೪೧. ವ್ರಣಶೋಥನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ರಾಯೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದ್ ಭಾವಿವ್ರಣತ್ವಸಮ್ಬನ್ಧತುಲ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ವ್ರಣಶೋಥನಿದಾನಮಾಹ– ಏಕದೇಶೋತ್ಥಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಷಡ್ವಿಧ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಥನಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಾಗುಕ್ತೈರಿತಿ ಆಮಪಕ್ವೈಷಣೀಯೋಕ್ತೈಃ; ತತ್ರ ಹಿ “ವಾತಶ್ವಯಥುರರುಣಃ ಕೃಷ್ಣೋ ವಾ ಪರುಷೋ ಮೃದುರನವಸ್ಥಿತಃ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಷಟ್ಶೋಥಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ| ವಿಶೇಷಃ ಕಥ್ಯತೇ ಚೈಷಾಮಿತಿ ತತ್ರಾನುಕ್ತೋ ವಿಶೇಷಃ ಕಥ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಾದಿನಿಶ್ಚಯ ಇತಿ ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಪರಿಗ್ರಹಃ||೧-೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ರಣಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಭಾವಿವ್ರಣತ್ವಸಮ್ಬನ್ಧತುಲ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ವ್ರಣಶೋಥನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪೇಣ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕದೇಶೇ ಶೋಥಃ ಏತದ್ವ್ರಣಪೂರ್ವರೂಪಂ; ಸ ಚ ಷಡ್ವಿಧಃ– ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಃ, ರಕ್ತೇನೈಕಃ, ಅನ್ಯ ಆಗನ್ತುಕಃ ಅಭಿಘಾತಜಃ, ಏವಂ ಷಟ್, ಷಡ್ವಿಧ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಥನಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣನಿರ್ದೇಶಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಶೋಥಾ ಇತಿ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತೈರಿತಿ| ಶೋಥನಿದಾನೋಕ್ತೈಶ್ಚ, ‘ರಸಸ್ತನುತ್ವಕ್ಪರುಷಾರುಣಾದಿಕೈಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಾದಿನಿಶ್ಚಯ ಇತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಯಾಃ ಗ್ರಹಣಮ್||೧-೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಷಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತವದಿತಿ ಪಿತ್ತಶೋಥವದಚಿರಂ ಪಚ್ಯತೇ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಮೇವ ವಿಶೇಷಮಾಹ– ವಿಷಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಯಥೋರೇಕದೇಶೇ ಅರ್ಧೇ ವಾ, ಪಿತ್ತೋತ್ಥೋಽಚಿರಂ ಶೀಘ್ರಂ, ಕಫಜಶ್ಚಿರಂ ಚರಕಲಂ, ರಕ್ತಾಗನ್ತುಜಯೋಃ ಪಿತ್ತವತ್ ಪಿತ್ತಶೋಫವದಚಿರಂ ಪಚ್ಯತೇ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಮಶೋಥಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮನ್ದೇತಿ| ಮನ್ದೋಷ್ಮತಾ ಈಷದುಷ್ಣತಾ, ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣತಾ ತ್ವಕ್ಸದೃಶ ಏವ ವರ್ಣಃ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಚ್ಯಮಾನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಹ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಚ್ಯಮಾನಶೋಥೇ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇವ ಭೂಯಸಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿದಾಹಸ್ಯ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಜತ್ವಾತ್; ವಿದಾಹಶ್ಚಾತ್ರ ದೋಷಾದೀನಾಮೇವ| ತೇನ ಜ್ವರತೃಷ್ಣಾರುಚ್ಯಾದಯೋಽತ್ರ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ| ಛಿದ್ಯತ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ ಕ್ರಿಯತ ಇವ| ಭಿದ್ಯತ ಇತಿ ವಿದಾರ್ಯತೇ| ಸೋಷಾಚೋಷ ಇತಿ ಉಷಾ ದಾಹಃ, ಚೋಷಃ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಾಗ್ನಿಸನ್ತಾಪವದ್ವ್ಯಥಾ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ವರ್ತತೇ ಯಃ ಸ ತಥಾ||೫-೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ರಣಶೋಫಸ್ಯ ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಮಾಹ– ದಹ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಚ್ಯಮಾನಶೋಫೇ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇವ ಭೂಯಸಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿದಾಹಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಾತ್, ಜ್ವರತೃಷ್ಣಾರುಚ್ಯಾದಯೋಽಪಿ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ, ಅಗ್ನಿನಾ ದಹ್ಯತ ಇವ, ಕ್ಷಾರೇಣ ಪಚ್ಯತ ಇವ, ಪಿಪೀಲಿಕಾಭಿರ್ದಶ್ಯತ ಇವ, ಛಿದ್ಯತೇ ದ್ವಿಧಾಕ್ರಿಯತ ಇವ ಶಸ್ತ್ರೇಣ, ಭಿದ್ಯತ ಇವ, ದಣ್ಡೇನ ತಾಡ್ಯತ ಇವ, ಅನ್ತರ್ಮಧ್ಯೇ, ಹಸ್ತೇನ ಪೀಡ್ಯತ ಇವ, ಸೂಚೀಭಿರ್ವಿಧ್ಯತ ಇವ| ಉಷಾ ಏಕದೇಶಿಕೋ ದಾಹಃ, ಚೋಷಃ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತಾಗ್ನಿಸನ್ತಾಪವದ್ವ್ಯಥಾ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ವರ್ತತೇ ಯಃ ಸ ತಥಾ, ವಿವರ್ಣಃ ಮ್ಲಾನಃ, ಅಙ್ಗುಲ್ಯಾ ಇವಾವಘಟ್ಯತೇ ಚಾಲ್ಯತೇ| ಆಸನೇ ತಥಾ ಶಯನೇ ತಥಾ ಸ್ಥಾನೇ ಊರ್ಧ್ವಭವನೇ ವೃಶ್ಚಿಕವಿದ್ಧವತ್ ಶಾನ್ತಿಂ ನ ಗಚ್ಛೇತ್| ಆಧ್ಮಾತಬಸ್ತಿವತ್ ವಾಯುಪೂರ್ಣಬಸ್ತ್ಯಾಖ್ಯಮೂತ್ರಕೋಶವತ್, ಶ್ವಯಥುಃ ಸತತೋ ಭವತಿ, ತ್ವಕ್ಸಙ್ಕೋಚರಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜ್ವರತೃಷ್ಣಾದಯಶ್ಚೋಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತಿ ಪಚ್ಯಮಾನವ್ರಣಶೋಫೇ||೫-೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇದನೋಪಶಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಾಹಾದಿವೇದನೋಪಶಾನ್ತಿಃ, ವಿದಾಹೋಪಶಮೇನ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಬಲವತ್ತ್ವಾತ್| ತೋದಃ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚಾತ್ರ ವಾತಕಫಲಿಙ್ಗಮ್| ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ವಲೀನಾಮಿತಿ ಮಾಂಸಶೈಥಿಲ್ಯಾದ್ವಲೀಸಮ್ಭವಃ| ಉಪದ್ರವಾಣಾಂ ಪ್ರಶಮ ಇತಿ ಪಿತ್ತಕೋಪಜನಿತಾ ಉಷಾಚೋಷತೃಷ್ಣಾರುಚ್ಯಾದಯೋ ರೋಗಾ ಏವ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಶಮಃ| ನಿಮ್ನತಾ ಸ್ವರೂಪತಃ, ಅಙ್ಗುಲಿಪೀಡನಾದ್ವಾ| ಸ್ಫುಟನಂ ತ್ವಚಾಮಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತ್ವಗವದರಣಮ್| ಬಸ್ತಾವಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಶ್ಚರ್ಮಪುಟಕಮ್, ಪೂಯಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರ ‘ಸಞ್ಚಾರ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಬಸ್ತೌ ಯಥಾಽಮ್ಬುಸಞ್ಚಾರಸ್ತಥಾ ಶೋಥೇಽಙ್ಗುಲಿಪೀಡಿತೇ ಸತಿ ಪೂಯಸ್ಯ ಸಞ್ಚಾರಃ| ಪೀಡಯತ್ಯೇಕಮನ್ತಮನ್ತೇ ಚ ಪೀಡಿತ ಇತಿ ಏಕಮನ್ತಂ ದೇಶಮ್, ಅನ್ತೇ ಅವಯವೇ ಪೀಡಿತೇ ಪೀಡಯತಿ ಅವಗಾಹತೇ, ‘ಪೂಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೯-೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಕ್ವಾವಸ್ಥಸ್ಯ ಶೋಫಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇದನೋಪಶಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿದಾಹೋಪಶಮೇನ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಬಲತ್ವಾತ್| ಅಲೋಹಿತಃ ಪಾಣ್ಡುಃ ಧೂಸರೋ ವಾ, ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ ಪಾಣ್ಡುತಾಽಲ್ಪಶೋಥತಾ” ಇತಿ ಅಲ್ಪವೇದನಯಾ ಇತಿ ಈಷತ್ ಪೀಡಾ ವೇದನೋಪಶಮಃ, ಇತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– ಉಕ್ತಃ ವೇದನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ವಲೀನಾಮಿತಿ ಮಾಂಸಶೈಥಿಲ್ಯಾದ್ವಲೀಸಮ್ಭವ ಇತಿ| ತೋದಃ ಕಣ್ಡುಶ್ಚಾತ್ರ ವಾತಕಫಲಿಙ್ಗಮ್| ಉಪದ್ರವಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಕೋಪಜನಿತಾ ಉಷಾಚೋಷತೃಷ್ಣಾಽರುಚ್ಯಾದಯ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತೇಷಾಮುಪಶಮಃ| ನಿಮ್ನತಾ ಸ್ವರೂಪತೋಽಙ್ಗುಲಿನಿಪೀಡನಾದ್ವಾ| ಸ್ಫುಟನಂ ತ್ವಚಾಮಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತ್ವಗವದರಣಮ್| ಬಸ್ತಾವಿವೇತ್ಯಾದಿ– ಬಸ್ತಿಶ್ಚರ್ಮಪುಟಕಮ್| ಪೂಯಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರ ‘ಸಞ್ಚಾರ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಬಸ್ತೌ ಯಥಾಽಮ್ಬುಸಞ್ಚಾರಃ, ತಥಾಽಙ್ಗುಲಿಪೀಡಿತೇ ಶೋಥೇಽಪಿ ಪೂಯಸ್ಯ ಸಞ್ಚಾರಃ| ಏಕಮನ್ತಂ ದೇಶಮ್, ಅನ್ತೇ ಅವಯವೇ ಪೀಡಿತೇ ಪೀಡಯತಿ ಅವಗಾಹತೇ ‘ಪೂಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಭಕ್ತಾಕಾಙ್ಕ್ಷೇತಿ ವೇದನಾಪಗಮಾದೇವ||೯-೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಏಕದೋಷಾರಬ್ಧೇಽಪಿ ಶೋಥೇ ಪಾಕಕಾಲೇ ಸರ್ವದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ– ನರ್ತೇಽನಿಲಾದ್ರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ರುಗ್ರುಜಾ ತೋದಾದಿರೂಪಾ| ಸುಶ್ರುತೇ– “ತ್ರಿಭಿರೇತೈಃ ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥೈಶ್ಚ ಶರೀರಮಿದಂ ಧಾರ್ಯತೇ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ದರ್ಶನಂ ಶೋಣಿತಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಖ್ಯಾಪಕಮಾಶ್ರಿತ್ಯೋಕ್ತಮ್– “ಕಾಲಾನ್ತರೇಣಾಭ್ಯುದಿತಂ ತು ಪಿತ್ತಂ ಕೃತ್ವಾ ವಶೇ ವಾತಕಫೌ ಪ್ರಸಹ್ಯ| ಪಚತ್ಯತಃ ಶೋಣಿತಮೇಷ ಪಾಕೋ ಮತಃ ಪರೇಷಾಂ ವಿದುಷಾಂ ದ್ವಿತೀಯಃ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಅತ್ರ ದರ್ಶನೇ ಪಿತ್ತಂ ವಿದಾಹಕುಪಿತಂ ಶೋಣಿತಂ ದೂಷ್ಯಂ ಕರ್ಮಭೂತಂ ಪಚತಿ, ವಾತಕಫೌ ವಶೇ ಕೃತ್ವಾ ಕ್ರೋಡೀಕೃತ್ಯ; ಹೀನಾರ್ಥೋ ವಾ ವಶೇಶಬ್ದಃ, ವಾತಕಫೌ ಹೀನೌ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಶೋಣಿತಂ ಕರ್ತೃಭೂತಂ ವಾ, ತೇನ ಪಕ್ತ್ಯನುಕೂಲತ್ವಾದ್ವಿವಕ್ಷಿತಂ; ಪೂರ್ವದರ್ಶನೇ ಕಫಾತ್ ಪೂಯಃ, ಅತ್ರ ದರ್ಶನೇ ಶೋಣಿತಾತ್ ಪೂಯ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಗಮ್ಭೀರಪಾಕೇ ಶೋಥೇ ಸಕಲಾಮಪಚ್ಯಮಾನಲಕ್ಷಣಾನುದಯಾದಜ್ಞಾಯಮಾನೇ ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಮುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ| ತದ್ಯಥಾ– “ಕಫಜೇಷು ಖಲು ಶೋಥೇಷು ಗಮ್ಭೀರಗತಿತ್ವಾದಭಿಘಾತಜೇಷು ವಾ ಕೇಷುಚಿದಸಮಸ್ತಂ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪಕ್ವಮಪಕ್ವಮಿತಿ ಭಿಷಙ್ಮೋಹಮುಪೈತಿ, ಯತ್ರ ಹಿ ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣತಾ ಶೀತಶೋಥತಾ ಅಲ್ಪರುಜತಾ ಅಶ್ಮವದ್ಘನತಾ ಚ, ನ ತತ್ರ ಮೋಹಮುಪೇಯಾತ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಯದಾ ರಾಗದಾಹಾದಿವೇದನಾಸಮುದಾಯಾನನ್ತರಂ ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣತಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ನ ಮೋಹಮಜ್ಞಾನತಾಮುಪೇಯಾತ್ ಪಕ್ವಮೇವೇತಿ ನಿಶ್ಚಿನುಯಾತ್| ಗದಾಧರೇಣ ತು ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣತಾದೀನಿ ಸಂಶಯಹೇತೂನ್ಯುಕ್ತಾನಿ; ಯತಸ್ತೇನ “ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಿತ್ವಾದನ್ತಃ ಪಾಕೋ ಬಹಿಃ ಪುನಸ್ತ್ವಕ್ಸಾವರ್ಣ್ಯಂ, ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಿತ್ವಾದೇವ ಬಹಿಃ ಶೀತತಾ, ಕಫಾರಬ್ಧತ್ವಾನ್ಮನ್ದರುಜತಾಽಶ್ಮವಚ್ಚ ಘನತಾ” ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ “ಶೇಷಂ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಏಕದೋಷಾರಬ್ಧೇಽಪಿ ಶೋಥೇ ಪಾಕಕಾಲೇ ಸರ್ವದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ– ನೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಲಾದ್ವಾತಾದೃತೇ ರುಙ್ ನ ಭವತಿ, ಪಿತ್ತಂ ವಿನಾ ಪಾಕೋ ನ ಭವತಿ, ಕಫಂ ವಿನಾ ಪೂಯೋ ನ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ ಸರ್ವೇ ಶೋಫಾಃ ಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ತ್ರಿಭಿರೇವ ದೋಷೈಃ ಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ರುಕ್ ರುಜಾ ತೋದಾದಿರೂಪಾ, ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ– ‘ತ್ರಿಭಿರೇತೈಃ ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥೈಃ ಶರೀರಮಿದಂ ಧಾರ್ಯತೇ|’ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ನಿದರ್ಶನಂ ಶೋಣಿತಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಖ್ಯಾಪಕಮಾಶ್ರಿತ್ಯೋಕ್ತಂ ಮತಾನ್ತರಮಾಹ– ಕಾಲಾನ್ತರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಪ್ರಸರಸ್ಥಾನಸಙ್ಗ್ರಹಕಾಲಾವಧಿನಾ ಅಭಿ ಸಮನ್ತತೋ ಭಾವೇನಾಭ್ಯುದಿತಂ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ, ಪಿತ್ತಮತ್ರ ದೋಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ಶೋಣಿತಂ ದೂಷ್ಯಂ, ತುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪುನರರ್ಥೇ, ವಾತಕಫೌ ವಶೇ ಕೃತ್ವಾ ಆತ್ಮಸಾತ್ ಕೃತ್ವಾ, ಪಾಕಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್| ಪೂರ್ವಮತೇ ಕಫಾತ್ ಪೂಯಃ, ಅತ್ರ ತು ಶೋಣಿತಾದಿಭಿರಿತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ||೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅವಿನಿಃಸೃತಸ್ಯ ಪೂಯಸ್ಯ ದೋಷಮಾಹ– ಕಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಕ್ಷಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯೇತಿ ಕಕ್ಷಂ ತೃಣಾದಿಗಹನಮ್||೧೩-೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅನಿರ್ಹೃತಸ್ಯ ಪೂಯಸ್ಯ ದೋಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಕಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಕ್ಷಂ ತೃಣಾದೀನಾಂ ಸಮೂಹಂ, ಸ್ನಾಯುಮೂಲಾಃ ಸಿರಾಃ, ವಾಯ್ವೀರಿತಃ ವಾಯುಪ್ರೇರಿತಃ||೧೩-೧೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ವಪಚಾವಿವ ಚಣ್ಡಾಲಾವಿವ, ಮನ್ತವ್ಯೌ ಜ್ಞಾತವ್ಯೌ| ಶೇಷಾಸ್ತಸ್ಕರವೃತ್ತಯ ಇತಿ ಲೋಭಮಾತ್ರಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ತಸ್ಕರಾ ಇವ ಶೇಷಾಃ||೧೫-೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಮಾದಿಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನೇ ಗುಣಮಜ್ಞಾನೇ ಚ ದೋಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಆಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಮಪಕ್ವಂ, ವಿದಹ್ಯಮಾನಂ ಪಚ್ಯಮಾನಂ, ಸಮ್ಯಕ್ ಪಕ್ವಂ ಚ, ಯೋ ಭಿಷಕ್ ಜಾನೀಯಾತ್, ಸ ವೈದ್ಯೋ ಭವೇತ್ ಆಯುರ್ವೇದವಿತ್ ಸ್ಯಾತ್, ಶೇಷಾ ಅನ್ಯೇ ಆಮಾದಿಜ್ಞಾನವರ್ಜಿತಾಃ ಲೋಭಮಾತ್ರಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ತಸ್ಕರಾ ಏವ| ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಯೋಶ್ಛೇದನಾಛೇದನೇನ ವೈದ್ಯದೋಷಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಪಚಶ್ಚಾಣ್ಡಾಲಃ, ಸ ಹಿ ಸರ್ವಭಕ್ಷಿತ್ವಾತ್ ಶ್ವಾನಮಪಿ ಪಚತಿ| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್||೧೫-೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವ್ರಣಶೋಥನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವ್ರಣಶೋಥನಿದಾನಮ್||೪೧||