પ્રતિસારણાત્ પૈચ્છિલ્યગુરુત્વાનન્નાભિલાષપ્રમોહવિકારાનુપશયાઃ, સમ્યક્પ્રતિસારણાદ્વૈશદ્યં લાઘવં ક્ષવથુરપ્રસેકોઽન્નાભિલાષશ્ચ”- ઇતિ||૬૯||-
Adhikarana ૪૩ (૭૦-૭૧) · Śloka ૭૧
તસ્મિન્ યોગમયોગં ચ કવલોક્તં વિભાવયેત્ ||૭૦|| તાનેવ શમયેદ્ વ્યાધીન્ કવલો યાનપોહતિ | દોષઘ્નમનભિષ્યન્દિ ભોજયેચ્ચ તથા નરમ્ ||૭૧||
तस्मिन् योगमयोगं च कवलोक्तं विभावयेत् ||७०|| तानेव शमयेद् व्याधीन् कवलो यानपोहति | दोषघ्नमनभिष्यन्दि भोजयेच्च तथा नरम् ||७१||
🔊 Audio coming soon
તસ્મિન્ યોગમિત્યાદિ| યોગાદન્યઃ અયોગઃ, સ પુનરિહ હીનયોગોઽતિયોગશ્ચ| અયોગં ચેતિ ચકારેણ યોગાયોગાતિયોગચિકિત્સિતં સમુચ્ચીયતે| દોષઘ્નમિતિ યેન દોષેણ વાતાદિના મુખરોગ આરબ્ધઃ| (અત્ર ચ કૃષ્ણાત્રેયઃ,- “સપ્તવર્ષમુપાદાય નસ્યકર્મ ચતુર્વિધમ્| પ્રતિમર્શોઽથ વમનં જન્મપ્રભૃતિ શસ્યતે| ધૂમો દ્વાદશવર્ષસ્ય કવલઃ પઞ્ચમે તતઃ| દોષવ્યાધિબલાવસ્થાં વીક્ષ્ય ચૈતાન્ પ્રયોજયેત્”- ઇતિ)||૭૦-૭૧||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૪૦
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ધૂમનસ્યકવલગ્રહચિકિત્સિતં નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૦|| ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં ચતુર્થં ચિકિત્સાસ્થાનં સમાપ્તમ્|
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ||४०|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां चतुर्थं चिकित्सास्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સમસ્તનિબન્ધાર્થજ્ઞાપિકાયાં સુશ્રુતટીકાયાં ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૦||