Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō bhagnānāṁ cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो भग्नानां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
alpāśinō'nātmavatō jantōrvātātmakasya ca | upadravairvā juṣṭasya bhagnaṁ kr̥cchrēṇa sidhyati ||3||
अल्पाशिनोऽनात्मवतो जन्तोर्वातात्मकस्य च | उपद्रवैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति ||३||
🔊 Audio coming soon
tatra prathamaṁ bhagnasya kr̥cchrasādhyatvamāha- alpāśina ityādi| anātmavataḥ ajitēndriyasya apathyaratasyētyarthaḥ| vātātmakasya vātaprakr̥tēḥ| upadravairiti upadravā jvarādhmānamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ| amuṁ pāṭhaṁ jējjaṭō na manyatē; gayī tu manyata ityasmābhiraṅgīkr̥taḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
lavaṇaṁ kaṭukaṁ kṣāramamlaṁ maithunamātapam | vyāyāmaṁ ca na sēvēta bhagnō rūkṣānnamēva ca ||4||
लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम् | व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षान्नमेव च ||४||
🔊 Audio coming soon
idānīmasēvyānāha- lavaṇamityādi||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
śālirmāṁsarasaḥ kṣīraṁ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ | br̥ṁhaṇaṁ cānnapānaṁ syāddēyaṁ bhagnāya jānatā ||5||
शालिर्मांसरसः क्षीरं सर्पिर्यूषः सतीनजः | बृंहणं चान्नपानं स्याद्देयं भग्नाय जानता ||५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sēvyānāha- śālirityādi| kṣīraṁ vraṇē sāmānyōktyā niṣiddhamapi bhagnē'pavādatvāt prayujyatē; anyē punaravraṇē ēva bhagnē kṣīraṁ dātavyamityāhuḥ; kēcittu bhagnē kṣīradānaṁ viruddhaṁ, navadhānyādivargapaṭhitatvēna pākapūyajanakatvādityāhuḥ; kēcit kṣīrasarpiriti ca samastamēkapadaṁ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- kṣīrādutthitaṁ sarpiḥ kṣīrasarpiriti| satīnō vartulakalāyaḥ, satīnānāṁ vātakarāṇāmapi sarpirādisaṁskr̥tatvādyūṣō bhagnē yujyata ēva| br̥ṁhaṇaṁ dēhavr̥ddhikaram||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
madhūkōdumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ | vaṁśasarjavaṭānāṁ ca kuśārthamupasaṁharēt ||6||
मधूकोदुम्बराश्वत्थपलाशककुभत्वचः | वंशसर्जवटानां च कुशार्थमुपसंहरेत् ||६||
🔊 Audio coming soon
bhagnavraṇabandhanadravyaṁ kuśā, tadarthaṁ dravyaṁ nirdiśannāha- madhūkōdumbarāśvatthētyādi| upasaṁharēt ēkatra kuryāt| vaṁśasarjavaṭānāṁ cēti ‘tvaca’ iti śēṣaḥ| kuśāśabdēna bhagnabandhanārthaṁ vaṁśavētrādikaṁ prōcyatē; anyē kuśyamiti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ālēpanārthaṁ mañjiṣṭhāṁ madhukaṁ raktacandanam | śatadhautaghr̥tōnmiśraṁ śālipiṣṭaṁ ca saṁharēt ||7||
आलेपनार्थं मञ्जिष्ठां मधुकं रक्तचन्दनम् | शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टं च संहरेत् ||७||
🔊 Audio coming soon
bhagnē lēpanadravyāṇi nirdiśannāha- ālēpanārthamityādi| saṁharēt ēkatra kuryāt| śālipiṣṭamityasya sthānē ‘amlapēṣitamāharēt’ iti kēcit paṭhanti, amlapēṣitaṁ kāñjikapiṣṭam||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 9
saptāhādatha saptāhāt saumyēṣvr̥tuṣu bandhanam | sādhāraṇēṣu kartavyaṁ pañcamē pañcamē'hani ||8|| āgnēyēṣu tryahāt kuryādbhagnadōṣavaśēna vā |9|
सप्ताहादथ सप्ताहात् सौम्येष्वृतुषु बन्धनम् | साधारणेषु कर्तव्यं पञ्चमे पञ्चमेऽहनि ||८|| आग्नेयेषु त्र्यहात् कुर्याद्भग्नदोषवशेन वा |९|
🔊 Audio coming soon
bhagnavraṇaviśēṣē bandhanakālāvadhiṁ nirdiśannāha- saptāhādityādi||8||-
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
tatrātiśithilaṁ baddhē sandhisthairyaṁ na jāyatē ||9|| gāḍhēnāpi tvagādīnāṁ śōphō ruk pāka ēva ca | tasmāt sādhāraṇaṁ bandhaṁ bhagnē śaṁsanti tadvidaḥ ||10||
तत्रातिशिथिलं बद्धे सन्धिस्थैर्यं न जायते ||९|| गाढेनापि त्वगादीनां शोफो रुक् पाक एव च | तस्मात् साधारणं बन्धं भग्ने शंसन्ति तद्विदः ||१०||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ trividhō bandhō vraṇē nirdiṣṭō gāḍhaḥ, samaḥ, śithila iti; tatra bhagnēṣu gāḍhaśithilayōrbandhayōrdōṣāvahatvāt samamēva bandhaṁ nirdiśannāha- tatrātiśithilamityādi| sandhisthairyaṁ sandhīnāṁ dr̥ḍhatā ||9-10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
nyagrōdhādikaṣāyaṁ tu suśītaṁ pariṣēcanē | pañcamūlīvipakvaṁ tu kṣīraṁ kuryāt savēdanē ||11||
न्यग्रोधादिकषायं तु सुशीतं परिषेचने | पञ्चमूलीविपक्वं तु क्षीरं कुर्यात् सवेदने ||११||
🔊 Audio coming soon
tasya pittaprakr̥tau kālē cōṣṇē pariṣēkaṁ nirdiśannāha- nyagrōdhētyādi| sandhānārthaṁ pākādiparihārārthaṁ ca| vātōttarē sapittē saśūlē ca pariṣēkāntaramāha- pañcamūlītyādi| pañcamūlī svalpā, tasyāḥ śītavīryatvāt||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
sukhōṣṇamavacāryaṁ vā cakratailaṁ vijānatā |12|
सुखोष्णमवचार्यं वा चक्रतैलं विजानता |१२|
🔊 Audio coming soon
vātakaphaprakr̥tau saśūlē saśītē ca kālē cakratailamāha- sukhōṣṇamityādi| avacāryaṁ ‘pariṣēkē’ iti śēṣaḥ| cakratailaṁ sadyaḥpīḍitōddhr̥tamēkē vadanti, anyē punaraṇutailakalpēna gr̥hītamapakvaṁ tailaṁ cakratailamāhuḥ|12|-
Adhikarana 11 (12) · Śloka 13
vibhajya kālaṁ dōṣaṁ ca dōṣaghnauṣadhasaṁyutam ||12|| pariṣēkaṁ pradēhaṁ ca vidadhyācchītamēva ca |13|
विभज्य कालं दोषं च दोषघ्नौषधसंयुतम् ||१२|| परिषेकं प्रदेहं च विदध्याच्छीतमेव च |१३|
🔊 Audio coming soon
vibhajya kālamityādi| śītamēva cēti cakārāddōṣādyapēkṣayōṣṇamapi||12||-
Adhikarana 12 (13) · Śloka 14
gr̥ṣṭikṣīraṁ sasarpiṣkaṁ madhurauṣadhasādhitam ||13|| śītalaṁ lākṣayā yuktaṁ prātarbhagnaḥ pibēnnaraḥ |14|
गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम् ||१३|| शीतलं लाक्षया युक्तं प्रातर्भग्नः पिबेन्नरः |१४|
🔊 Audio coming soon
bhagnē ābhyantaramauṣadhaṁ nirdiśannāha- gr̥ṣṭikṣīramityādi| gr̥ṣṭiḥ prathamaprasūtā gauḥ| madhurauṣadhāni kākōlyādīni| prātaḥ pibēnna tu bhuktē| kalpanā cēyaṁ- kākōlyādīnāṁ madhurāṇāṁ karṣamātraṁ dravyamaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ caturguṇōdakasiddhaṁ kṣīraśēṣaṁ sarpirlākṣākarṣamātraprakṣēpānvitaṁ; tacca laghau kōṣṭhē dēyam, iyaṁ ca dinaṁ prati mātrā||13||-
Adhikarana 13 (14) · Śloka 15
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṁ sarpirmadhūttaraiḥ ||14|| pratisārya kaṣāyaistu śēṣaṁ bhagnavadācarēt |15|
सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणं सर्पिर्मधूत्तरैः ||१४|| प्रतिसार्य कषायैस्तु शेषं भग्नवदाचरेत् |१५|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ savraṇasya bhagnasya cikitsitamāha- savraṇasyētyādi| vraṇaṁ pratisārya lēpayitvētyarthaḥ| kaiḥ pratisārya? kaṣāyaiḥ; kiṁviśiṣṭaiḥ? sarpirmadhūttaraiḥ ghr̥tamadhupradhānaiḥ; kaṣāyō'tra nyagrōdhādikalkaḥ| śēṣam āhāravihārādikamityarthaḥ||14||-
Adhikarana 14 (15) · Śloka 16
prathamē vayasi tvēvaṁ bhagnaṁ sukaramādiśēt ||15|| alpadōṣasya jantōstu kālē ca śiśirātmakē |16|
प्रथमे वयसि त्वेवं भग्नं सुकरमादिशेत् ||१५|| अल्पदोषस्य जन्तोस्तु काले च शिशिरात्मके |१६|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kāladōṣāśrayaṁ sādhyatvaṁ bhagnē nirdiśannāha- prathamē ityādi| ēvamiti uktāhārācārēṇētyarthaḥ| sukaraṁ sukhasādhyam||15||-
Adhikarana 15 (16) · Śloka 17
prathamē vayasi tvēvaṁ māsāt sandhiḥ sthirō bhavēt ||16|| madhyamē dviguṇāt kālāduttarē triguṇāt smr̥taḥ |17|
प्रथमे वयसि त्वेवं मासात् सन्धिः स्थिरो भवेत् ||१६|| मध्यमे द्विगुणात् कालादुत्तरे त्रिगुणात् स्मृतः |१७|
🔊 Audio coming soon
tasyaiva sukaratvē kālāvadhiṁ darśayannāha- prathamē ityādi| sthirō dr̥ḍha ityarthaḥ| dviguṇāt kālād dvābhyāṁ māsābhyāmityarthaḥ| triguṇāditi tribhirmāsairityarthaḥ||16||-
Adhikarana 16 (17) · Śloka 18
avanāmitamunnahyēdunnataṁ cāvapīḍayēt ||17|| āñchēdatikṣiptamadhō gataṁ cōpari vartayēt |18|
अवनामितमुन्नह्येदुन्नतं चावपीडयेत् ||१७|| आञ्छेदतिक्षिप्तमधो गतं चोपरि वर्तयेत् |१८|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ dvividhānāmapi sandhimuktakāṇḍabhagnānāṁ pratīkārōpāyānāha- avanāmitamityādi| avanāmitam adhōgatam| unnahyēt ūrdhvaṁ kuryādityarthaḥ| atikṣiptam atiprēritam, upari vartayēdupari nayēdityarthaḥ| gayī tu avanāmitamityādi paṭhitvā pañca sthāpanōpāyānāha, sa ca pāṭhō'bhāvānna likhitaḥ||17||-
Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19
āñchnaiḥ pīḍanaiścaiva saṅkṣēpairbandhanaistathā ||18|| sandhīñcharīrē sarvāṁstu calānapyacalānapi | ētaistu sthāpanōpāyaiḥ sthāpayēnmatimān bhiṣak ||19||
आञ्छ्नैः पीडनैश्चैव सङ्क्षेपैर्बन्धनैस्तथा ||१८|| सन्धीञ्छरीरे सर्वांस्तु चलानप्यचलानपि | एतैस्तु स्थापनोपायैः स्थापयेन्मतिमान् भिषक् ||१९||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ saṅkṣēpataḥ sthāpanōpāyānāha- āñchnairityādi| pīḍanagrahaṇēna namanōnnamanaparivartanāni gr̥hyantē| saṅkṣēpaḥ samyak kṣēpaḥ prēraṇamityarthaḥ, tasya ca piccitaṁ viṣayaḥ; ētēna, āñchnādibhirupāyaiḥ prāk sandhāya bandhanairupācarēdityarthaḥ| sandhīniti bāhulyēna nirdēśaḥ, tēna kāṇḍabhagnānapyētairupāyaiḥ sthāpayēt| calānapyacalānapīti hastapādakaṭīhanugatāḥ sandhayaścalāḥ, tadviparītā acalāḥ| gayī tu saṅkṣēpaśabdēna ākuñcanamāha, pīḍanagrahaṇēna ca namanōnnamanākuñcanāni gr̥hyantē iti saṅkṣēpagrahaṇamanarthakamiti kr̥tvā jējjaṭasya pāṭhaṁ dūṣayitvā''pātanikāpūrvakaṁ pāṭhāntaraṁ paṭhati| tathāhi- “tatra sthāpanamuktamēvōpasaṁharannanuktaṁ ca sandhisthānēṣu nirdiśannāha- āñchnōtpīḍanōnnāmasaṅkṣōbhairbandhanaistathā” ityādi; śēṣaṁ pūrvavat||18-19||
Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṁ sandhiṁ vaidyō na ghaṭṭayēt | tasya śītān parīṣēkān pradēhāṁścāvacārayēt ||20|| abhighātē hr̥tē sandhiḥ svāṁ yāti prakr̥tiṁ punaḥ | ghr̥tadigdhēna paṭṭēna vēṣṭayitvā yathāvidhi ||21|| paṭṭōpari kuśān dattvā yathāvadbandhamācarēt |22|
उत्पिष्टमथ विश्लिष्टं सन्धिं वैद्यो न घट्टयेत् | तस्य शीतान् परीषेकान् प्रदेहांश्चावचारयेत् ||२०|| अभिघाते हृते सन्धिः स्वां याति प्रकृतिं पुनः | घृतदिग्धेन पट्टेन वेष्टयित्वा यथाविधि ||२१|| पट्टोपरि कुशान् दत्त्वा यथावद्बन्धमाचरेत् |२२|
🔊 Audio coming soon
idānīmutpiṣṭaviśliṣṭayōścikitsitamāha- utpiṣṭamityādi| utpiṣṭaṁ viśliṣṭaṁ ca sandhiṁ na ghaṭṭayēnna cālayēt; utpiṣṭaḥ cūrṇitaḥ, viśliṣṭaḥ vighaṭitaḥ svasthānāccyuta ityarthaḥ| pradēhō lēpaḥ||20-21||-
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṁ pravakṣyatē ||22||
प्रत्यङ्गभग्नस्य विधिरत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यते ||२२||
🔊 Audio coming soon
pratyaṅgabhagnacikitsitamāha- pratyaṅgabhagnasyētyādi| aṅgamaṅgaṁ prati pratyaṅgaṁ, nakhādārabhya yāvacchira iti||22||
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
nakhasandhiṁ samutpiṣṭaṁ raktānugatamārayā | avamathya srutē raktē śālipiṣṭēna lēpayēt ||23||
नखसन्धिं समुत्पिष्टं रक्तानुगतमारया | अवमथ्य स्रुते रक्ते शालिपिष्टेन लेपयेत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
nakhasandhimityādi| samutpiṣṭaṁ cūrṇitam| raktānugataṁ duṣṭaraktasambaddham| ārayā carmakārāstrēṇāvamathya raktaṁ srāvayēdityarthaḥ||23||
Adhikarana 21 (24) · Śloka 24
bhagnāṁ vā sandhimuktāṁ vā sthāpayitvā'ṅgulīṁ samām | aṇunā''vēṣṭya paṭṭēna ghr̥tasēkaṁ pradāpayēt ||24||
भग्नां वा सन्धिमुक्तां वा स्थापयित्वाऽङ्गुलीं समाम् | अणुनाऽऽवेष्ट्य पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत् ||२४||
🔊 Audio coming soon
aṅgulibhagnacikitsitamāha- bhagnāmityādi| sthāpayitvā saṁsthāpanairnamanōnnamanādibhiḥ| aṇunā sūkṣmēṇētyarthaḥ, sthūlapaṭṭēna tvābādhā syāt||24||
Adhikarana 22 (25) · Śloka 25
abhyajya sarpiṣā pādaṁ talabhagnaṁ kuśōttaram | vastrapaṭṭēna badhnīyānna ca vyāyāmamācarēt ||25||
अभ्यज्य सर्पिषा पादं तलभग्नं कुशोत्तरम् | वस्त्रपट्टेन बध्नीयान्न च व्यायाममाचरेत् ||२५||
🔊 Audio coming soon
talabhagnacikitsitamāha- abhyajyētyādi||25||
Adhikarana 23 (26) · Śloka 26
abhyajyāyāmayējjaṅghāmūruṁ ca susamāhitaḥ | dattvā vr̥kṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭēna vēṣṭayēt ||26||
अभ्यज्यायामयेज्जङ्घामूरुं च सुसमाहितः | दत्त्वा वृक्षत्वचः शीता वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ||२६||
🔊 Audio coming soon
jaṅghābhagnōrubhagnayōścikitsāmāha- abhyajyētyādi| jaṅghāpādasyōpari nalakāśrayā| (āyāmayēt badhnīyāt|) susamāhitaḥ sāvadhānaḥ| dattvā vr̥kṣatvacaḥ śītā iti nyagrōdhādiśītavr̥kṣāṇāṁ kuśāṁ dattvētyarthaḥ||26||
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
matimāṁścakrayōgēna hyāñchēdūrvasthi nirgatam | sphuṭitaṁ piccitaṁ cāpi badhnīyāt pūrvavadbhiṣak ||27||
मतिमांश्चक्रयोगेन ह्याञ्छेदूर्वस्थि निर्गतम् | स्फुटितं पिच्चितं चापि बध्नीयात् पूर्ववद्भिषक् ||२७||
🔊 Audio coming soon
cakrayōgēnāñchēditi vartulāṁ kuśāṁ dattvā nāmayitvā cakravadāñchēdbadhnīyādityarthaḥ| gayī tu sambhramabhramadbalavattarapuruṣō hastadvayōpari gr̥hītapārṣṇipādadvayatvāt tadbhramaṇajavēna nirantarabhrāntasya bhagnavataḥ puruṣakāyasya cakrākārōpalambhādyuktaścakrayōga ityāha| sphuṭitaṁ piccitaṁ cāpīti ūrvasthīti sambandhanīyam| apiśabdāt sphuṭitapiccitasadr̥śēṣvanyēṣu bhagnēṣu yadasthinirmuktaṁ tvagādibhirasaṁśliṣṭaṁ tadapanīya badhnīyādityarthaḥ| pūrvavat samamityarthaḥ||27||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
āñchēdūrdhvamadhō vā'pi kaṭibhagnaṁ tu mānavam | tataḥ sthānasthitē sandhau bastibhiḥ samupācarēt ||28||
आञ्छेदूर्ध्वमधो वाऽपि कटिभग्नं तु मानवम् | ततः स्थानस्थिते सन्धौ बस्तिभिः समुपाचरेत् ||२८||
🔊 Audio coming soon
kaṭibhagnacikitsāmāha- āñchēdūrdhvamityādi| āñchēdūrdhvamadhō vā'pīti ūrdhvagatamasthi adhaḥ kr̥tvā badhnīyāt, adhōgataṁ tūrdhvaṁ kr̥tvā badhnīyādityarthaḥ| bastibhiḥ snēhabastibhiḥ| nanu kaṭibhagnamasādhyamuktaṁ; tadyathā- “bhinnaṁ kapālaṁ kaṭyāṁ tu sandhimuktaṁ tathā cyutam| jaghanaṁ prati piṣṭaṁ ca varjayēttu vicakṣaṇaḥ” (ni. 15) iti vyarthamēva cikitsitaṁ? naivaṁ, prati piṣṭaṁ cēti cakārō varjayēdityatra draṣṭavyaḥ, tēnānēna yāpyatvaṁ samuccīyatē; ētaduktaṁ bhavati- kapālabhēdō varjyaḥ, sandhimuktasandhicyutē tu yāpyē, tēna tadviṣayacikitsitamidaṁ sārthakamiti gayī; jējjaṭastu varjayēdityatra varjanaśabdaḥ kr̥cchrasādhyatvapratipādanārthō na tu niṣēdhārtha ityāha||28||
Adhikarana 26 (29-30) · Śloka 30
parśukāsvatha bhagnāsu ghr̥tābhyaktasya tiṣṭhataḥ | dakṣiṇāsvathavā vāmāsvanumr̥jya nibandhanīḥ ||29|| tataḥ kavalikāṁ dattvā vēṣṭayēt susamāhitaḥ | tailapūrṇē kaṭāhē vā drōṇyāṁ vā śāyayēnnaram ||30||
पर्शुकास्वथ भग्नासु घृताभ्यक्तस्य तिष्ठतः | दक्षिणास्वथवा वामास्वनुमृज्य निबन्धनीः ||२९|| ततः कवलिकां दत्त्वा वेष्टयेत् सुसमाहितः | तैलपूर्णे कटाहे वा द्रोण्यां वा शाययेन्नरम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
parśukābhagnacikitsitamāha- parśukāsvathētyādi| parśukrāḥ pr̥ṣṭhabhāganibandhanānyasthīni, tēṣāṁ namanamēva bhagnatvam| tiṣṭhata iti ūrdhvasthitaśarīrasya, nōpaviṣṭasyētyarthaḥ| dakṣiṇāsvathavā vāmāsu parśukāsviti sambandhaḥ| anumr̥jya ghr̥tāktahastēna samīkaraṇārthamavamr̥jya| nibandhanīḥ māṁsarajjava ityarthaḥ | kavalikā vaṁśādividalaśakalā, vastramayītyanyē| vēṣṭayēditi ‘vēllitakabandhēna’ iti śēṣaḥ| susamāhitaḥ sāvadhānō vaidyaḥ| drōṇī kāṣṭhaviracitā nauriva||29-30||
Adhikarana 27 (31) · Śloka 31
musalēnōtkṣipēt kakṣāmaṁsasandhau visaṁhatē | sthānasthitaṁ ca badhnīyāt svastikēna vicakṣaṇaḥ ||31||
मुसलेनोत्क्षिपेत् कक्षामंससन्धौ विसंहते | स्थानस्थितं च बध्नीयात् स्वस्तिकेन विचक्षणः ||३१||
🔊 Audio coming soon
skandhabhagnacikitsitamāha- musalēnētyādi| utkṣipēt ūrdhvaṁ nayēt| aṁsasandhau bāhuśiraḥsandhau| visaṁhatē viśliṣṭē| svastikēna bandhaviśēṣēṇētyarthaḥ||31||
Adhikarana 28 (32) · Śloka 33
kaurparaṁ tu tathā sandhimaṅguṣṭhēnānumārjayēt | anumr̥jya tataḥ sandhiṁ pīḍayēt kūrparāccyutam ||32|| prasāryākuñcayēccainaṁ snēhasēkaṁ ca dāpayēt |33|
कौर्परं तु तथा सन्धिमङ्गुष्ठेनानुमार्जयेत् | अनुमृज्य ततः सन्धिं पीडयेत् कूर्पराच्च्युतम् ||३२|| प्रसार्याकुञ्चयेच्चैनं स्नेहसेकं च दापयेत् |३३|
🔊 Audio coming soon
kūrparasandhibhagnacikitsitamāha- kaurparamityādi| bāhumadhyē kūrparasandhiḥ| anumārjayēt anumardayēt; pracyutasya sandhyasthnō mārgōpalambhārthaṁ mārjanaṁ vidhēyam||32||-
Adhikarana 29 (33) · Śloka 33
ēvaṁ jānuni gulphē ca maṇibandhē ca kārayēt ||33||
एवं जानुनि गुल्फे च मणिबन्धे च कारयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
kūrparasandhicikitsitaṁ saṅkṣēpārthamanyatrātidiśannāha- ēvamityādi| ēvaṁ kūrparasandhicikitsitaprakārēṇētyarthaḥ| gulphaḥ pārṣṇyuparigranthiḥ| maṇibandhō hastatalasyōparitanaḥ sandhiḥ||33||
Adhikarana 30 (34-35) · Śloka 35
ubhē talē samē kr̥tvā talabhagnasya dēhinaḥ | badhnīyādāmatailēna pariṣēkaṁ ca kārayēt ||34|| mr̥tpiṇḍaṁ dhārayēt pūrvaṁ lavaṇaṁ ca tataḥ param | hastē jātabalē cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam ||35||
उभे तले समे कृत्वा तलभग्नस्य देहिनः | बध्नीयादामतैलेन परिषेकं च कारयेत् ||३४|| मृत्पिण्डं धारयेत् पूर्वं लवणं च ततः परम् | हस्ते जातबले चापि कुर्यात् पाषाणधारणम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
prāk pādatalacikitsitamuktam, atha hastatalacikitsitamāha- ubhē talē ityādi| ubhē talē iti ēkaṁ pāṇitalaṁ, dvitīyaṁ pādatalam, ityubhē talē iti jējjaṭaḥ; gayī tu umē api hastatalē; tatraikasya bhaṅgē vāmaṁ dakṣiṇēna, dakṣiṇaṁ vāmēna, ubhayōstu bhaṅgē tatsamēna kāṣṭhamayēna ubhē api badhnīyādityāha| anyē tu vyākhyānayanti- hastatalaṁ pādatalaṁ vā tatsamēna kāṣṭhamayēna mitvā dvē api saha badhnīyādēvaṁ dārḍhyaṁ bhavatīti| mr̥tpiṇḍādidhāraṇamātmakarmaprāptyartham| jējjaṭastu ‘mr̥tpiṇḍaṁ dhārayēt pūrvaṁ’ ityādi pāṭhaṁ na manyatē, kintu ‘prāggōmayamayaṁ piṇḍaṁ dhārayēnmr̥nmayaṁ tataḥ| hastē jātabalē paścāt kuryāt pāṣāṇadhāraṇam’ iti paṭhati||34-35||
Adhikarana 31 (36) · Śloka 36
sannamunnamayēt svinnamakṣakaṁ musalēna tu | tathōnnataṁ pīḍayēcca badhnīyādgāḍhamēva ca ||36||
सन्नमुन्नमयेत् स्विन्नमक्षकं मुसलेन तु | तथोन्नतं पीडयेच्च बध्नीयाद्गाढमेव च ||३६||
🔊 Audio coming soon
natōnnatayōrakṣakayōścikitsitamāha- sannamityādi| sannam adhaḥpraviṣṭam, unnamayēt musalēnēti sambandhaḥ; svinnamunnataṁ musalēnādhaḥ pīḍayēt| akṣakōṁ'sasandhērupariṣṭādbhavati||36||
Adhikarana 32 (37) · Śloka 37
ūruvaccāpi kartavyaṁ bāhubhagnacikitsitam |37|
ऊरुवच्चापि कर्तव्यं बाहुभग्नचिकित्सितम् |३७|
🔊 Audio coming soon
bāhubhagnacikitsitamūrubhagnacikitsitēnātidiśannāha- ūruvadityādi| kūrparāṁśayōrmadhyē bāhuḥ|37|-
Adhikarana 33 (37-38) · Śloka 39
grīvāyāṁ tu vivr̥ttāyāṁ praviṣṭāyāmadhō'pi vā ||37|| avaṭāvatha hanvōśca pragr̥hyōnnamayēnnaram | tataḥ kuśāṁ samaṁ dattvā vastrapaṭṭēna vēṣṭayēt ||38|| uttānaṁ śāyayēccainaṁ saptarātramatandritaḥ |39|
ग्रीवायां तु विवृत्तायां प्रविष्टायामधोऽपि वा ||३७|| अवटावथ हन्वोश्च प्रगृह्योन्नमयेन्नरम् | ततः कुशां समं दत्त्वा वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ||३८|| उत्तानं शाययेच्चैनं सप्तरात्रमतन्द्रितः |३९|
🔊 Audio coming soon
grīvāyāmityādi| vivr̥ttāyāṁ vakrāyām| kr̥kāṭikābhāgasandhau gartō'vaṭuḥ, hanū mukhasandhī, avaṭau hanvōśca gr̥hītvā unnamayēditi jējjaṭaḥ; gayī tu, adhaḥ praviṣṭāyāmavaṭau gr̥hītvā, vivr̥ttāyāṁ hanvōriti kramamāha| kuśāṁ samaṁ dattvēti samamiti dattvētyasya viśēṣaṇaṁ, vēṣṭayēdityasya viśēṣaṇamidamityanyē; ētēna nātigāḍhaṁ nātiśithilamityarthaḥ| atandritō'nalasaḥ, ‘vaidya’ iti śēṣaḥ||37-38||-
Adhikarana 34 (39-40) · Śloka 40
hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṁhatē ||39|| svēdayitvā sthitē samyak pañcāṅgīṁ vitarēdbhiṣak | vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṁ nasyē ca pūjitam ||40||
हन्वस्थिनी समानीय हनुसन्धौ विसंहते ||३९|| स्वेदयित्वा स्थिते सम्यक् पञ्चाङ्गीं वितरेद्भिषक् | वातघ्नमधुरैः सर्पिः सिद्धं नस्ये च पूजितम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
hanubhagnacikitsitamāha- hanvasthinītyādi| samānīyēti dakṣiṇaṁ vāmēna, vāmaṁ dakṣiṇēna samamānīyētyarthaḥ| visaṁhatē viśliṣṭē svasthānāccyutē ityarthaḥ| pañcāṅgī bandhaviśēṣaḥ pañcapadacīrāṅgī| vātaghnamadhurairiti vātaghnāni bhadradārvādīni, vidārigandhādīnītyanyē, madhurāṇi kākōlyādīni, taiḥ siddhaṁ sarpirghr̥taṁ, kalkakaṣāyābhyāmityarthaḥ||39-40||
Adhikarana 35 (41-42) · Śloka 43
abhagnāṁścalitān dantān saraktānavapīḍayēt | taruṇasya manuṣyasya śītairālēpayēdbahiḥ ||41|| siktvā'mbubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyairupācarēt | utpalasya ca nālēna kṣīrapānaṁ vidhīyatē ||42|| jīrṇasya tu manuṣyasya varjayēccalitān dvijān |43|
अभग्नांश्चलितान् दन्तान् सरक्तानवपीडयेत् | तरुणस्य मनुष्यस्य शीतैरालेपयेद्बहिः ||४१|| सिक्त्वाऽम्बुभिस्ततः शीतैः सन्धानीयैरुपाचरेत् | उत्पलस्य च नालेन क्षीरपानं विधीयते ||४२|| जीर्णस्य तु मनुष्यस्य वर्जयेच्चलितान् द्विजान् |४३|
🔊 Audio coming soon
dantabhagnacikitsitamāha- abhagnānityādi| sandhānīyairiti madhughr̥tādibhiḥ, nyagrōdhādīnāṁ kaṣāyāṇāṁ kalkaiścētyarthaḥ||41-42||-
Adhikarana 36 (43-44) · Śloka 44
nāsāṁ sannāṁ vivr̥ttāṁ vā r̥jvīṁ kr̥tvā śalākayā ||43|| pr̥thaṅgāsikayōrnāḍyau dvimukhyau sampravēśayēt | tataḥ paṭṭēna saṁvēṣṭya ghr̥tasēkaṁ pradāpayēt ||44||
नासां सन्नां विवृत्तां वा ऋज्वीं कृत्वा शलाकया ||४३|| पृथङ्गासिकयोर्नाड्यौ द्विमुख्यौ सम्प्रवेशयेत् | ततः पट्टेन संवेष्ट्य घृतसेकं प्रदापयेत् ||४४||
🔊 Audio coming soon
nāsābhagnacikitsitamāha- nāsāmityādi| sannām abhighātēnāntaḥpraviṣṭām| vivr̥ttāṁ vakrām| tatra sannāṁ śalākayōnnamya, vakrāṁ punaḥ r̥jūkr̥tvētyarthaḥ| dvimukhyau nāḍyau antarbahirmukhyau, niḥśvāsōcchvāsasiṁhāṇakādinirgamārtham| ghr̥tasēkaṁ ghr̥tapariṣēkam||43-44||
Adhikarana 37 (45) · Śloka 45
bhagnaṁ karṇaṁ tu badhnīyāt samaṁ kr̥tvā ghr̥taplutam | sadyaḥkṣatavidhānaṁ ca tataḥ paścāt samācarēt ||45||
भग्नं कर्णं तु बध्नीयात् समं कृत्वा घृतप्लुतम् | सद्यःक्षतविधानं च ततः पश्चात् समाचरेत् ||४५||
🔊 Audio coming soon
karṇabhagnacikitsitamāha- bhagnamityādi| bhagnaṁ kuṭilam, antaḥpraviṣṭaṁ vā| sadyaḥkṣatavidhānamiti madhughr̥tābhyaṅgaśītapariṣēkādi| atra ‘sadyaḥkṣatavidhiścāpi nayanē nirgatē bahiḥ’- iti kēcit paṭhanti| tanna paṭhanīyaṁ, bhinnaṁ nētramakarmaṇyamityādinaiva siddhatvāt; anyē tu cakṣurbhagnadvayapratipādanārthaṁ paṭhanīyamiti manyantē||45||
Adhikarana 38 (46) · Śloka 46
mastuluṅgādvinā bhinnē kapālē madhusarpiṣī | dattvā tatō nibadhnīyāt saptāhaṁ ca pibēddhr̥tam ||46||
मस्तुलुङ्गाद्विना भिन्ने कपाले मधुसर्पिषी | दत्त्वा ततो निबध्नीयात् सप्ताहं च पिबेद्धृतम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
kapālabhagnacikitsitamāha- mastuluṅgādvinētyādi| mastuluṅgasrāvē tu prāgabhihitaiva bālavartirityabhiprāyaḥ||46||
Adhikarana 39 (47) · Śloka 47
patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṁ yadakṣatam | śītān pradēhān sēkāṁśca bhiṣak tasyāvacārayēt ||47||
पतनादभिघाताद्वा शूनमङ्गं यदक्षतम् | शीतान् प्रदेहान् सेकांश्च भिषक् तस्यावचारयेत् ||४७||
🔊 Audio coming soon
śītān pradēhān sēkāṁśca śītān; nōṣṇān kathamapi, atisrutaraktatvēna pākabhayāt||47||
Adhikarana 40 (48-49) · Śloka 49
atha jaṅghōrubhagnānāṁ kapāṭaśayanaṁ hitam | kīlakā bandhanārthaṁ ca pañca kāryā vijānatā ||48|| yathā na calanaṁ tasya bhagnasya kriyatē tathā | sandhērubhayatō dvau dvau talē caikaśca kīlakaḥ ||49||
अथ जङ्घोरुभग्नानां कपाटशयनं हितम् | कीलका बन्धनार्थं च पञ्च कार्या विजानता ||४८|| यथा न चलनं तस्य भग्नस्य क्रियते तथा | सन्धेरुभयतो द्वौ द्वौ तले चैकश्च कीलकः ||४९||
🔊 Audio coming soon
jaṅghōrubhaṅgēṣu paścātkarmaviśēṣaṁ nirdiśannāha- atha jaṅghētyādi| bhagnānāṁ kāṇḍabhagnānāṁ, dvividhānāmapītyaparē| kapāṭaśayanamavaśyaṁ kāryam| kapāṭaśayanēnaiva saha dēśāddēśāntaranayanārtham, ādhārabhūtaśayanacālanārthamityanyē| ādhēyabhūtaśarīrāvayavacalanaparihārārthaṁ kīlāḥ| kīlānāṁ pañcasaṅkhyātvaṁ jaṅghōrvōrdvayōrēkatarasya bhagnamapēkṣya; tatra jaṅghābhagnē tu gulphasandhērubhayatō dvau, jānusandhērapyubhayatō dvau, ēkaśca talē, ēvaṁ pañca; ūrubhagnē jānusandhērubhayatō dvau, dvau vaṅkṣaṇasandhērubhayataḥ, talē caika ityatrāpi pañca; ubhayabhaṅgāpēkṣayā tu saptabhirēva kīlairyantraṇam| tathāhi- ubhayatō bahirdvau gulphayōḥ, dvau ca jānunōḥ, dvau ca vaṅkṣaṇayōḥ, talē caika ēvaṁ sapta| atra “jaṅghōrvōḥ pārśvayōrdvau dvau talē caikaśca kīlaka” iti kēcit paṭhanti; tacca nibandhakārairna paṭhitaṁ, tasmānna paṭhanīyam| gayadāsaścātra pāṭhāntaraṁ kimapi paṭhati; taccābhāvānna likhitam||48-49||
Adhikarana 41 (50) · Śloka 50
śrōṇyāṁ vā pr̥ṣṭhavaṁśē vā vakṣasyakṣakayōstathā | bhagnasandhivimōkṣēṣu vidhimēnaṁ samācarēt ||50||
श्रोण्यां वा पृष्ठवंशे वा वक्षस्यक्षकयोस्तथा | भग्नसन्धिविमोक्षेषु विधिमेनं समाचरेत् ||५०||
🔊 Audio coming soon
amumēva jaṅghōrubhagnakapāṭaśayanādividhimanyatrāpi darśayannāha- śrōṇyāmityādi| śrōṇiḥ kaṭiḥ| vakṣa uraḥ| akṣakau aṁsasandhērupari| bhagnasandhivimōkṣēṣviti kāṇḍabhagnēṣu tathā sandhivimōkṣēṣvapi dvividhēṣu bhagnēṣu samācarēdityarthaḥ| vidhimēnamiti kapāṭaśayanakīlakaniyamanādikam||50||
Adhikarana 42 (51) · Śloka 51
sandhīṁściravimuktāṁstu snigdhān svinnān mr̥dūkr̥tān uktairvidhānairbuddhyā ca samyak prakr̥timānayēt ||51||
सन्धींश्चिरविमुक्तांस्तु स्निग्धान् स्विन्नान् मृदूकृतान् उक्तैर्विधानैर्बुद्ध्या च सम्यक् प्रकृतिमानयेत् ||५१||
🔊 Audio coming soon
sadyōbhagnavidhānaṁ nirdiśya cirabhagnavidhānamāha- sandhīnityādi| buddhyā cēti ‘svayamapyūhya’ iti śēṣaḥ||51||
Adhikarana 43 (52) · Śloka 52
kāṇḍabhagnē prarūḍhē tu viṣamōlbaṇasaṁhitē | āpōthya samayēdbhagnaṁ tatō bhagnavadācarēt ||52||
काण्डभग्ने प्ररूढे तु विषमोल्बणसंहिते | आपोथ्य समयेद्भग्नं ततो भग्नवदाचरेत् ||५२||
🔊 Audio coming soon
ciravimuktasandhimabhidhāya cirakāṇḍabhagnavidhimāha- kāṇḍabhagna ityādi| āpōthya viślēṣya| samayēt samaṁ kuryādityarthaḥ||52||
Adhikarana 44 (53) · Śloka 53
kalpayēnnirgataṁ śuṣkraṁ vraṇāntē'sthi samāhitaḥ | sandhyantē vā kriyāṁ kuryāt savraṇē vraṇabhagnavat ||53||
कल्पयेन्निर्गतं शुष्क्रं व्रणान्तेऽस्थि समाहितः | सन्ध्यन्ते वा क्रियां कुर्यात् सव्रणे व्रणभग्नवत् ||५३||
🔊 Audio coming soon
kalpayēt chindyāt| vraṇāntē vraṇaikadēśē| samāhitaḥ sāvadhānaḥ; yathā'nyatra vraṇō na bhavati tathā chindyādityarthaḥ| sandhyantē sandhisamīpa ityarthaḥ| kiṁviśiṣṭē sandhyantē? savraṇē vraṇayukta ityarthaḥ||53||
Adhikarana 45 (54) · Śloka 54
ūrdhvakāyē tu bhagnānāṁ mastiṣkyaṁ karṇapūraṇam | ghr̥tapānaṁ hitaṁ nasyaṁ praśākhāsvanuvāsanam ||54||
ऊर्ध्वकाये तु भग्नानां मस्तिष्क्यं कर्णपूरणम् | घृतपानं हितं नस्यं प्रशाखास्वनुवासनम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
idānīmūrdhvādhaḥkāyaviśēṣēṇa bhagnakriyāviśēṣaṁ nirdiśannāha- ūrdhvakāya ityādi| mastiṣkyaṁ śirōbastiprakāraḥ, sa ca snēhāktapicuplōtādibhiḥ| nasyaṁ praśākhāsviti prakr̥ṣṭāḥ śākhāḥ praśākhāstāsu; jānujaṅghābāhudvayagatē bhagnē nasyaṁ, ghr̥tapānaṁ bastiśca sarvatraivēti jējjaṭaḥ; gayī tu mastiṣkyādikaṁ nasyāntaṁ sarvamūrdhvakāyagatabhagna ēva, praśākhāsu bastiriti vyākhyānayati||54||
Adhikarana 46 (55-66) · Śloka 66
ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi tailaṁ bhagnaprasādhakam | rātrau rātrau tilān kr̥ṣṇān vāsayēdasthirē jalē ||55|| divā divā śōṣayitvā gavāṁ kṣīrēṇa bhāvayēt | tr̥tīyaṁ saptarātraṁ tu bhāvayēnmadhukāmbunā ||56|| tataḥ kṣīraṁ punaḥ pītān suśuṣkāṁścūrṇayēdbhiṣak | kākōlyādiṁ sayaṣṭyāhvaṁ mañjiṣṭhāṁ sārivāṁ tathā ||57|| kuṣṭhaṁ sarjarasaṁ māṁsīṁ suradāru sacandanam | śatapuṣpāṁ ca sañcūrṇya tilacūrṇēna yōjayēt ||58|| pīḍanārthaṁ ca kartavyaṁ sarvagandhaśr̥taṁ payaḥ | caturguṇēna payasā tattailaṁ vipacēdbhiṣak ||59|| ēlāmaṁśumatīṁ patraṁ jīvakaṁ tagaraṁ tathā | rōdhraṁ prapauṇḍarīkaṁ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam ||60|| sairēyakaṁ kṣīraśuklāmanantāṁ samadhūlikām | piṣṭvā śr̥ṅgāṭakaṁ caiva pūrvōktānyauṣadhāni ca ||61|| ēbhistadvipacēttailaṁ śāstravinmr̥dunā'gninā | ētattailaṁ sadā pathyaṁ bhagnānāṁ sarvakarmasu ||62|| ākṣēpakē pakṣaghātē tāluśōṣē tathā'rditē | manyāstambhē śirōrōgē karṇaśūlē hanugrahē ||63|| bādhiryē timirē caiva yē ca strīṣu kṣayaṁ gatāḥ | pathyaṁ pānē tathā'bhyaṅgē nasyē bastiṣu bhōjanē ||64|| grīvāskandhōrasāṁ vr̥ddhiramunaivōpajāyatē | mukhaṁ ca padmapratimaṁ sasugandhisamīraṇam ||65|| gandhatailamidaṁ nāmnā sarvavātavikāranut | rājārhamētat kartavyaṁ rājñāmēva vicakṣaṇaiḥ ||66||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तैलं भग्नप्रसाधकम् | रात्रौ रात्रौ तिलान् कृष्णान् वासयेदस्थिरे जले ||५५|| दिवा दिवा शोषयित्वा गवां क्षीरेण भावयेत् | तृतीयं सप्तरात्रं तु भावयेन्मधुकाम्बुना ||५६|| ततः क्षीरं पुनः पीतान् सुशुष्कांश्चूर्णयेद्भिषक् | काकोल्यादिं सयष्ट्याह्वं मञ्जिष्ठां सारिवां तथा ||५७|| कुष्ठं सर्जरसं मांसीं सुरदारु सचन्दनम् | शतपुष्पां च सञ्चूर्ण्य तिलचूर्णेन योजयेत् ||५८|| पीडनार्थं च कर्तव्यं सर्वगन्धशृतं पयः | चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं विपचेद्भिषक् ||५९|| एलामंशुमतीं पत्रं जीवकं तगरं तथा | रोध्रं प्रपौण्डरीकं च तथा कालानुसारि(वा)णम् ||६०|| सैरेयकं क्षीरशुक्लामनन्तां समधूलिकाम् | पिष्ट्वा शृङ्गाटकं चैव पूर्वोक्तान्यौषधानि च ||६१|| एभिस्तद्विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाऽग्निना | एतत्तैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु ||६२|| आक्षेपके पक्षघाते तालुशोषे तथाऽर्दिते | मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रहे ||६३|| बाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु क्षयं गताः | पथ्यं पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्ये बस्तिषु भोजने ||६४|| ग्रीवास्कन्धोरसां वृद्धिरमुनैवोपजायते | मुखं च पद्मप्रतिमं ससुगन्धिसमीरणम् ||६५|| गन्धतैलमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् | राजार्हमेतत् कर्तव्यं राज्ञामेव विचक्षणैः ||६६||
🔊 Audio coming soon
tadēva bastikarṇapūraṇapānanasyānuvāsanasādhanatailaṁ nirdiśannāha- ata ityādi| vāsayēditi prathamaṁ saptarātraṁ yāvat| asthirē jalē vahati pānīyē| gavāṁ kṣīrēṇēti ‘bhāvyadravyasamēna’ iti śēṣaḥ| bhāvayēd dvitīyaṁ saptarātram| madhukāmbunēti ‘bhāvyadravyasamēna’ iti śēṣaḥ| tataḥ kṣīraṁ punaḥ pītāniti kṣīrēṇa bhāvyadravyasamēna punarbhāvitān, caturthasaptarātramiti tātparyārthaḥ| kākōlyādiṁ sayaṣṭyāhvamiti yaṣṭimadhuni kākōlyādāvuktē'pi punaryaṣṭīpāṭhō dvibhāgārthaṁ, yathālābhaparibhāṣāparihārēṇāvaśyaṁ prakṣēpārthaṁ vā| kākōlyādiśatapuṣpāntānāṁ cūrṇapādaṁ tilacūrṇapādaistribhiryōjayanti tantrāntaradarśinō vr̥ddhavaidyā iti jējjaṭaḥ| gayī tu “tilacūrṇasya catvārō bhāgāḥ, bhāgaścaikaḥ prakīrtitānāṁ (kākōlyādīnāṁ), tathā yaṣṭyāhvādīnāṁ śatapuṣpāntānāṁ dvitīyō bhāga iti ṣaḍbhāgāḥ” iti vyākhyānayati| vaṅgadattastu tilacūrṇasamaṁ tatra militaṁ cūrṇamiṣyata ityāha| sarvagandhaśr̥taṁ paya ityatra sarvagandhā ēlādayaḥ, anyē ca kaṭukaphalādayaḥ, taiḥ śr̥taṁ kvathitaṁ, payaḥ kṣīram| atra ca kṣīrapākē iyaṁ paribhāṣā smaraṇīyā- “kvāthyādaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ kṣīrāttōyaṁ caturguṇam| kṣīrāvaśēṣaṁ kartavyaṁ kṣīrapākē tvayaṁ vidhiḥ” iti| yāvatā ca kṣīrēṇa tilacūrṇamutsādanīyaṁ bhavati tāvanmātraṁ śr̥taṁ karaṇīyam| tataḥ śr̥tēna kṣīrēṇōṣṇēnaiva kākōlyādicūrṇasahitaṁ tattilacūrṇamārdrīkr̥tya cakrēṇa pīḍayēt| pīḍanādutpannaṁ tailaṁ yathā saṁskāryaṁ taṁ prakāramāha- caturguṇēnētyādi| aṁśumatī śālaparṇī| kālānusārivā tagaraṁ; tagarasya dviruccāraṇaṁ bhāgadvayapratipādanārtham| sairēyakaṁ kaṇṭaśēlukaḥ| kṣīraśuklā kṣīravidārī| anantā utpalasārivā| madhūlikā markaṭatr̥ṇaviśēṣaḥ| śr̥ṅgāṭakaṁ trikaṇṭakaṁ jalajaṁ phalam| pūrvōktānyauṣadhāni kākōlyādīni śatapuṣpāntāni, tāni sarvāṇi ca tāvatā bhāgēna samēna kalpayitavyāni, yāvatā tailapādikāni bhavanti| mr̥dunā'gninēti mr̥dvagnērmānamucyatē- “padmavistarayuktēna mr̥dunā vahninā śanaiḥ| pacēt snēhamadhaścōrdhvaṁ cālayitvā nirantaram|| samyakpākō bhavatyēvamanyathā dagdhatāṁ vrajēt”- iti| sarvakarmasu pānābhyaṅgādiṣu| gandhatailamidaṁ nāmnēti asya tailasya gandhatailamiti sañjñā; vaitaraṇē punarasyāṇutailasañjñā| rājñāmēvēti rājñāmēvēdaṁ tailaṁ paṇḍitairvidhātavyaṁ, mahāsambhārasādhyatvāt; na punaranyēṣāṁ niṣiddham||55-66||
Adhikarana 47 (67-68) · Śloka 68
trapusākṣapriyālānāṁ tailāni madhuraiḥ saha | vasāṁ dattvā yathālābhaṁ kṣīrē daśaguṇē pacēt ||67|| snēhōttamamidaṁ cāśu kuryādbhagnaprasādhanam | pānābhyañjananasyēṣu bastikarmaṇi sēcanē ||68||
त्रपुसाक्षप्रियालानां तैलानि मधुरैः सह | वसां दत्त्वा यथालाभं क्षीरे दशगुणे पचेत् ||६७|| स्नेहोत्तममिदं चाशु कुर्याद्भग्नप्रसाधनम् | पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने ||६८||
🔊 Audio coming soon
trapusaṁ karkaṭībhēdaḥ, akṣō bibhītakaḥ, priyālaścāraḥ| madhuraiḥ kākōlyādibhiḥ| tāni ca snēhapādikāni| vasāṁ dattvā yathālābhamiti yadi labhyatē tadā nikṣipēdityarthaḥ| sēcanē pariṣēkē| amuṁ pāṭhaṁ kēcidanārṣaṁ manyantē||67-68||
Adhikarana 48 (69) · Śloka 69
bhagnaṁ naiti yathāpākaṁ prayatēta tathā bhiṣak | pakvamāṁsasirāsnāyu taddhi kr̥cchrēṇa sidhyati ||69||
भग्नं नैति यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक् | पक्वमांससिरास्नायु तद्धि कृच्छ्रेण सिध्यति ||६९||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ bhagnē bāhyānāmābhyantarāṇāṁ ca pākakāriṇāṁ parihārāya pākapraśamakāriṇāṁ ca sēvanāyāha- bhagnaṁ naitītyādi| naiti na gacchatītyarthaḥ| prayatēta prayatnaṁ kurvītētyarthaḥ||69||
Adhikarana 49 (70) · Śloka 70
bhagnaṁ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam | sukhacēṣṭāpracāraṁ ca saṁhitaṁ samyagādiśēt ||70||
भग्नं सन्धिमनाविद्धमहीनाङ्गमनुल्बणम् | सुखचेष्टाप्रचारं च संहितं सम्यगादिशेत् ||७०||
🔊 Audio coming soon
samyagrūḍhalakṣaṇamāha- bhagnamityādi| anāviddham anākulam| anulbaṇam anunnatam| sukhacēṣṭāpracāramiti cēṣṭāpracāra ākuñcanaprasāraṇādikaḥ||70||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 3
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē bhagnacikitsitaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ ||3||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भग्नचिकित्सितं नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||