൩. ഭഗ്നചികിത്സിതമ്

അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||

തത്ര പ്രഥമം ഭഗ്നസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമാഹ- അല്പാശിന ഇത്യാദി| അനാത്മവതഃ അജിതേന്ദ്രിയസ്യ അപഥ്യരതസ്യേത്യര്ഥഃ| വാതാത്മകസ്യ വാതപ്രകൃതേഃ| ഉപദ്രവൈരിതി ഉപദ്രവാ ജ്വരാധ്മാനമൂത്രപുരീഷസങ്ഗാദയഃ| അമും പാഠം ജേജ്ജടോ ന മന്യതേ; ഗയീ തു മന്യത ഇത്യസ്മാഭിരങ്ഗീകൃതഃ||൩||

ഇദാനീമസേവ്യാനാഹ- ലവണമിത്യാദി||൪||

ഇദാനീം സേവ്യാനാഹ- ശാലിരിത്യാദി| ക്ഷീരം വ്രണേ സാമാന്യോക്ത്യാ നിഷിദ്ധമപി ഭഗ്നേऽപവാദത്വാത് പ്രയുജ്യതേ; അന്യേ പുനരവ്രണേ ഏവ ഭഗ്നേ ക്ഷീരം ദാതവ്യമിത്യാഹുഃ; കേചിത്തു ഭഗ്നേ ക്ഷീരദാനം വിരുദ്ധം, നവധാന്യാദിവര്ഗപഠിതത്വേന പാകപൂയജനകത്വാദിത്യാഹുഃ; കേചിത് ക്ഷീരസര്പിരിതി ച സമസ്തമേകപദം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ക്ഷീരാദുത്ഥിതം സര്പിഃ ക്ഷീരസര്പിരിതി| സതീനോ വര്തുലകലായഃ, സതീനാനാം വാതകരാണാമപി സര്പിരാദിസംസ്കൃതത്വാദ്യൂഷോ ഭഗ്നേ യുജ്യത ഏവ| ബൃംഹണം ദേഹവൃദ്ധികരമ്||൫||

ഭഗ്നവ്രണബന്ധനദ്രവ്യം കുശാ, തദര്ഥം ദ്രവ്യം നിര്ദിശന്നാഹ- മധൂകോദുമ്ബരാശ്വത്ഥേത്യാദി| ഉപസംഹരേത് ഏകത്ര കുര്യാത്| വംശസര്ജവടാനാം ചേതി ‘ത്വച’ ഇതി ശേഷഃ| കുശാശബ്ദേന ഭഗ്നബന്ധനാര്ഥം വംശവേത്രാദികം പ്രോച്യതേ; അന്യേ കുശ്യമിതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൬||

ഭഗ്നേ ലേപനദ്രവ്യാണി നിര്ദിശന്നാഹ- ആലേപനാര്ഥമിത്യാദി| സംഹരേത് ഏകത്ര കുര്യാത്| ശാലിപിഷ്ടമിത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘അമ്ലപേഷിതമാഹരേത്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, അമ്ലപേഷിതം കാഞ്ജികപിഷ്ടമ്||൭||

ഭഗ്നവ്രണവിശേഷേ ബന്ധനകാലാവധിം നിര്ദിശന്നാഹ- സപ്താഹാദിത്യാദി||൮||-

ഇദാനീം ത്രിവിധോ ബന്ധോ വ്രണേ നിര്ദിഷ്ടോ ഗാഢഃ, സമഃ, ശിഥില ഇതി; തത്ര ഭഗ്നേഷു ഗാഢശിഥിലയോര്ബന്ധയോര്ദോഷാവഹത്വാത് സമമേവ ബന്ധം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രാതിശിഥിലമിത്യാദി| സന്ധിസ്ഥൈര്യം സന്ധീനാം ദൃഢതാ ||൯-൧൦||

തസ്യ പിത്തപ്രകൃതൌ കാലേ ചോഷ്ണേ പരിഷേകം നിര്ദിശന്നാഹ- ന്യഗ്രോധേത്യാദി| സന്ധാനാര്ഥം പാകാദിപരിഹാരാര്ഥം ച| വാതോത്തരേ സപിത്തേ സശൂലേ ച പരിഷേകാന്തരമാഹ- പഞ്ചമൂലീത്യാദി| പഞ്ചമൂലീ സ്വല്പാ, തസ്യാഃ ശീതവീര്യത്വാത്||൧൧||

വാതകഫപ്രകൃതൌ സശൂലേ സശീതേ ച കാലേ ചക്രതൈലമാഹ- സുഖോഷ്ണമിത്യാദി| അവചാര്യം ‘പരിഷേകേ’ ഇതി ശേഷഃ| ചക്രതൈലം സദ്യഃപീഡിതോദ്ധൃതമേകേ വദന്തി, അന്യേ പുനരണുതൈലകല്പേന ഗൃഹീതമപക്വം തൈലം ചക്രതൈലമാഹുഃ|൧൨|-

വിഭജ്യ കാലമിത്യാദി| ശീതമേവ ചേതി ചകാരാദ്ദോഷാദ്യപേക്ഷയോഷ്ണമപി||൧൨||-

ഭഗ്നേ ആഭ്യന്തരമൌഷധം നിര്ദിശന്നാഹ- ഗൃഷ്ടിക്ഷീരമിത്യാദി| ഗൃഷ്ടിഃ പ്രഥമപ്രസൂതാ ഗൌഃ| മധുരൌഷധാനി കാകോല്യാദീനി| പ്രാതഃ പിബേന്ന തു ഭുക്തേ| കല്പനാ ചേയം- കാകോല്യാദീനാം മധുരാണാം കര്ഷമാത്രം ദ്രവ്യമഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ചതുര്ഗുണോദകസിദ്ധം ക്ഷീരശേഷം സര്പിര്ലാക്ഷാകര്ഷമാത്രപ്രക്ഷേപാന്വിതം; തച്ച ലഘൌ കോഷ്ഠേ ദേയമ്, ഇയം ച ദിനം പ്രതി മാത്രാ||൧൩||-

ഇദാനീം സവ്രണസ്യ ഭഗ്നസ്യ ചികിത്സിതമാഹ- സവ്രണസ്യേത്യാദി| വ്രണം പ്രതിസാര്യ ലേപയിത്വേത്യര്ഥഃ| കൈഃ പ്രതിസാര്യ? കഷായൈഃ; കിംവിശിഷ്ടൈഃ? സര്പിര്മധൂത്തരൈഃ ഘൃതമധുപ്രധാനൈഃ; കഷായോऽത്ര ന്യഗ്രോധാദികല്കഃ| ശേഷമ് ആഹാരവിഹാരാദികമിത്യര്ഥഃ||൧൪||-

ഇദാനീം കാലദോഷാശ്രയം സാധ്യത്വം ഭഗ്നേ നിര്ദിശന്നാഹ- പ്രഥമേ ഇത്യാദി| ഏവമിതി ഉക്താഹാരാചാരേണേത്യര്ഥഃ| സുകരം സുഖസാധ്യമ്||൧൫||-

തസ്യൈവ സുകരത്വേ കാലാവധിം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രഥമേ ഇത്യാദി| സ്ഥിരോ ദൃഢ ഇത്യര്ഥഃ| ദ്വിഗുണാത് കാലാദ് ദ്വാഭ്യാം മാസാഭ്യാമിത്യര്ഥഃ| ത്രിഗുണാദിതി ത്രിഭിര്മാസൈരിത്യര്ഥഃ||൧൬||-

ഇദാനീം ദ്വിവിധാനാമപി സന്ധിമുക്തകാണ്ഡഭഗ്നാനാം പ്രതീകാരോപായാനാഹ- അവനാമിതമിത്യാദി| അവനാമിതമ് അധോഗതമ്| ഉന്നഹ്യേത് ഊര്ധ്വം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| അതിക്ഷിപ്തമ് അതിപ്രേരിതമ്, ഉപരി വര്തയേദുപരി നയേദിത്യര്ഥഃ| ഗയീ തു അവനാമിതമിത്യാദി പഠിത്വാ പഞ്ച സ്ഥാപനോപായാനാഹ, സ ച പാഠോऽഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൧൭||-

ഇദാനീം സങ്ക്ഷേപതഃ സ്ഥാപനോപായാനാഹ- ആഞ്ഛ്നൈരിത്യാദി| പീഡനഗ്രഹണേന നമനോന്നമനപരിവര്തനാനി ഗൃഹ്യന്തേ| സങ്ക്ഷേപഃ സമ്യക് ക്ഷേപഃ പ്രേരണമിത്യര്ഥഃ, തസ്യ ച പിച്ചിതം വിഷയഃ; ഏതേന, ആഞ്ഛ്നാദിഭിരുപായൈഃ പ്രാക് സന്ധായ ബന്ധനൈരുപാചരേദിത്യര്ഥഃ| സന്ധീനിതി ബാഹുല്യേന നിര്ദേശഃ, തേന കാണ്ഡഭഗ്നാനപ്യേതൈരുപായൈഃ സ്ഥാപയേത്| ചലാനപ്യചലാനപീതി ഹസ്തപാദകടീഹനുഗതാഃ സന്ധയശ്ചലാഃ, തദ്വിപരീതാ അചലാഃ| ഗയീ തു സങ്ക്ഷേപശബ്ദേന ആകുഞ്ചനമാഹ, പീഡനഗ്രഹണേന ച നമനോന്നമനാകുഞ്ചനാനി ഗൃഹ്യന്തേ ഇതി സങ്ക്ഷേപഗ്രഹണമനര്ഥകമിതി കൃത്വാ ജേജ്ജടസ്യ പാഠം ദൂഷയിത്വാऽऽപാതനികാപൂര്വകം പാഠാന്തരം പഠതി| തഥാഹി- “തത്ര സ്ഥാപനമുക്തമേവോപസംഹരന്നനുക്തം ച സന്ധിസ്ഥാനേഷു നിര്ദിശന്നാഹ- ആഞ്ഛ്നോത്പീഡനോന്നാമസങ്ക്ഷോഭൈര്ബന്ധനൈസ്തഥാ” ഇത്യാദി; ശേഷം പൂര്വവത്||൧൮-൧൯||

ഇദാനീമുത്പിഷ്ടവിശ്ലിഷ്ടയോശ്ചികിത്സിതമാഹ- ഉത്പിഷ്ടമിത്യാദി| ഉത്പിഷ്ടം വിശ്ലിഷ്ടം ച സന്ധിം ന ഘട്ടയേന്ന ചാലയേത്; ഉത്പിഷ്ടഃ ചൂര്ണിതഃ, വിശ്ലിഷ്ടഃ വിഘടിതഃ സ്വസ്ഥാനാച്ച്യുത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രദേഹോ ലേപഃ||൨൦-൨൧||-

പ്രത്യങ്ഗഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- പ്രത്യങ്ഗഭഗ്നസ്യേത്യാദി| അങ്ഗമങ്ഗം പ്രതി പ്രത്യങ്ഗം, നഖാദാരഭ്യ യാവച്ഛിര ഇതി||൨൨||

നഖസന്ധിമിത്യാദി| സമുത്പിഷ്ടം ചൂര്ണിതമ്| രക്താനുഗതം ദുഷ്ടരക്തസമ്ബദ്ധമ്| ആരയാ ചര്മകാരാസ്ത്രേണാവമഥ്യ രക്തം സ്രാവയേദിത്യര്ഥഃ||൨൩||

അങ്ഗുലിഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- ഭഗ്നാമിത്യാദി| സ്ഥാപയിത്വാ സംസ്ഥാപനൈര്നമനോന്നമനാദിഭിഃ| അണുനാ സൂക്ഷ്മേണേത്യര്ഥഃ, സ്ഥൂലപട്ടേന ത്വാബാധാ സ്യാത്||൨൪||

തലഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- അഭ്യജ്യേത്യാദി||൨൫||

ജങ്ഘാഭഗ്നോരുഭഗ്നയോശ്ചികിത്സാമാഹ- അഭ്യജ്യേത്യാദി| ജങ്ഘാപാദസ്യോപരി നലകാശ്രയാ| (ആയാമയേത് ബധ്നീയാത്|) സുസമാഹിതഃ സാവധാനഃ| ദത്ത്വാ വൃക്ഷത്വചഃ ശീതാ ഇതി ന്യഗ്രോധാദിശീതവൃക്ഷാണാം കുശാം ദത്ത്വേത്യര്ഥഃ||൨൬||

ചക്രയോഗേനാഞ്ഛേദിതി വര്തുലാം കുശാം ദത്ത്വാ നാമയിത്വാ ചക്രവദാഞ്ഛേദ്ബധ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| ഗയീ തു സമ്ഭ്രമഭ്രമദ്ബലവത്തരപുരുഷോ ഹസ്തദ്വയോപരി ഗൃഹീതപാര്ഷ്ണിപാദദ്വയത്വാത് തദ്ഭ്രമണജവേന നിരന്തരഭ്രാന്തസ്യ ഭഗ്നവതഃ പുരുഷകായസ്യ ചക്രാകാരോപലമ്ഭാദ്യുക്തശ്ചക്രയോഗ ഇത്യാഹ| സ്ഫുടിതം പിച്ചിതം ചാപീതി ഊര്വസ്ഥീതി സമ്ബന്ധനീയമ്| അപിശബ്ദാത് സ്ഫുടിതപിച്ചിതസദൃശേഷ്വന്യേഷു ഭഗ്നേഷു യദസ്ഥിനിര്മുക്തം ത്വഗാദിഭിരസംശ്ലിഷ്ടം തദപനീയ ബധ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| പൂര്വവത് സമമിത്യര്ഥഃ||൨൭||

കടിഭഗ്നചികിത്സാമാഹ- ആഞ്ഛേദൂര്ധ്വമിത്യാദി| ആഞ്ഛേദൂര്ധ്വമധോ വാऽപീതി ഊര്ധ്വഗതമസ്ഥി അധഃ കൃത്വാ ബധ്നീയാത്, അധോഗതം തൂര്ധ്വം കൃത്വാ ബധ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| ബസ്തിഭിഃ സ്നേഹബസ്തിഭിഃ| നനു കടിഭഗ്നമസാധ്യമുക്തം; തദ്യഥാ- “ഭിന്നം കപാലം കട്യാം തു സന്ധിമുക്തം തഥാ ച്യുതമ്| ജഘനം പ്രതി പിഷ്ടം ച വര്ജയേത്തു വിചക്ഷണഃ” (നി. ൧൫) ഇതി വ്യര്ഥമേവ ചികിത്സിതം? നൈവം, പ്രതി പിഷ്ടം ചേതി ചകാരോ വര്ജയേദിത്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേനാനേന യാപ്യത്വം സമുച്ചീയതേ; ഏതദുക്തം ഭവതി- കപാലഭേദോ വര്ജ്യഃ, സന്ധിമുക്തസന്ധിച്യുതേ തു യാപ്യേ, തേന തദ്വിഷയചികിത്സിതമിദം സാര്ഥകമിതി ഗയീ; ജേജ്ജടസ്തു വര്ജയേദിത്യത്ര വര്ജനശബ്ദഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വപ്രതിപാദനാര്ഥോ ന തു നിഷേധാര്ഥ ഇത്യാഹ||൨൮||

പര്ശുകാഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- പര്ശുകാസ്വഥേത്യാദി| പര്ശുക്രാഃ പൃഷ്ഠഭാഗനിബന്ധനാന്യസ്ഥീനി, തേഷാം നമനമേവ ഭഗ്നത്വമ്| തിഷ്ഠത ഇതി ഊര്ധ്വസ്ഥിതശരീരസ്യ, നോപവിഷ്ടസ്യേത്യര്ഥഃ| ദക്ഷിണാസ്വഥവാ വാമാസു പര്ശുകാസ്വിതി സമ്ബന്ധഃ| അനുമൃജ്യ ഘൃതാക്തഹസ്തേന സമീകരണാര്ഥമവമൃജ്യ| നിബന്ധനീഃ മാംസരജ്ജവ ഇത്യര്ഥഃ | കവലികാ വംശാദിവിദലശകലാ, വസ്ത്രമയീത്യന്യേ| വേഷ്ടയേദിതി ‘വേല്ലിതകബന്ധേന’ ഇതി ശേഷഃ| സുസമാഹിതഃ സാവധാനോ വൈദ്യഃ| ദ്രോണീ കാഷ്ഠവിരചിതാ നൌരിവ||൨൯-൩൦||

സ്കന്ധഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- മുസലേനേത്യാദി| ഉത്ക്ഷിപേത് ഊര്ധ്വം നയേത്| അംസസന്ധൌ ബാഹുശിരഃസന്ധൌ| വിസംഹതേ വിശ്ലിഷ്ടേ| സ്വസ്തികേന ബന്ധവിശേഷേണേത്യര്ഥഃ||൩൧||

കൂര്പരസന്ധിഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- കൌര്പരമിത്യാദി| ബാഹുമധ്യേ കൂര്പരസന്ധിഃ| അനുമാര്ജയേത് അനുമര്ദയേത്; പ്രച്യുതസ്യ സന്ധ്യസ്ഥ്നോ മാര്ഗോപലമ്ഭാര്ഥം മാര്ജനം വിധേയമ്||൩൨||-

കൂര്പരസന്ധിചികിത്സിതം സങ്ക്ഷേപാര്ഥമന്യത്രാതിദിശന്നാഹ- ഏവമിത്യാദി| ഏവം കൂര്പരസന്ധിചികിത്സിതപ്രകാരേണേത്യര്ഥഃ| ഗുല്ഫഃ പാര്ഷ്ണ്യുപരിഗ്രന്ഥിഃ| മണിബന്ധോ ഹസ്തതലസ്യോപരിതനഃ സന്ധിഃ||൩൩||

പ്രാക് പാദതലചികിത്സിതമുക്തമ്, അഥ ഹസ്തതലചികിത്സിതമാഹ- ഉഭേ തലേ ഇത്യാദി| ഉഭേ തലേ ഇതി ഏകം പാണിതലം, ദ്വിതീയം പാദതലമ്, ഇത്യുഭേ തലേ ഇതി ജേജ്ജടഃ; ഗയീ തു ഉമേ അപി ഹസ്തതലേ; തത്രൈകസ്യ ഭങ്ഗേ വാമം ദക്ഷിണേന, ദക്ഷിണം വാമേന, ഉഭയോസ്തു ഭങ്ഗേ തത്സമേന കാഷ്ഠമയേന ഉഭേ അപി ബധ്നീയാദിത്യാഹ| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- ഹസ്തതലം പാദതലം വാ തത്സമേന കാഷ്ഠമയേന മിത്വാ ദ്വേ അപി സഹ ബധ്നീയാദേവം ദാര്ഢ്യം ഭവതീതി| മൃത്പിണ്ഡാദിധാരണമാത്മകര്മപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| ജേജ്ജടസ്തു ‘മൃത്പിണ്ഡം ധാരയേത് പൂര്വം’ ഇത്യാദി പാഠം ന മന്യതേ, കിന്തു ‘പ്രാഗ്ഗോമയമയം പിണ്ഡം ധാരയേന്മൃന്മയം തതഃ| ഹസ്തേ ജാതബലേ പശ്ചാത് കുര്യാത് പാഷാണധാരണമ്’ ഇതി പഠതി||൩൪-൩൫||

നതോന്നതയോരക്ഷകയോശ്ചികിത്സിതമാഹ- സന്നമിത്യാദി| സന്നമ് അധഃപ്രവിഷ്ടമ്, ഉന്നമയേത് മുസലേനേതി സമ്ബന്ധഃ; സ്വിന്നമുന്നതം മുസലേനാധഃ പീഡയേത്| അക്ഷകോംऽസസന്ധേരുപരിഷ്ടാദ്ഭവതി||൩൬||

ബാഹുഭഗ്നചികിത്സിതമൂരുഭഗ്നചികിത്സിതേനാതിദിശന്നാഹ- ഊരുവദിത്യാദി| കൂര്പരാംശയോര്മധ്യേ ബാഹുഃ|൩൭|-

ഗ്രീവായാമിത്യാദി| വിവൃത്തായാം വക്രായാമ്| കൃകാടികാഭാഗസന്ധൌ ഗര്തോऽവടുഃ, ഹനൂ മുഖസന്ധീ, അവടൌ ഹന്വോശ്ച ഗൃഹീത്വാ ഉന്നമയേദിതി ജേജ്ജടഃ; ഗയീ തു, അധഃ പ്രവിഷ്ടായാമവടൌ ഗൃഹീത്വാ, വിവൃത്തായാം ഹന്വോരിതി ക്രമമാഹ| കുശാം സമം ദത്ത്വേതി സമമിതി ദത്ത്വേത്യസ്യ വിശേഷണം, വേഷ്ടയേദിത്യസ്യ വിശേഷണമിദമിത്യന്യേ; ഏതേന നാതിഗാഢം നാതിശിഥിലമിത്യര്ഥഃ| അതന്ദ്രിതോऽനലസഃ, ‘വൈദ്യ’ ഇതി ശേഷഃ||൩൭-൩൮||-

ഹനുഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- ഹന്വസ്ഥിനീത്യാദി| സമാനീയേതി ദക്ഷിണം വാമേന, വാമം ദക്ഷിണേന സമമാനീയേത്യര്ഥഃ| വിസംഹതേ വിശ്ലിഷ്ടേ സ്വസ്ഥാനാച്ച്യുതേ ഇത്യര്ഥഃ| പഞ്ചാങ്ഗീ ബന്ധവിശേഷഃ പഞ്ചപദചീരാങ്ഗീ| വാതഘ്നമധുരൈരിതി വാതഘ്നാനി ഭദ്രദാര്വാദീനി, വിദാരിഗന്ധാദീനീത്യന്യേ, മധുരാണി കാകോല്യാദീനി, തൈഃ സിദ്ധം സര്പിര്ഘൃതം, കല്കകഷായാഭ്യാമിത്യര്ഥഃ||൩൯-൪൦||

ദന്തഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- അഭഗ്നാനിത്യാദി| സന്ധാനീയൈരിതി മധുഘൃതാദിഭിഃ, ന്യഗ്രോധാദീനാം കഷായാണാം കല്കൈശ്ചേത്യര്ഥഃ||൪൧-൪൨||-

നാസാഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- നാസാമിത്യാദി| സന്നാമ് അഭിഘാതേനാന്തഃപ്രവിഷ്ടാമ്| വിവൃത്താം വക്രാമ്| തത്ര സന്നാം ശലാകയോന്നമ്യ, വക്രാം പുനഃ ഋജൂകൃത്വേത്യര്ഥഃ| ദ്വിമുഖ്യൌ നാഡ്യൌ അന്തര്ബഹിര്മുഖ്യൌ, നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസിംഹാണകാദിനിര്ഗമാര്ഥമ്| ഘൃതസേകം ഘൃതപരിഷേകമ്||൪൩-൪൪||

കര്ണഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- ഭഗ്നമിത്യാദി| ഭഗ്നം കുടിലമ്, അന്തഃപ്രവിഷ്ടം വാ| സദ്യഃക്ഷതവിധാനമിതി മധുഘൃതാഭ്യങ്ഗശീതപരിഷേകാദി| അത്ര ‘സദ്യഃക്ഷതവിധിശ്ചാപി നയനേ നിര്ഗതേ ബഹിഃ’- ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തന്ന പഠനീയം, ഭിന്നം നേത്രമകര്മണ്യമിത്യാദിനൈവ സിദ്ധത്വാത്; അന്യേ തു ചക്ഷുര്ഭഗ്നദ്വയപ്രതിപാദനാര്ഥം പഠനീയമിതി മന്യന്തേ||൪൫||

കപാലഭഗ്നചികിത്സിതമാഹ- മസ്തുലുങ്ഗാദ്വിനേത്യാദി| മസ്തുലുങ്ഗസ്രാവേ തു പ്രാഗഭിഹിതൈവ ബാലവര്തിരിത്യഭിപ്രായഃ||൪൬||

ശീതാന് പ്രദേഹാന് സേകാംശ്ച ശീതാന്; നോഷ്ണാന് കഥമപി, അതിസ്രുതരക്തത്വേന പാകഭയാത്||൪൭||

ജങ്ഘോരുഭങ്ഗേഷു പശ്ചാത്കര്മവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- അഥ ജങ്ഘേത്യാദി| ഭഗ്നാനാം കാണ്ഡഭഗ്നാനാം, ദ്വിവിധാനാമപീത്യപരേ| കപാടശയനമവശ്യം കാര്യമ്| കപാടശയനേനൈവ സഹ ദേശാദ്ദേശാന്തരനയനാര്ഥമ്, ആധാരഭൂതശയനചാലനാര്ഥമിത്യന്യേ| ആധേയഭൂതശരീരാവയവചലനപരിഹാരാര്ഥം കീലാഃ| കീലാനാം പഞ്ചസങ്ഖ്യാത്വം ജങ്ഘോര്വോര്ദ്വയോരേകതരസ്യ ഭഗ്നമപേക്ഷ്യ; തത്ര ജങ്ഘാഭഗ്നേ തു ഗുല്ഫസന്ധേരുഭയതോ ദ്വൌ, ജാനുസന്ധേരപ്യുഭയതോ ദ്വൌ, ഏകശ്ച തലേ, ഏവം പഞ്ച; ഊരുഭഗ്നേ ജാനുസന്ധേരുഭയതോ ദ്വൌ, ദ്വൌ വങ്ക്ഷണസന്ധേരുഭയതഃ, തലേ ചൈക ഇത്യത്രാപി പഞ്ച; ഉഭയഭങ്ഗാപേക്ഷയാ തു സപ്തഭിരേവ കീലൈര്യന്ത്രണമ്| തഥാഹി- ഉഭയതോ ബഹിര്ദ്വൌ ഗുല്ഫയോഃ, ദ്വൌ ച ജാനുനോഃ, ദ്വൌ ച വങ്ക്ഷണയോഃ, തലേ ചൈക ഏവം സപ്ത| അത്ര “ജങ്ഘോര്വോഃ പാര്ശ്വയോര്ദ്വൌ ദ്വൌ തലേ ചൈകശ്ച കീലക” ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തച്ച നിബന്ധകാരൈര്ന പഠിതം, തസ്മാന്ന പഠനീയമ്| ഗയദാസശ്ചാത്ര പാഠാന്തരം കിമപി പഠതി; തച്ചാഭാവാന്ന ലിഖിതമ്||൪൮-൪൯||

അമുമേവ ജങ്ഘോരുഭഗ്നകപാടശയനാദിവിധിമന്യത്രാപി ദര്ശയന്നാഹ- ശ്രോണ്യാമിത്യാദി| ശ്രോണിഃ കടിഃ| വക്ഷ ഉരഃ| അക്ഷകൌ അംസസന്ധേരുപരി| ഭഗ്നസന്ധിവിമോക്ഷേഷ്വിതി കാണ്ഡഭഗ്നേഷു തഥാ സന്ധിവിമോക്ഷേഷ്വപി ദ്വിവിധേഷു ഭഗ്നേഷു സമാചരേദിത്യര്ഥഃ| വിധിമേനമിതി കപാടശയനകീലകനിയമനാദികമ്||൫൦||

സദ്യോഭഗ്നവിധാനം നിര്ദിശ്യ ചിരഭഗ്നവിധാനമാഹ- സന്ധീനിത്യാദി| ബുദ്ധ്യാ ചേതി ‘സ്വയമപ്യൂഹ്യ’ ഇതി ശേഷഃ||൫൧||

ചിരവിമുക്തസന്ധിമഭിധായ ചിരകാണ്ഡഭഗ്നവിധിമാഹ- കാണ്ഡഭഗ്ന ഇത്യാദി| ആപോഥ്യ വിശ്ലേഷ്യ| സമയേത് സമം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ||൫൨||

കല്പയേത് ഛിന്ദ്യാത്| വ്രണാന്തേ വ്രണൈകദേശേ| സമാഹിതഃ സാവധാനഃ; യഥാऽന്യത്ര വ്രണോ ന ഭവതി തഥാ ഛിന്ദ്യാദിത്യര്ഥഃ| സന്ധ്യന്തേ സന്ധിസമീപ ഇത്യര്ഥഃ| കിംവിശിഷ്ടേ സന്ധ്യന്തേ? സവ്രണേ വ്രണയുക്ത ഇത്യര്ഥഃ||൫൩||

ഇദാനീമൂര്ധ്വാധഃകായവിശേഷേണ ഭഗ്നക്രിയാവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- ഊര്ധ്വകായ ഇത്യാദി| മസ്തിഷ്ക്യം ശിരോബസ്തിപ്രകാരഃ, സ ച സ്നേഹാക്തപിചുപ്ലോതാദിഭിഃ| നസ്യം പ്രശാഖാസ്വിതി പ്രകൃഷ്ടാഃ ശാഖാഃ പ്രശാഖാസ്താസു; ജാനുജങ്ഘാബാഹുദ്വയഗതേ ഭഗ്നേ നസ്യം, ഘൃതപാനം ബസ്തിശ്ച സര്വത്രൈവേതി ജേജ്ജടഃ; ഗയീ തു മസ്തിഷ്ക്യാദികം നസ്യാന്തം സര്വമൂര്ധ്വകായഗതഭഗ്ന ഏവ, പ്രശാഖാസു ബസ്തിരിതി വ്യാഖ്യാനയതി||൫൪||

തദേവ ബസ്തികര്ണപൂരണപാനനസ്യാനുവാസനസാധനതൈലം നിര്ദിശന്നാഹ- അത ഇത്യാദി| വാസയേദിതി പ്രഥമം സപ്തരാത്രം യാവത്| അസ്ഥിരേ ജലേ വഹതി പാനീയേ| ഗവാം ക്ഷീരേണേതി ‘ഭാവ്യദ്രവ്യസമേന’ ഇതി ശേഷഃ| ഭാവയേദ് ദ്വിതീയം സപ്തരാത്രമ്| മധുകാമ്ബുനേതി ‘ഭാവ്യദ്രവ്യസമേന’ ഇതി ശേഷഃ| തതഃ ക്ഷീരം പുനഃ പീതാനിതി ക്ഷീരേണ ഭാവ്യദ്രവ്യസമേന പുനര്ഭാവിതാന്, ചതുര്ഥസപ്തരാത്രമിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| കാകോല്യാദിം സയഷ്ട്യാഹ്വമിതി യഷ്ടിമധുനി കാകോല്യാദാവുക്തേऽപി പുനര്യഷ്ടീപാഠോ ദ്വിഭാഗാര്ഥം, യഥാലാഭപരിഭാഷാപരിഹാരേണാവശ്യം പ്രക്ഷേപാര്ഥം വാ| കാകോല്യാദിശതപുഷ്പാന്താനാം ചൂര്ണപാദം തിലചൂര്ണപാദൈസ്ത്രിഭിര്യോജയന്തി തന്ത്രാന്തരദര്ശിനോ വൃദ്ധവൈദ്യാ ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഗയീ തു “തിലചൂര്ണസ്യ ചത്വാരോ ഭാഗാഃ, ഭാഗശ്ചൈകഃ പ്രകീര്തിതാനാം (കാകോല്യാദീനാം), തഥാ യഷ്ട്യാഹ്വാദീനാം ശതപുഷ്പാന്താനാം ദ്വിതീയോ ഭാഗ ഇതി ഷഡ്ഭാഗാഃ” ഇതി വ്യാഖ്യാനയതി| വങ്ഗദത്തസ്തു തിലചൂര്ണസമം തത്ര മിലിതം ചൂര്ണമിഷ്യത ഇത്യാഹ| സര്വഗന്ധശൃതം പയ ഇത്യത്ര സര്വഗന്ധാ ഏലാദയഃ, അന്യേ ച കടുകഫലാദയഃ, തൈഃ ശൃതം ക്വഥിതം, പയഃ ക്ഷീരമ്| അത്ര ച ക്ഷീരപാകേ ഇയം പരിഭാഷാ സ്മരണീയാ- “ക്വാഥ്യാദഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ക്ഷീരാവശേഷം കര്തവ്യം ക്ഷീരപാകേ ത്വയം വിധിഃ” ഇതി| യാവതാ ച ക്ഷീരേണ തിലചൂര്ണമുത്സാദനീയം ഭവതി താവന്മാത്രം ശൃതം കരണീയമ്| തതഃ ശൃതേന ക്ഷീരേണോഷ്ണേനൈവ കാകോല്യാദിചൂര്ണസഹിതം തത്തിലചൂര്ണമാര്ദ്രീകൃത്യ ചക്രേണ പീഡയേത്| പീഡനാദുത്പന്നം തൈലം യഥാ സംസ്കാര്യം തം പ്രകാരമാഹ- ചതുര്ഗുണേനേത്യാദി| അംശുമതീ ശാലപര്ണീ| കാലാനുസാരിവാ തഗരം; തഗരസ്യ ദ്വിരുച്ചാരണം ഭാഗദ്വയപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| സൈരേയകം കണ്ടശേലുകഃ| ക്ഷീരശുക്ലാ ക്ഷീരവിദാരീ| അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ| മധൂലികാ മര്കടതൃണവിശേഷഃ| ശൃങ്ഗാടകം ത്രികണ്ടകം ജലജം ഫലമ്| പൂര്വോക്താന്യൌഷധാനി കാകോല്യാദീനി ശതപുഷ്പാന്താനി, താനി സര്വാണി ച താവതാ ഭാഗേന സമേന കല്പയിതവ്യാനി, യാവതാ തൈലപാദികാനി ഭവന്തി| മൃദുനാऽഗ്നിനേതി മൃദ്വഗ്നേര്മാനമുച്യതേ- “പദ്മവിസ്തരയുക്തേന മൃദുനാ വഹ്നിനാ ശനൈഃ| പചേത് സ്നേഹമധശ്ചോര്ധ്വം ചാലയിത്വാ നിരന്തരമ്|| സമ്യക്പാകോ ഭവത്യേവമന്യഥാ ദഗ്ധതാം വ്രജേത്”- ഇതി| സര്വകര്മസു പാനാഭ്യങ്ഗാദിഷു| ഗന്ധതൈലമിദം നാമ്നേതി അസ്യ തൈലസ്യ ഗന്ധതൈലമിതി സഞ്ജ്ഞാ; വൈതരണേ പുനരസ്യാണുതൈലസഞ്ജ്ഞാ| രാജ്ഞാമേവേതി രാജ്ഞാമേവേദം തൈലം പണ്ഡിതൈര്വിധാതവ്യം, മഹാസമ്ഭാരസാധ്യത്വാത്; ന പുനരന്യേഷാം നിഷിദ്ധമ്||൫൫-൬൬||

ത്രപുസം കര്കടീഭേദഃ, അക്ഷോ ബിഭീതകഃ, പ്രിയാലശ്ചാരഃ| മധുരൈഃ കാകോല്യാദിഭിഃ| താനി ച സ്നേഹപാദികാനി| വസാം ദത്ത്വാ യഥാലാഭമിതി യദി ലഭ്യതേ തദാ നിക്ഷിപേദിത്യര്ഥഃ| സേചനേ പരിഷേകേ| അമും പാഠം കേചിദനാര്ഷം മന്യന്തേ||൬൭-൬൮||

ഇദാനീം ഭഗ്നേ ബാഹ്യാനാമാഭ്യന്തരാണാം ച പാകകാരിണാം പരിഹാരായ പാകപ്രശമകാരിണാം ച സേവനായാഹ- ഭഗ്നം നൈതീത്യാദി| നൈതി ന ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| പ്രയതേത പ്രയത്നം കുര്വീതേത്യര്ഥഃ||൬൯||

സമ്യഗ്രൂഢലക്ഷണമാഹ- ഭഗ്നമിത്യാദി| അനാവിദ്ധമ് അനാകുലമ്| അനുല്ബണമ് അനുന്നതമ്| സുഖചേഷ്ടാപ്രചാരമിതി ചേഷ്ടാപ്രചാര ആകുഞ്ചനപ്രസാരണാദികഃ||൭൦||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||