Adhikarana ವೃದ್ಧೇಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ (೧-೨) · Śloka ೩
ಅಥ ವೃದ್ಧಿನಿದಾನಮ್ | ಕ್ರುದ್ಧೋಽನೂರ್ಧ್ವಗತಿರ್ವಾಯುಃ ಶೋಥಶೂಲಕರಶ್ಚರನ್ | ಮುಷ್ಕೌ ವಙ್ಕ್ಷಣತಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಫಲಕೋಷಾಭಿವಾಹಿನೀಃ ||೧|| ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಧಮನೀರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ ಫಲಕೋಷಯೋಃ | ದೋಷಾಸ್ರಮೇದೋಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರೈಃ ಸ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಪ್ತಧಾ ಗದಃ ||೨|| ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವಪ್ಯನಿಲಾದ್ಧೇತುಭೇದಸ್ತು ಕೇವಲಮ್ |೩| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೧) |
View original
अथ वृद्धिनिदानम् | क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् | मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१|| प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः | दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२|| मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३| (वा. नि. अ. ११) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶೋಥತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಶೋಥಾನನ್ತರಂ ವೃದ್ಧಿರಭಿಧೀಯತೇ| ವೃದ್ಧೇಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಕ್ರುದ್ಧೋಽನೂರ್ಧ್ವಗತಿರ್ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನೂರ್ಧ್ವಗತಿರಧೋಗತಿರ್ವಾಯುಃ ಮುಷ್ಕೌ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚರನ್ ಗಚ್ಛನ್ ವಙ್ಕ್ಷಣತೋ ಮೇಢ್ರಜಙ್ಘಾಸನ್ಧೇಃ ಸಕಾಶಾತ್; ಫಲಕೋಷಾಭಿವಾಹಿನೀರಿತಿ ಫಲಂ ಚ ಕೋಷಶ್ಚ ಫಲಕೋಷೌ, ಅಥವಾ ಫಲಯೋಃ ಕೋಷೌ, ತದ್ವಹಾ ಧಮನೀಶ್ಚ ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಸನ್ದೂಷ್ಯ, ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ| ಫಲಕೋಷಯೋರಿತಿ ದ್ವಿವಚನಮುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನೈಕಕೋಷೇಽಪಿ ದೃಶ್ಯಮಾನಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಙ್ಗತಾ| ಸ ವೃದ್ಧಿರಿತಿ “ಕ್ತಿಚ್ಕ್ತೌ ಚ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಮ್” ಇತ್ಯನೇನ ಕ್ತಿಜನ್ತೋ ವೃದ್ಧಿಶಬ್ದಃ ಪುಂಲಿಙ್ಗಃ, ಕ್ತಿನ್ನನ್ತಸ್ತು ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗಃ| ವೃದ್ಧಿಃ ಕುರಣ್ಡೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಸಪ್ತಧೇತಿ ವಚನಂ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಸಙ್ಖ್ಯಾನಿರಾಸಾರ್ಥಂ, ತೇನ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾದಿವೃದ್ಧೇರಧಿಕಾಯಾ ನಿರಾಸಃ, ಅಸಮ್ಭವಸ್ತು ತಸ್ಯಾ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್; ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರವೃದ್ಧ್ಯೋರ್ವಾತವೃದ್ಧ್ಯನ್ತರ್ಭಾವಾತ್ ನ್ಯೂನಸಙ್ಖ್ಯಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್ ಅನಯೋರ್ವಾತಜತ್ವೇಽಪಿ ನಿಮಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾತ್ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಂ, ನಿಮಿತ್ತಭೇದನಿಬನ್ಧನ ಏವ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗಾದಾಯತನವಿಶೇಷಾನ್ನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚೈಷಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಭೇದಃ|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ| ಅತ ಆಹ– ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವಪ್ಯನಿಲಾದ್ಧೇತುಭೇದಸ್ತು ಕೇವಲಮಿತಿ||೧-೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಶೋಥಾಧಿಕಾರಾತ್ ವೃದ್ಧಿರಭಿಧೀಯತೇ| ವೃದ್ಧೇಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಕ್ರುದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನೂರ್ಧ್ವಗತಿರ್ವಾಯುಃ ಅಧೋಗತಿರ್ವಾತೋ ಮುಷ್ಕೌ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚರನ್ ಗಚ್ಛನ್, ವಙ್ಕ್ಷಣತೋ ಮೇಢ್ರಜಙ್ಘಾಸನ್ಧೇಃ ಸಕಾಶಾತ್, ಫಲಕೋಷಾಭಿವಾಹಿನೀರಿತಿ ಫಲಂ ಚ ಕೋಶಶ್ಚ ಫಲಕೋಶೌ, ಅಥವಾ ಫಲಯೋಃ ಕೋಶೌ ಫಲಕೋಶೌ, ತದ್ವಹಾ ಧಮನೀಃ ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ, ಫಲಕೋಷಯೋರಿತಿ ದ್ವಿವಚನಮುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನೈಕಫಲಕೋಷೇಽಪಿ ದೃಶ್ಯಮಾನಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮ್ಮತಾ| ವೃದ್ಧಿಃ ‘ಕುರಣ್ಡ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ವೃದ್ಧೇಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷತ್ರಯೈಸ್ತ್ರಯಃ, ರಕ್ತೇನೈಕಃ, ಮೇದಸಾ ಚೈಕಃ, ಮೂತ್ರೇಣೈಕಃ, ಏವಂ ಸಪ್ತ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಪುನಃ ಸಪ್ತಧೇತಿ ವಚನಂ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಸಙ್ಖ್ಯಾನಿರಾಸಾರ್ಥಂ, ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಯಾ ಅಪಿ ವೃದ್ಧೇರ್ನಿರಾಸಃ, ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಯಾಸ್ತ್ವಸಮ್ಭವೋ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್; ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರವೃದ್ಧ್ಯೋರ್ವಾತವೃದ್ಧ್ಯನ್ತರ್ಭಾವಾತ್ ನ್ಯೂನಸಙ್ಖ್ಯಾನಿರಾಸಃ, ಅನಯೋರ್ವಾತಜತ್ವೇಽಪಿ ನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾತ್ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಂ, ನಿದಾನಭೇದನಿಬನ್ಧನ ಏವ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ– “ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗಾದಾಯತನವಿಶೇಷಾನ್ನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚೈಷಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಭೇದಃ” ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರಜಾವಪಿ ವಾತಾತ್, ತತ್ರ ಹೇತುಭೇದತ ಏವ ಭೇದಃ ಕೇವಲ ಇತಿ| ವೃದ್ಧಿಶಬ್ದಃ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ ವಾ||೧-೨||