௩. பக்நசிகித்ஸிதம்

அதாத இத்யாதி||௧-௨||

தத்ர ப்ரதமஂ பக்நஸ்ய கச்ச்ரஸாத்யத்வமாஹ- அல்பாஶிந இத்யாதி| அநாத்மவதஃ அஜிதேந்த்ரியஸ்ய அபத்யரதஸ்யேத்யர்தஃ| வாதாத்மகஸ்ய வாதப்ரகதேஃ| உபத்ரவைரிதி உபத்ரவா ஜ்வராத்மாநமூத்ரபுரீஷஸங்காதயஃ| அமுஂ பாடஂ ஜேஜ்ஜடோ ந மந்யதே; கயீ து மந்யத இத்யஸ்மாபிரங்கீகதஃ||௩||

இதாநீமஸேவ்யாநாஹ- லவணமித்யாதி||௪||

இதாநீஂ ஸேவ்யாநாஹ- ஶாலிரித்யாதி| க்ஷீரஂ வ்ரணே ஸாமாந்யோக்த்யா நிஷித்தமபி பக்நேऽபவாதத்வாத் ப்ரயுஜ்யதே; அந்யே புநரவ்ரணே ஏவ பக்நே க்ஷீரஂ தாதவ்யமித்யாஹுஃ; கேசித்து பக்நே க்ஷீரதாநஂ விருத்தஂ, நவதாந்யாதிவர்கபடிதத்வேந பாகபூயஜநகத்வாதித்யாஹுஃ; கேசித் க்ஷீரஸர்பிரிதி ச ஸமஸ்தமேகபதஂ படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- க்ஷீராதுத்திதஂ ஸர்பிஃ க்ஷீரஸர்பிரிதி| ஸதீநோ வர்துலகலாயஃ, ஸதீநாநாஂ வாதகராணாமபி ஸர்பிராதிஸஂஸ்கதத்வாத்யூஷோ பக்நே யுஜ்யத ஏவ| பஂஹணஂ தேஹவத்திகரம்||௫||

பக்நவ்ரணபந்தநத்ரவ்யஂ குஶா, ததர்தஂ த்ரவ்யஂ நிர்திஶந்நாஹ- மதூகோதும்பராஶ்வத்தேத்யாதி| உபஸஂஹரேத் ஏகத்ர குர்யாத்| வஂஶஸர்ஜவடாநாஂ சேதி ‘த்வச’ இதி ஶேஷஃ| குஶாஶப்தேந பக்நபந்தநார்தஂ வஂஶவேத்ராதிகஂ ப்ரோச்யதே; அந்யே குஶ்யமிதி படந்தி, தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ||௬||

பக்நே லேபநத்ரவ்யாணி நிர்திஶந்நாஹ- ஆலேபநார்தமித்யாதி| ஸஂஹரேத் ஏகத்ர குர்யாத்| ஶாலிபிஷ்டமித்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘அம்லபேஷிதமாஹரேத்’ இதி கேசித் படந்தி, அம்லபேஷிதஂ காஞ்ஜிகபிஷ்டம்||௭||

பக்நவ்ரணவிஶேஷே பந்தநகாலாவதிஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஸப்தாஹாதித்யாதி||௮||-

இதாநீஂ த்ரிவிதோ பந்தோ வ்ரணே நிர்திஷ்டோ காடஃ, ஸமஃ, ஶிதில இதி; தத்ர பக்நேஷு காடஶிதிலயோர்பந்தயோர்தோஷாவஹத்வாத் ஸமமேவ பந்தஂ நிர்திஶந்நாஹ- தத்ராதிஶிதிலமித்யாதி| ஸந்திஸ்தைர்யஂ ஸந்தீநாஂ தடதா ||௯-௧௦||

தஸ்ய பித்தப்ரகதௌ காலே சோஷ்ணே பரிஷேகஂ நிர்திஶந்நாஹ- ந்யக்ரோதேத்யாதி| ஸந்தாநார்தஂ பாகாதிபரிஹாரார்தஂ ச| வாதோத்தரே ஸபித்தே ஸஶூலே ச பரிஷேகாந்தரமாஹ- பஞ்சமூலீத்யாதி| பஞ்சமூலீ ஸ்வல்பா, தஸ்யாஃ ஶீதவீர்யத்வாத்||௧௧||

வாதகபப்ரகதௌ ஸஶூலே ஸஶீதே ச காலே சக்ரதைலமாஹ- ஸுகோஷ்ணமித்யாதி| அவசார்யஂ ‘பரிஷேகே’ இதி ஶேஷஃ| சக்ரதைலஂ ஸத்யஃபீடிதோத்ததமேகே வதந்தி, அந்யே புநரணுதைலகல்பேந கஹீதமபக்வஂ தைலஂ சக்ரதைலமாஹுஃ|௧௨|-

விபஜ்ய காலமித்யாதி| ஶீதமேவ சேதி சகாராத்தோஷாத்யபேக்ஷயோஷ்ணமபி||௧௨||-

பக்நே ஆப்யந்தரமௌஷதஂ நிர்திஶந்நாஹ- கஷ்டிக்ஷீரமித்யாதி| கஷ்டிஃ ப்ரதமப்ரஸூதா கௌஃ| மதுரௌஷதாநி காகோல்யாதீநி| ப்ராதஃ பிபேந்ந து புக்தே| கல்பநா சேயஂ- காகோல்யாதீநாஂ மதுராணாஂ கர்ஷமாத்ரஂ த்ரவ்யமஷ்டகுணஂ க்ஷீரஂ சதுர்குணோதகஸித்தஂ க்ஷீரஶேஷஂ ஸர்பிர்லாக்ஷாகர்ஷமாத்ரப்ரக்ஷேபாந்விதஂ; தச்ச லகௌ கோஷ்டே தேயம், இயஂ ச திநஂ ப்ரதி மாத்ரா||௧௩||-

இதாநீஂ ஸவ்ரணஸ்ய பக்நஸ்ய சிகித்ஸிதமாஹ- ஸவ்ரணஸ்யேத்யாதி| வ்ரணஂ ப்ரதிஸார்ய லேபயித்வேத்யர்தஃ| கைஃ ப்ரதிஸார்ய? கஷாயைஃ; கிஂவிஶிஷ்டைஃ? ஸர்பிர்மதூத்தரைஃ கதமதுப்ரதாநைஃ; கஷாயோऽத்ர ந்யக்ரோதாதிகல்கஃ| ஶேஷம் ஆஹாரவிஹாராதிகமித்யர்தஃ||௧௪||-

இதாநீஂ காலதோஷாஶ்ரயஂ ஸாத்யத்வஂ பக்நே நிர்திஶந்நாஹ- ப்ரதமே இத்யாதி| ஏவமிதி உக்தாஹாராசாரேணேத்யர்தஃ| ஸுகரஂ ஸுகஸாத்யம்||௧௫||-

தஸ்யைவ ஸுகரத்வே காலாவதிஂ தர்ஶயந்நாஹ- ப்ரதமே இத்யாதி| ஸ்திரோ தட இத்யர்தஃ| த்விகுணாத் காலாத் த்வாப்யாஂ மாஸாப்யாமித்யர்தஃ| த்ரிகுணாதிதி த்ரிபிர்மாஸைரித்யர்தஃ||௧௬||-

இதாநீஂ த்விவிதாநாமபி ஸந்திமுக்தகாண்டபக்நாநாஂ ப்ரதீகாரோபாயாநாஹ- அவநாமிதமித்யாதி| அவநாமிதம் அதோகதம்| உந்நஹ்யேத் ஊர்த்வஂ குர்யாதித்யர்தஃ| அதிக்ஷிப்தம் அதிப்ரேரிதம், உபரி வர்தயேதுபரி நயேதித்யர்தஃ| கயீ து அவநாமிதமித்யாதி படித்வா பஞ்ச ஸ்தாபநோபாயாநாஹ, ஸ ச பாடோऽபாவாந்ந லிகிதஃ||௧௭||-

இதாநீஂ ஸங்க்ஷேபதஃ ஸ்தாபநோபாயாநாஹ- ஆஞ்ச்நைரித்யாதி| பீடநக்ரஹணேந நமநோந்நமநபரிவர்தநாநி கஹ்யந்தே| ஸங்க்ஷேபஃ ஸம்யக் க்ஷேபஃ ப்ரேரணமித்யர்தஃ, தஸ்ய ச பிச்சிதஂ விஷயஃ; ஏதேந, ஆஞ்ச்நாதிபிருபாயைஃ ப்ராக் ஸந்தாய பந்தநைருபாசரேதித்யர்தஃ| ஸந்தீநிதி பாஹுல்யேந நிர்தேஶஃ, தேந காண்டபக்நாநப்யேதைருபாயைஃ ஸ்தாபயேத்| சலாநப்யசலாநபீதி ஹஸ்தபாதகடீஹநுகதாஃ ஸந்தயஶ்சலாஃ, தத்விபரீதா அசலாஃ| கயீ து ஸங்க்ஷேபஶப்தேந ஆகுஞ்சநமாஹ, பீடநக்ரஹணேந ச நமநோந்நமநாகுஞ்சநாநி கஹ்யந்தே இதி ஸங்க்ஷேபக்ரஹணமநர்தகமிதி கத்வா ஜேஜ்ஜடஸ்ய பாடஂ தூஷயித்வாऽऽபாதநிகாபூர்வகஂ பாடாந்தரஂ படதி| ததாஹி- “தத்ர ஸ்தாபநமுக்தமேவோபஸஂஹரந்நநுக்தஂ ச ஸந்திஸ்தாநேஷு நிர்திஶந்நாஹ- ஆஞ்ச்நோத்பீடநோந்நாமஸங்க்ஷோபைர்பந்தநைஸ்ததா” இத்யாதி; ஶேஷஂ பூர்வவத்||௧௮-௧௯||

இதாநீமுத்பிஷ்டவிஶ்லிஷ்டயோஶ்சிகித்ஸிதமாஹ- உத்பிஷ்டமித்யாதி| உத்பிஷ்டஂ விஶ்லிஷ்டஂ ச ஸந்திஂ ந கட்டயேந்ந சாலயேத்; உத்பிஷ்டஃ சூர்ணிதஃ, விஶ்லிஷ்டஃ விகடிதஃ ஸ்வஸ்தாநாச்ச்யுத இத்யர்தஃ| ப்ரதேஹோ லேபஃ||௨௦-௨௧||-

ப்ரத்யங்கபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- ப்ரத்யங்கபக்நஸ்யேத்யாதி| அங்கமங்கஂ ப்ரதி ப்ரத்யங்கஂ, நகாதாரப்ய யாவச்சிர இதி||௨௨||

நகஸந்திமித்யாதி| ஸமுத்பிஷ்டஂ சூர்ணிதம்| ரக்தாநுகதஂ துஷ்டரக்தஸம்பத்தம்| ஆரயா சர்மகாராஸ்த்ரேணாவமத்ய ரக்தஂ ஸ்ராவயேதித்யர்தஃ||௨௩||

அங்குலிபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- பக்நாமித்யாதி| ஸ்தாபயித்வா ஸஂஸ்தாபநைர்நமநோந்நமநாதிபிஃ| அணுநா ஸூக்ஷ்மேணேத்யர்தஃ, ஸ்தூலபட்டேந த்வாபாதா ஸ்யாத்||௨௪||

தலபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- அப்யஜ்யேத்யாதி||௨௫||

ஜங்காபக்நோருபக்நயோஶ்சிகித்ஸாமாஹ- அப்யஜ்யேத்யாதி| ஜங்காபாதஸ்யோபரி நலகாஶ்ரயா| (ஆயாமயேத் பத்நீயாத்|) ஸுஸமாஹிதஃ ஸாவதாநஃ| தத்த்வா வக்ஷத்வசஃ ஶீதா இதி ந்யக்ரோதாதிஶீதவக்ஷாணாஂ குஶாஂ தத்த்வேத்யர்தஃ||௨௬||

சக்ரயோகேநாஞ்சேதிதி வர்துலாஂ குஶாஂ தத்த்வா நாமயித்வா சக்ரவதாஞ்சேத்பத்நீயாதித்யர்தஃ| கயீ து ஸம்ப்ரமப்ரமத்பலவத்தரபுருஷோ ஹஸ்தத்வயோபரி கஹீதபார்ஷ்ணிபாதத்வயத்வாத் தத்ப்ரமணஜவேந நிரந்தரப்ராந்தஸ்ய பக்நவதஃ புருஷகாயஸ்ய சக்ராகாரோபலம்பாத்யுக்தஶ்சக்ரயோக இத்யாஹ| ஸ்புடிதஂ பிச்சிதஂ சாபீதி ஊர்வஸ்தீதி ஸம்பந்தநீயம்| அபிஶப்தாத் ஸ்புடிதபிச்சிதஸதஶேஷ்வந்யேஷு பக்நேஷு யதஸ்திநிர்முக்தஂ த்வகாதிபிரஸஂஶ்லிஷ்டஂ ததபநீய பத்நீயாதித்யர்தஃ| பூர்வவத் ஸமமித்யர்தஃ||௨௭||

கடிபக்நசிகித்ஸாமாஹ- ஆஞ்சேதூர்த்வமித்யாதி| ஆஞ்சேதூர்த்வமதோ வாऽபீதி ஊர்த்வகதமஸ்தி அதஃ கத்வா பத்நீயாத், அதோகதஂ தூர்த்வஂ கத்வா பத்நீயாதித்யர்தஃ| பஸ்திபிஃ ஸ்நேஹபஸ்திபிஃ| நநு கடிபக்நமஸாத்யமுக்தஂ; தத்யதா- “பிந்நஂ கபாலஂ கட்யாஂ து ஸந்திமுக்தஂ ததா ச்யுதம்| ஜகநஂ ப்ரதி பிஷ்டஂ ச வர்ஜயேத்து விசக்ஷணஃ” (நி. ௧௫) இதி வ்யர்தமேவ சிகித்ஸிதஂ? நைவஂ, ப்ரதி பிஷ்டஂ சேதி சகாரோ வர்ஜயேதித்யத்ர த்ரஷ்டவ்யஃ, தேநாநேந யாப்யத்வஂ ஸமுச்சீயதே; ஏததுக்தஂ பவதி- கபாலபேதோ வர்ஜ்யஃ, ஸந்திமுக்தஸந்திச்யுதே து யாப்யே, தேந தத்விஷயசிகித்ஸிதமிதஂ ஸார்தகமிதி கயீ; ஜேஜ்ஜடஸ்து வர்ஜயேதித்யத்ர வர்ஜநஶப்தஃ கச்ச்ரஸாத்யத்வப்ரதிபாதநார்தோ ந து நிஷேதார்த இத்யாஹ||௨௮||

பர்ஶுகாபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- பர்ஶுகாஸ்வதேத்யாதி| பர்ஶுக்ராஃ பஷ்டபாகநிபந்தநாந்யஸ்தீநி, தேஷாஂ நமநமேவ பக்நத்வம்| திஷ்டத இதி ஊர்த்வஸ்திதஶரீரஸ்ய, நோபவிஷ்டஸ்யேத்யர்தஃ| தக்ஷிணாஸ்வதவா வாமாஸு பர்ஶுகாஸ்விதி ஸம்பந்தஃ| அநுமஜ்ய கதாக்தஹஸ்தேந ஸமீகரணார்தமவமஜ்ய| நிபந்தநீஃ மாஂஸரஜ்ஜவ இத்யர்தஃ | கவலிகா வஂஶாதிவிதலஶகலா, வஸ்த்ரமயீத்யந்யே| வேஷ்டயேதிதி ‘வேல்லிதகபந்தேந’ இதி ஶேஷஃ| ஸுஸமாஹிதஃ ஸாவதாநோ வைத்யஃ| த்ரோணீ காஷ்டவிரசிதா நௌரிவ||௨௯-௩௦||

ஸ்கந்தபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- முஸலேநேத்யாதி| உத்க்ஷிபேத் ஊர்த்வஂ நயேத்| அஂஸஸந்தௌ பாஹுஶிரஃஸந்தௌ| விஸஂஹதே விஶ்லிஷ்டே| ஸ்வஸ்திகேந பந்தவிஶேஷேணேத்யர்தஃ||௩௧||

கூர்பரஸந்திபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- கௌர்பரமித்யாதி| பாஹுமத்யே கூர்பரஸந்திஃ| அநுமார்ஜயேத் அநுமர்தயேத்; ப்ரச்யுதஸ்ய ஸந்த்யஸ்த்நோ மார்கோபலம்பார்தஂ மார்ஜநஂ விதேயம்||௩௨||-

கூர்பரஸந்திசிகித்ஸிதஂ ஸங்க்ஷேபார்தமந்யத்ராதிதிஶந்நாஹ- ஏவமித்யாதி| ஏவஂ கூர்பரஸந்திசிகித்ஸிதப்ரகாரேணேத்யர்தஃ| குல்பஃ பார்ஷ்ண்யுபரிக்ரந்திஃ| மணிபந்தோ ஹஸ்ததலஸ்யோபரிதநஃ ஸந்திஃ||௩௩||

ப்ராக் பாததலசிகித்ஸிதமுக்தம், அத ஹஸ்ததலசிகித்ஸிதமாஹ- உபே தலே இத்யாதி| உபே தலே இதி ஏகஂ பாணிதலஂ, த்விதீயஂ பாததலம், இத்யுபே தலே இதி ஜேஜ்ஜடஃ; கயீ து உமே அபி ஹஸ்ததலே; தத்ரைகஸ்ய பங்கே வாமஂ தக்ஷிணேந, தக்ஷிணஂ வாமேந, உபயோஸ்து பங்கே தத்ஸமேந காஷ்டமயேந உபே அபி பத்நீயாதித்யாஹ| அந்யே து வ்யாக்யாநயந்தி- ஹஸ்ததலஂ பாததலஂ வா தத்ஸமேந காஷ்டமயேந மித்வா த்வே அபி ஸஹ பத்நீயாதேவஂ தார்ட்யஂ பவதீதி| மத்பிண்டாதிதாரணமாத்மகர்மப்ராப்த்யர்தம்| ஜேஜ்ஜடஸ்து ‘மத்பிண்டஂ தாரயேத் பூர்வஂ’ இத்யாதி பாடஂ ந மந்யதே, கிந்து ‘ப்ராக்கோமயமயஂ பிண்டஂ தாரயேந்மந்மயஂ ததஃ| ஹஸ்தே ஜாதபலே பஶ்சாத் குர்யாத் பாஷாணதாரணம்’ இதி படதி||௩௪-௩௫||

நதோந்நதயோரக்ஷகயோஶ்சிகித்ஸிதமாஹ- ஸந்நமித்யாதி| ஸந்நம் அதஃப்ரவிஷ்டம், உந்நமயேத் முஸலேநேதி ஸம்பந்தஃ; ஸ்விந்நமுந்நதஂ முஸலேநாதஃ பீடயேத்| அக்ஷகோஂऽஸஸந்தேருபரிஷ்டாத்பவதி||௩௬||

பாஹுபக்நசிகித்ஸிதமூருபக்நசிகித்ஸிதேநாதிதிஶந்நாஹ- ஊருவதித்யாதி| கூர்பராஂஶயோர்மத்யே பாஹுஃ|௩௭|-

க்ரீவாயாமித்யாதி| விவத்தாயாஂ வக்ராயாம்| ககாடிகாபாகஸந்தௌ கர்தோऽவடுஃ, ஹநூ முகஸந்தீ, அவடௌ ஹந்வோஶ்ச கஹீத்வா உந்நமயேதிதி ஜேஜ்ஜடஃ; கயீ து, அதஃ ப்ரவிஷ்டாயாமவடௌ கஹீத்வா, விவத்தாயாஂ ஹந்வோரிதி க்ரமமாஹ| குஶாஂ ஸமஂ தத்த்வேதி ஸமமிதி தத்த்வேத்யஸ்ய விஶேஷணஂ, வேஷ்டயேதித்யஸ்ய விஶேஷணமிதமித்யந்யே; ஏதேந நாதிகாடஂ நாதிஶிதிலமித்யர்தஃ| அதந்த்ரிதோऽநலஸஃ, ‘வைத்ய’ இதி ஶேஷஃ||௩௭-௩௮||-

ஹநுபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- ஹந்வஸ்திநீத்யாதி| ஸமாநீயேதி தக்ஷிணஂ வாமேந, வாமஂ தக்ஷிணேந ஸமமாநீயேத்யர்தஃ| விஸஂஹதே விஶ்லிஷ்டே ஸ்வஸ்தாநாச்ச்யுதே இத்யர்தஃ| பஞ்சாங்கீ பந்தவிஶேஷஃ பஞ்சபதசீராங்கீ| வாதக்நமதுரைரிதி வாதக்நாநி பத்ரதார்வாதீநி, விதாரிகந்தாதீநீத்யந்யே, மதுராணி காகோல்யாதீநி, தைஃ ஸித்தஂ ஸர்பிர்கதஂ, கல்ககஷாயாப்யாமித்யர்தஃ||௩௯-௪௦||

தந்தபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- அபக்நாநித்யாதி| ஸந்தாநீயைரிதி மதுகதாதிபிஃ, ந்யக்ரோதாதீநாஂ கஷாயாணாஂ கல்கைஶ்சேத்யர்தஃ||௪௧-௪௨||-

நாஸாபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- நாஸாமித்யாதி| ஸந்நாம் அபிகாதேநாந்தஃப்ரவிஷ்டாம்| விவத்தாஂ வக்ராம்| தத்ர ஸந்நாஂ ஶலாகயோந்நம்ய, வக்ராஂ புநஃ ஜூகத்வேத்யர்தஃ| த்விமுக்யௌ நாட்யௌ அந்தர்பஹிர்முக்யௌ, நிஃஶ்வாஸோச்ச்வாஸஸிஂஹாணகாதிநிர்கமார்தம்| கதஸேகஂ கதபரிஷேகம்||௪௩-௪௪||

கர்ணபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- பக்நமித்யாதி| பக்நஂ குடிலம், அந்தஃப்ரவிஷ்டஂ வா| ஸத்யஃக்ஷதவிதாநமிதி மதுகதாப்யங்கஶீதபரிஷேகாதி| அத்ர ‘ஸத்யஃக்ஷதவிதிஶ்சாபி நயநே நிர்கதே பஹிஃ’- இதி கேசித் படந்தி| தந்ந படநீயஂ, பிந்நஂ நேத்ரமகர்மண்யமித்யாதிநைவ ஸித்தத்வாத்; அந்யே து சக்ஷுர்பக்நத்வயப்ரதிபாதநார்தஂ படநீயமிதி மந்யந்தே||௪௫||

கபாலபக்நசிகித்ஸிதமாஹ- மஸ்துலுங்காத்விநேத்யாதி| மஸ்துலுங்கஸ்ராவே து ப்ராகபிஹிதைவ பாலவர்திரித்யபிப்ராயஃ||௪௬||

ஶீதாந் ப்ரதேஹாந் ஸேகாஂஶ்ச ஶீதாந்; நோஷ்ணாந் கதமபி, அதிஸ்ருதரக்தத்வேந பாகபயாத்||௪௭||

ஜங்கோருபங்கேஷு பஶ்சாத்கர்மவிஶேஷஂ நிர்திஶந்நாஹ- அத ஜங்கேத்யாதி| பக்நாநாஂ காண்டபக்நாநாஂ, த்விவிதாநாமபீத்யபரே| கபாடஶயநமவஶ்யஂ கார்யம்| கபாடஶயநேநைவ ஸஹ தேஶாத்தேஶாந்தரநயநார்தம், ஆதாரபூதஶயநசாலநார்தமித்யந்யே| ஆதேயபூதஶரீராவயவசலநபரிஹாரார்தஂ கீலாஃ| கீலாநாஂ பஞ்சஸங்க்யாத்வஂ ஜங்கோர்வோர்த்வயோரேகதரஸ்ய பக்நமபேக்ஷ்ய; தத்ர ஜங்காபக்நே து குல்பஸந்தேருபயதோ த்வௌ, ஜாநுஸந்தேரப்யுபயதோ த்வௌ, ஏகஶ்ச தலே, ஏவஂ பஞ்ச; ஊருபக்நே ஜாநுஸந்தேருபயதோ த்வௌ, த்வௌ வங்க்ஷணஸந்தேருபயதஃ, தலே சைக இத்யத்ராபி பஞ்ச; உபயபங்காபேக்ஷயா து ஸப்தபிரேவ கீலைர்யந்த்ரணம்| ததாஹி- உபயதோ பஹிர்த்வௌ குல்பயோஃ, த்வௌ ச ஜாநுநோஃ, த்வௌ ச வங்க்ஷணயோஃ, தலே சைக ஏவஂ ஸப்த| அத்ர “ஜங்கோர்வோஃ பார்ஶ்வயோர்த்வௌ த்வௌ தலே சைகஶ்ச கீலக” இதி கேசித் படந்தி; தச்ச நிபந்தகாரைர்ந படிதஂ, தஸ்மாந்ந படநீயம்| கயதாஸஶ்சாத்ர பாடாந்தரஂ கிமபி படதி; தச்சாபாவாந்ந லிகிதம்||௪௮-௪௯||

அமுமேவ ஜங்கோருபக்நகபாடஶயநாதிவிதிமந்யத்ராபி தர்ஶயந்நாஹ- ஶ்ரோண்யாமித்யாதி| ஶ்ரோணிஃ கடிஃ| வக்ஷ உரஃ| அக்ஷகௌ அஂஸஸந்தேருபரி| பக்நஸந்திவிமோக்ஷேஷ்விதி காண்டபக்நேஷு ததா ஸந்திவிமோக்ஷேஷ்வபி த்விவிதேஷு பக்நேஷு ஸமாசரேதித்யர்தஃ| விதிமேநமிதி கபாடஶயநகீலகநியமநாதிகம்||௫௦||

ஸத்யோபக்நவிதாநஂ நிர்திஶ்ய சிரபக்நவிதாநமாஹ- ஸந்தீநித்யாதி| புத்த்யா சேதி ‘ஸ்வயமப்யூஹ்ய’ இதி ஶேஷஃ||௫௧||

சிரவிமுக்தஸந்திமபிதாய சிரகாண்டபக்நவிதிமாஹ- காண்டபக்ந இத்யாதி| ஆபோத்ய விஶ்லேஷ்ய| ஸமயேத் ஸமஂ குர்யாதித்யர்தஃ||௫௨||

கல்பயேத் சிந்த்யாத்| வ்ரணாந்தே வ்ரணைகதேஶே| ஸமாஹிதஃ ஸாவதாநஃ; யதாऽந்யத்ர வ்ரணோ ந பவதி ததா சிந்த்யாதித்யர்தஃ| ஸந்த்யந்தே ஸந்திஸமீப இத்யர்தஃ| கிஂவிஶிஷ்டே ஸந்த்யந்தே? ஸவ்ரணே வ்ரணயுக்த இத்யர்தஃ||௫௩||

இதாநீமூர்த்வாதஃகாயவிஶேஷேண பக்நக்ரியாவிஶேஷஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஊர்த்வகாய இத்யாதி| மஸ்திஷ்க்யஂ ஶிரோபஸ்திப்ரகாரஃ, ஸ ச ஸ்நேஹாக்தபிசுப்லோதாதிபிஃ| நஸ்யஂ ப்ரஶாகாஸ்விதி ப்ரகஷ்டாஃ ஶாகாஃ ப்ரஶாகாஸ்தாஸு; ஜாநுஜங்காபாஹுத்வயகதே பக்நே நஸ்யஂ, கதபாநஂ பஸ்திஶ்ச ஸர்வத்ரைவேதி ஜேஜ்ஜடஃ; கயீ து மஸ்திஷ்க்யாதிகஂ நஸ்யாந்தஂ ஸர்வமூர்த்வகாயகதபக்ந ஏவ, ப்ரஶாகாஸு பஸ்திரிதி வ்யாக்யாநயதி||௫௪||

ததேவ பஸ்திகர்ணபூரணபாநநஸ்யாநுவாஸநஸாதநதைலஂ நிர்திஶந்நாஹ- அத இத்யாதி| வாஸயேதிதி ப்ரதமஂ ஸப்தராத்ரஂ யாவத்| அஸ்திரே ஜலே வஹதி பாநீயே| கவாஂ க்ஷீரேணேதி ‘பாவ்யத்ரவ்யஸமேந’ இதி ஶேஷஃ| பாவயேத் த்விதீயஂ ஸப்தராத்ரம்| மதுகாம்புநேதி ‘பாவ்யத்ரவ்யஸமேந’ இதி ஶேஷஃ| ததஃ க்ஷீரஂ புநஃ பீதாநிதி க்ஷீரேண பாவ்யத்ரவ்யஸமேந புநர்பாவிதாந், சதுர்தஸப்தராத்ரமிதி தாத்பர்யார்தஃ| காகோல்யாதிஂ ஸயஷ்ட்யாஹ்வமிதி யஷ்டிமதுநி காகோல்யாதாவுக்தேऽபி புநர்யஷ்டீபாடோ த்விபாகார்தஂ, யதாலாபபரிபாஷாபரிஹாரேணாவஶ்யஂ ப்ரக்ஷேபார்தஂ வா| காகோல்யாதிஶதபுஷ்பாந்தாநாஂ சூர்ணபாதஂ திலசூர்ணபாதைஸ்த்ரிபிர்யோஜயந்தி தந்த்ராந்தரதர்ஶிநோ வத்தவைத்யா இதி ஜேஜ்ஜடஃ| கயீ து “திலசூர்ணஸ்ய சத்வாரோ பாகாஃ, பாகஶ்சைகஃ ப்ரகீர்திதாநாஂ (காகோல்யாதீநாஂ), ததா யஷ்ட்யாஹ்வாதீநாஂ ஶதபுஷ்பாந்தாநாஂ த்விதீயோ பாக இதி ஷட்பாகாஃ” இதி வ்யாக்யாநயதி| வங்கதத்தஸ்து திலசூர்ணஸமஂ தத்ர மிலிதஂ சூர்ணமிஷ்யத இத்யாஹ| ஸர்வகந்தஶதஂ பய இத்யத்ர ஸர்வகந்தா ஏலாதயஃ, அந்யே ச கடுகபலாதயஃ, தைஃ ஶதஂ க்வதிதஂ, பயஃ க்ஷீரம்| அத்ர ச க்ஷீரபாகே இயஂ பரிபாஷா ஸ்மரணீயா- “க்வாத்யாதஷ்டகுணஂ க்ஷீரஂ க்ஷீராத்தோயஂ சதுர்குணம்| க்ஷீராவஶேஷஂ கர்தவ்யஂ க்ஷீரபாகே த்வயஂ விதிஃ” இதி| யாவதா ச க்ஷீரேண திலசூர்ணமுத்ஸாதநீயஂ பவதி தாவந்மாத்ரஂ ஶதஂ கரணீயம்| ததஃ ஶதேந க்ஷீரேணோஷ்ணேநைவ காகோல்யாதிசூர்ணஸஹிதஂ தத்திலசூர்ணமார்த்ரீகத்ய சக்ரேண பீடயேத்| பீடநாதுத்பந்நஂ தைலஂ யதா ஸஂஸ்கார்யஂ தஂ ப்ரகாரமாஹ- சதுர்குணேநேத்யாதி| அஂஶுமதீ ஶாலபர்ணீ| காலாநுஸாரிவா தகரஂ; தகரஸ்ய த்விருச்சாரணஂ பாகத்வயப்ரதிபாதநார்தம்| ஸைரேயகஂ கண்டஶேலுகஃ| க்ஷீரஶுக்லா க்ஷீரவிதாரீ| அநந்தா உத்பலஸாரிவா| மதூலிகா மர்கடதணவிஶேஷஃ| ஶங்காடகஂ த்ரிகண்டகஂ ஜலஜஂ பலம்| பூர்வோக்தாந்யௌஷதாநி காகோல்யாதீநி ஶதபுஷ்பாந்தாநி, தாநி ஸர்வாணி ச தாவதா பாகேந ஸமேந கல்பயிதவ்யாநி, யாவதா தைலபாதிகாநி பவந்தி| மதுநாऽக்நிநேதி மத்வக்நேர்மாநமுச்யதே- “பத்மவிஸ்தரயுக்தேந மதுநா வஹ்நிநா ஶநைஃ| பசேத் ஸ்நேஹமதஶ்சோர்த்வஂ சாலயித்வா நிரந்தரம்|| ஸம்யக்பாகோ பவத்யேவமந்யதா தக்ததாஂ வ்ரஜேத்”- இதி| ஸர்வகர்மஸு பாநாப்யங்காதிஷு| கந்ததைலமிதஂ நாம்நேதி அஸ்ய தைலஸ்ய கந்ததைலமிதி ஸஞ்ஜ்ஞா; வைதரணே புநரஸ்யாணுதைலஸஞ்ஜ்ஞா| ராஜ்ஞாமேவேதி ராஜ்ஞாமேவேதஂ தைலஂ பண்டிதைர்விதாதவ்யஂ, மஹாஸம்பாரஸாத்யத்வாத்; ந புநரந்யேஷாஂ நிஷித்தம்||௫௫-௬௬||

த்ரபுஸஂ கர்கடீபேதஃ, அக்ஷோ பிபீதகஃ, ப்ரியாலஶ்சாரஃ| மதுரைஃ காகோல்யாதிபிஃ| தாநி ச ஸ்நேஹபாதிகாநி| வஸாஂ தத்த்வா யதாலாபமிதி யதி லப்யதே ததா நிக்ஷிபேதித்யர்தஃ| ஸேசநே பரிஷேகே| அமுஂ பாடஂ கேசிதநார்ஷஂ மந்யந்தே||௬௭-௬௮||

இதாநீஂ பக்நே பாஹ்யாநாமாப்யந்தராணாஂ ச பாககாரிணாஂ பரிஹாராய பாகப்ரஶமகாரிணாஂ ச ஸேவநாயாஹ- பக்நஂ நைதீத்யாதி| நைதி ந கச்சதீத்யர்தஃ| ப்ரயதேத ப்ரயத்நஂ குர்வீதேத்யர்தஃ||௬௯||

ஸம்யக்ரூடலக்ஷணமாஹ- பக்நமித்யாதி| அநாவித்தம் அநாகுலம்| அநுல்பணம் அநுந்நதம்| ஸுகசேஷ்டாப்ரசாரமிதி சேஷ்டாப்ரசார ஆகுஞ்சநப்ரஸாரணாதிகஃ||௭௦||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே ததீயோऽத்யாயஃ||௩||