Adhikarana ਵਦ੍ਧੇਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੧-੨) · Śloka ੩
ਅਥ ਵਦ੍ਧਿਨਿਦਾਨਮ੍ | ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੋਥਸ਼ੂਲਕਰਸ਼੍ਚਰਨ੍ | ਮੁਸ੍ਕੌ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਫਲਕੋਸਾਭਿਵਾਹਿਨੀਃ ||੧|| ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਧਮਨੀਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ ਫਲਕੋਸਯੋਃ | ਦੋਸਾਸ੍ਰਮੇਦੋਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਗਦਃ ||੨|| ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਾਵਪ੍ਯਨਿਲਾਦ੍ਧੇਤੁਭੇਦਸ੍ਤੁ ਕੇਵਲਮ੍ |੩| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
अथ वृद्धिनिदानम् | क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् | मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१|| प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः | दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२|| मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३| (वा. नि. अ. ११) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼ੋਥਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ੋਥਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਦ੍ਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ| ਵਦ੍ਧੇਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਰਧੋਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਮੁਸ੍ਕੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਰਨ੍ ਗਚ੍ਛਨ੍ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਤੋ ਮੇਢ੍ਰਜਙ੍ਘਾਸਨ੍ਧੇਃ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍; ਫਲਕੋਸਾਭਿਵਾਹਿਨੀਰਿਤਿ ਫਲਂ ਚ ਕੋਸਸ਼੍ਚ ਫਲਕੋਸੌ, ਅਥਵਾ ਫਲਯੋਃ ਕੋਸੌ, ਤਦ੍ਵਹਾ ਧਮਨੀਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ, ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ| ਫਲਕੋਸਯੋਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਮੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨੈਕਕੋਸੇਪਿ ਦਸ਼੍ਯਮਾਨਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਙ੍ਗਤਾ| ਸ ਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ “ਕ੍ਤਿਚ੍ਕ੍ਤੌ ਚ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਮ੍” ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਕ੍ਤਿਜਨ੍ਤੋ ਵਦ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਂਲਿਙ੍ਗਃ, ਕ੍ਤਿਨ੍ਨਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਿਙ੍ਗਃ| ਵਦ੍ਧਿਃ ਕੁਰਣ੍ਡੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਸਪ੍ਤਧੇਤਿ ਵਚਨਂ ਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਦਿਵਦ੍ਧੇਰਧਿਕਾਯਾ ਨਿਰਾਸਃ, ਅਸਮ੍ਭਵਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍; ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧ੍ਯੋਰ੍ਵਾਤਵਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਨ੍ਯੂਨਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਨਯੋਰ੍ਵਾਤਜਤ੍ਵੇਪਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਥਗਭਿਧਾਨਂ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦਨਿਬਨ੍ਧਨ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗਾਦਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਭੇਦਃ|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ| ਅਤ ਆਹ– ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਾਵਪ੍ਯਨਿਲਾਦ੍ਧੇਤੁਭੇਦਸ੍ਤੁ ਕੇਵਲਮਿਤਿ||੧-੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼ੋਥਾਧਿਕਾਰਾਤ੍ ਵਦ੍ਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ| ਵਦ੍ਧੇਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਅਧੋਗਤਿਰ੍ਵਾਤੋ ਮੁਸ੍ਕੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਰਨ੍ ਗਚ੍ਛਨ੍, ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਤੋ ਮੇਢ੍ਰਜਙ੍ਘਾਸਨ੍ਧੇਃ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍, ਫਲਕੋਸਾਭਿਵਾਹਿਨੀਰਿਤਿ ਫਲਂ ਚ ਕੋਸ਼ਸ਼੍ਚ ਫਲਕੋਸ਼ੌ, ਅਥਵਾ ਫਲਯੋਃ ਕੋਸ਼ੌ ਫਲਕੋਸ਼ੌ, ਤਦ੍ਵਹਾ ਧਮਨੀਃ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ, ਫਲਕੋਸਯੋਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਮੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨੈਕਫਲਕੋਸੇਪਿ ਦਸ਼੍ਯਮਾਨਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਮ੍ਮਤਾ| ਵਦ੍ਧਿਃ ‘ਕੁਰਣ੍ਡ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਵਦ੍ਧੇਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਤ੍ਰਯੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਰਕ੍ਤੇਨੈਕਃ, ਮੇਦਸਾ ਚੈਕਃ, ਮੂਤ੍ਰੇਣੈਕਃ, ਏਵਂ ਸਪ੍ਤ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤਧੇਤਿ ਵਚਨਂ ਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਯਾ ਅਪਿ ਵਦ੍ਧੇਰ੍ਨਿਰਾਸਃ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਯਾਸ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਭਵੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍; ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧ੍ਯੋਰ੍ਵਾਤਵਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਨ੍ਯੂਨਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਰਾਸਃ, ਅਨਯੋਰ੍ਵਾਤਜਤ੍ਵੇਪਿ ਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਥਗਭਿਧਾਨਂ, ਨਿਦਾਨਭੇਦਨਿਬਨ੍ਧਨ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗਾਦਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਭੇਦਃ” ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਾਵਪਿ ਵਾਤਾਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਭੇਦਤ ਏਵ ਭੇਦਃ ਕੇਵਲ ਇਤਿ| ਵਦ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਲ੍ਲਿਙ੍ਗੋ ਵਾ||੧-੨||