૩૭. વૃદ્ધિનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શોથત્વસામાન્યાત્ શોથાનન્તરં વૃદ્ધિરભિધીયતે| વૃદ્ધેઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ક્રુદ્ધોઽનૂર્ધ્વગતિર્વાયુરિત્યાદિ| અનૂર્ધ્વગતિરધોગતિર્વાયુઃ મુષ્કૌ પ્રાપ્ય ચરન્ ગચ્છન્ વઙ્ક્ષણતો મેઢ્રજઙ્ઘાસન્ધેઃ સકાશાત્; ફલકોષાભિવાહિનીરિતિ ફલં ચ કોષશ્ચ ફલકોષૌ, અથવા ફલયોઃ કોષૌ, તદ્વહા ધમનીશ્ચ પ્રપીડ્ય સન્દૂષ્ય, વૃદ્ધિં કરોતિ| ફલકોષયોરિતિ દ્વિવચનમુપલક્ષણં, તેનૈકકોષેઽપિ દૃશ્યમાના વૃદ્ધિઃ સઙ્ગતા| સ વૃદ્ધિરિતિ “ક્તિચ્ક્તૌ ચ સઞ્જ્ઞાયામ્” ઇત્યનેન ક્તિજન્તો વૃદ્ધિશબ્દઃ પુંલિઙ્ગઃ, ક્તિન્નન્તસ્તુ સ્ત્રીલિઙ્ગઃ| વૃદ્ધિઃ કુરણ્ડોઽભિધીયતે| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં સપ્તધેતિ વચનં ન્યૂનાધિકસઙ્ખ્યાનિરાસાર્થં, તેન દ્વન્દ્વજાદિવૃદ્ધેરધિકાયા નિરાસઃ, અસમ્ભવસ્તુ તસ્યા વ્યાધિસ્વભાવાત્; મૂત્રાન્ત્રવૃદ્ધ્યોર્વાતવૃદ્ધ્યન્તર્ભાવાત્ ન્યૂનસઙ્ખ્યાનિરાસાર્થમ્ અનયોર્વાતજત્વેઽપિ નિમિત્તચિકિત્સાભેદાત્ પૃથગભિધાનં, નિમિત્તભેદનિબન્ધન એવ વ્યાધિભેદઃ| યદુક્તમ્– “દોષદૂષ્યસંસર્ગાદાયતનવિશેષાન્નિમિત્તતશ્ચૈષાં વ્યાધીનાં ભેદઃ|” (સુ. સૂ. અ. ૨૪) ઇતિ| અત આહ– મૂત્રાન્ત્રજાવપ્યનિલાદ્ધેતુભેદસ્તુ કેવલમિતિ||૧-૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શોથાધિકારાત્ વૃદ્ધિરભિધીયતે| વૃદ્ધેઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ક્રુદ્ધ ઇત્યાદિ| અનૂર્ધ્વગતિર્વાયુઃ અધોગતિર્વાતો મુષ્કૌ પ્રાપ્ય ચરન્ ગચ્છન્, વઙ્ક્ષણતો મેઢ્રજઙ્ઘાસન્ધેઃ સકાશાત્, ફલકોષાભિવાહિનીરિતિ ફલં ચ કોશશ્ચ ફલકોશૌ, અથવા ફલયોઃ કોશૌ ફલકોશૌ, તદ્વહા ધમનીઃ પ્રપીડ્ય સન્દૂષ્ય વૃદ્ધિં કરોતિ, ફલકોષયોરિતિ દ્વિવચનમુપલક્ષણં, તેનૈકફલકોષેઽપિ દૃશ્યમાના વૃદ્ધિઃ સમ્મતા| વૃદ્ધિઃ ‘કુરણ્ડ’ ઇતિ લોકે| વૃદ્ધેઃ સઙ્ખ્યામાહ– દોષેત્યાદિ| દોષત્રયૈસ્ત્રયઃ, રક્તેનૈકઃ, મેદસા ચૈકઃ, મૂત્રેણૈકઃ, એવં સપ્ત| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં પુનઃ સપ્તધેતિ વચનં ન્યૂનાધિકસઙ્ખ્યાનિરાસાર્થં, દ્વન્દ્વજાયા અપિ વૃદ્ધેર્નિરાસઃ, દ્વન્દ્વજાયાસ્ત્વસમ્ભવો વ્યાધિસ્વભાવાત્; મૂત્રાન્ત્રવૃદ્ધ્યોર્વાતવૃદ્ધ્યન્તર્ભાવાત્ ન્યૂનસઙ્ખ્યાનિરાસઃ, અનયોર્વાતજત્વેઽપિ નિદાનચિકિત્સાભેદાત્ પૃથગભિધાનં, નિદાનભેદનિબન્ધન એવ વ્યાધિભેદઃ| ઉક્તં ચ– “દોષદૂષ્યસંસર્ગાદાયતનવિશેષાન્નિમિત્તતશ્ચૈષાં વ્યાધીનાં ભેદઃ” ઇતિ| અત એવ મૂત્રાન્ત્રજાવપિ વાતાત્, તત્ર હેતુભેદત એવ ભેદઃ કેવલ ઇતિ| વૃદ્ધિશબ્દઃ પુલ્લિઙ્ગો વા||૧-૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતજાદીનાં મૂત્રજાન્તાનાં વૃદ્ધીનાં ક્રમેણ લક્ષણાન્યાહ– વાતેત્યાદિ| અહેતુરુગિતિ અનિમિત્તતો દાહાદિરુક્| રક્તજે ‘કૃષ્ણસ્ફોટાવૃત’ ઇતિ પિત્તજવૃદ્ધિલિઙ્ગાદધિકં; તેન હેતુલિઙ્ગચિકિત્સાભેદાદ્રક્તજવૃદ્ધિઃ પૃથગ્ગણ્યતે| મેદોજે તાલફલોપમ ઇતિ પક્વતાલફલમિવ નીલવર્તુલઃ| મૂત્રજે મૂત્રકૃચ્છ્રમિતિ મૂત્રકૃચ્છ્રવત્ વેદના| ચાલયન્ ફલકોષયોરિતિ ફલકોષયોશ્ચાલયન્ ચલો ભવન્નિતસ્તતો ગચ્છન્ સોઽધઃ સ્યાત્| ચાલયન્નિતિ સ્વાર્થિકો ણિચ્||૩-૬||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતજમાહ– વાતેત્યાદિ| દૃતિશ્ચર્મખલ્લિઃ| અનિમિત્તતો ભેદતોદાદિરુક્| પિત્તજમાહ– પક્વેત્યાદિ| પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પક્વોદુમ્બરફલાભઃ, તથા દાહાદિયુક્તઃ| કફવૃદ્ધિમાહ– કફાદિત્યાદિ| કફાદ્ વૃદ્ધિઃ શીતઃ શીતસ્પર્શઃ, તથા ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનોઽશ્મવત્, અલ્પરુક્ મન્દવેદનઃ| રક્તજમાહ– રક્તેત્યાદિ| રક્તજો વૃદ્ધિઃ, અત્ર તુ કૃષ્ણસ્ફોટૈશ્ચિતઃ પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગૈશ્ચ પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશાદિભિર્યુતો ભવેત્| અત્ર તુ કૃષ્ણસ્ફોટાવૃત ઇતિ પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગાદધિકં, તેન હેતુભેદચિકિત્સાભેદાદ્રક્તજો વૃદ્ધિઃ પૃથગ્ગણ્યતે| મેદોજમાહ– કફવત્કફવૃદ્ધિલક્ષણં તાલફલોપમ ઇતિ પક્વતાલવન્નીલવર્તુલઃ| મૂત્રજમાહ– મૂત્રેત્યાદિ| મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજો ભવતિ, ગચ્છતઃ પુંસઃ જલપૂર્ણદૃતિવત્ ક્ષોભં યાતિ પૂરિતો ભવતિ, સરુક્ સવ્યથઃ, મૃદુઃ મૃદુસ્પર્શઃ| મૂત્રકૃચ્છ્રમિતિ મૂત્રકૃચ્છ્રવેદનઃ| ફલકોશયોરિતિ ફલકોશયોશ્ચાલયન્ ચલો ભવન્નિતસ્તતો ગચ્છન્ સોઽધઃ સ્યાત્| ચાલયન્નિતિ સ્વાર્થિકો ણિચ્| ‘વલયં ફલકોશયોઃ’ ઇતિ પાઠે ફલકોશયોરધસ્તાદ્વલયં કઙ્કણં સ્યાત્||૩-૬||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અન્ત્રવૃદ્ધિમાહ– વાતકોપિભિરિત્યાદિ| ધારણં વેગસ્યોપસ્થિતસ્ય, ઈરણમપ્રાપ્તસ્ય| ક્ષોભણૈઃ ક્ષુભિતોઽન્યૈરિતિ બલવદ્વિગ્રહધનુરાકર્ષણાદિભિઃ| ક્ષુદ્રાન્ત્રાવયવમિતિ બૃહદન્ત્રવ્યુદાસાર્થમ્| વિગુણીકૃત્યેતિ સઙ્કુચીકૃત્ય| દ્વિગુણીકૃત્યેતિ પાઠાન્તરે સઙ્કોચેન દ્વિગુણીકૃત્ય| સ્વનિવેશાત્ સ્વસ્થાનાત્| તદા વઙ્ક્ષણસન્ધિસ્થઃ સન્ વઙ્ક્ષણસન્ધૌ ગ્રન્થિરૂપં સાધ્યં શ્વયથું કરોતિ, તત્ર ગ્રન્થિરૂપેણ સ્થિત્વા કાલાન્તરેણ ફલકોષં ગચ્છતીતિ| તાં મુષ્કવૃદ્ધિમાધ્માનરુક્સ્તમ્ભવતીમુપેક્ષ્યમાણસ્ય અચિકિત્સિતપુરુષસ્ય| અત્ર ભોજઃ– “અન્ત્રં દ્વિગુણમાદાય જન્તોર્નયતિ વઙ્ક્ષણમ્| વઙ્ક્ષણાત્તદ્રુજાયુક્તં ફલકોષં પ્રપદ્યતે||” ઇતિ| પ્રધ્માપયન્નિતિ ઉચ્છૂનયન્| અસાધ્યોઽયમિતિ કથં? યતોઽસ્ય ચિકિત્સાઽભિહિતા; નૈવમ્, અપ્રાપ્તફલકોષાયામયં ચિકિત્સાવિધિઃ; પ્રાપ્તફલકોષા ત્વસાધ્યા; યાપ્યાયાં વા તસ્યાં ચિકિત્સાવિધિઃ| યદુક્તં ભોજે– “યાપ્યાં તામન્ત્રજાં વિદુઃ|” ઇતિ| બ્રધ્નનિદાનં તુ તન્ત્રાન્તરે પઠ્યતે| તદ્યથા– “અત્યભિષ્યન્દિગુર્વન્નસેવનાન્નિચયં ગતઃ| કરોતિ ગ્રન્થિવચ્છોથં દોષો વઙ્ક્ષણસન્ધિષુ|| જ્વરશૂલાઙ્ગસાદાઢ્યં તં બ્રધ્નમિતિ નિર્દિશેત્||” ઇતિ||૭-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અન્ત્રવૃદ્ધિમાહ– વાતેત્યાદિ| વાતકોપિભિરાહારૈ રૂક્ષતિક્તકષાયાદિભિરાસેવિતૈસ્તથા શીતતોયાવગાહનૈસ્તથા ધારણેરણભારાદિભિરન્યૈશ્ચ ક્ષોભણૈઃ ક્ષોભિતઃ કુપિતઃ પવનો વાયુર્યદા યસ્મિન્ કાલે ક્ષુદ્રાન્ત્રાવયવં (મૂત્રશકૃદ્ગાત્રૈકદેશં?) સ્વનિવેશાત્ સ્વસ્થાનાત્, દ્વિગુણીકૃત્યાઽધો નયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| અન્યે વિગુણીકૃત્યેતિ પઠન્તિ| ધારણમુપસ્થિતવેગસ્ય , ઈરણમપ્રાપ્તવેગસ્ય, ક્ષોભણૈઃ પૂર્વોક્તૈઃ, અન્યૈરિતિ બલવદ્વિગ્રહૈઃ ધનુરાકર્ષણાદિભિઃ, વિષમાઙ્ગપ્રવર્તનૈઃ વિષમત્વેન શરીરમોટનૈઃ| પવનો વઙ્ક્ષણસન્ધિસ્થઃ સન્, વઙ્ક્ષણસન્ધૌ ગ્રન્થિરૂપમસાધ્યં શ્વયથું કરોતિ| તત્ર ગ્રન્થિરૂપેણ સ્થિત્વા કાલાન્તરેણ ફલકોશં ગચ્છતિ| તાં મુષ્કવૃદ્ધિમાધ્માનરુક્સ્તમ્ભવતીં તદોપેક્ષમાણસ્યાચિકિત્સતઃ પુરુષસ્ય| યદાહ ભોજઃ– “અન્ત્રં દ્વિગુણમાદાય જન્તોર્નયતિ વઙ્ક્ષણમ્| વઙ્ક્ષણાત્તદ્રુજાયુક્તં ફલકોશં પ્રપદ્યતે||” ઇતિ| સ ચ શ્વયથુઃ કરેણ પીડિતઃ સશબ્દં પ્રયાતિ, મુક્તઃ સન્નાધ્માપયન્ પૂરયન્ પુનરાયાતિ| અસાધ્યમાહ– યસ્યેત્યાદિ| આશ્લેષાત્ સંયોગાત્, વાતસઞ્ચયાત્ મુષ્કયોરન્ત્રવૃદ્ધિર્ભવતિ| અયમસાધ્યઃ, કથં તર્હિ ચિકિત્સા? અપ્રાપ્તફલકોશયોશ્ચિકિત્સાવિધિઃ, પ્રાપ્તફલકોષા ત્વસાધ્યા| યાપ્યાયાં વા ચિકિત્સાવિધિઃ| યદુક્તં ભોજે– ‘યાપ્યાં તામન્ત્રજાં વિદુઃ’ ઇતિ| બ્રધ્નનિદાનં તુ તન્ત્રાન્તરે પઠ્યતે, તદ્યથા– “અત્યભિષ્યન્દિગુર્વન્નસેવનાન્નિચયં ગતઃ| કરોતિ ગ્રન્થિવચ્છોથં દોષો વઙ્ક્ષણસન્ધિષુ| જ્વરશૂલાગ્નિસાદાઢ્યં તં બ્રધ્નમિતિ નિર્દિશેત્||” ઇતિ||૭-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વૃદ્ધિનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યકૃતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં વૃદ્ધિનિદાનમ્||૩૭||