Adhikarana vraṇaśōthasya viśiṣṭalakṣaṇam (1-2) · Śloka 2
atha vraṇaśōthanidānam |
ēkadēśōtthitaḥ śōthō vraṇānāṁ pūrvalakṣaṇam |
ṣaḍvidhaḥ syāt pr̥thaksarvaraktāgantunimittajaḥ ||1||
śōthāḥ ṣaḍētē vijñēyāḥ prāguktaiḥ śōthalakṣaṇaiḥ |
viśēṣaḥ kathyatē caiṣāṁ pakvāpakvādiniścayē ||2||
View original
अथ व्रणशोथनिदानम् |
एकदेशोत्थितः शोथो व्रणानां पूर्वलक्षणम् |
षड्विधः स्यात् पृथक्सर्वरक्तागन्तुनिमित्तजः ||१||
शोथाः षडेते विज्ञेयाः प्रागुक्तैः शोथलक्षणैः |
विशेषः कथ्यते चैषां पक्वापक्वादिनिश्चये ||२||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
prāyēṇa cikitsāsādharmyād bhāvivraṇatvasambandhatulyatvācca vraṇaśōthanidānamāha– ēkadēśōtthita ityādi| ṣaḍvidha iti saṅkhyākathanaṁ dvandvajaniṣēdhārtham| prāguktairiti āmapakvaiṣaṇīyōktaiḥ; tatra hi “vātaśvayathuraruṇaḥ kr̥ṣṇō vā paruṣō mr̥duranavasthitaḥ” (su. sū. a. 17) ityādinā ṣaṭśōthalakṣaṇānyuktāni| viśēṣaḥ kathyatē caiṣāmiti tatrānuktō viśēṣaḥ kathyata ityarthaḥ| pakvāpakvādiniścaya iti atrādiśabdēna pacyamānasya parigrahaḥ||1-2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vraṇacikitsāsāmānyādbhāvivraṇatvasambandhatulyatvācca vraṇaśōthanidānārambhaḥ| tēṣāṁ prāgrūpēṇa saṅkhyāmāha– ēkētyādi| ēkadēśē śōthaḥ ētadvraṇapūrvarūpaṁ; sa ca ṣaḍvidhaḥ– tribhirdōṣaistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, raktēnaikaḥ, anya āgantukaḥ abhighātajaḥ, ēvaṁ ṣaṭ, ṣaḍvidha iti saṅkhyākathanaṁ dvandvajaniṣēdhārtham| tēṣāṁ lakṣaṇanirdēśaṁ darśayannāha– śōthā iti| prāguktairiti| śōthanidānōktaiśca, ‘rasastanutvakparuṣāruṇādikaiḥ’ ityādi| sāmprataṁ pakvāpakvādiniścaya ityatrādiśabdēna pacyamānāvasthāyāḥ grahaṇam||1-2||
Adhikarana vraṇaśōthasya vātajādibhēdēna viśēṣalakṣaṇam (3) · Śloka 3
viṣamaṁ pacyatē vātāt pittōtthaścācirācciram |
kaphajaḥ pittavacchōthō raktāgantusamudbhavaḥ ||3||
View original
विषमं पच्यते वातात् पित्तोत्थश्चाचिराच्चिरम् |
कफजः पित्तवच्छोथो रक्तागन्तुसमुद्भवः ||३||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātādibhēdēna viśēṣalakṣaṇamāha– viṣamamityādi| pittavaditi pittaśōthavadaciraṁ pacyatē||3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tamēva viśēṣamāha– viṣamamityādi| śvayathōrēkadēśē ardhē vā, pittōtthō'ciraṁ śīghraṁ, kaphajaściraṁ carakalaṁ, raktāgantujayōḥ pittavat pittaśōphavadaciraṁ pacyatē||3||
Adhikarana vraṇaśōthasyāmalakṣaṇam (4) · Śloka 4
mandōṣmatā'lpaśōthatvaṁ kāṭhinyaṁ tvaksavarṇatā |
mandavēdanatā caitacchōthānāmāmalakṣaṇam ||4||
View original
मन्दोष्मताऽल्पशोथत्वं काठिन्यं त्वक्सवर्णता |
मन्दवेदनता चैतच्छोथानामामलक्षणम् ||४||
Hide commentary
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
āmaśōthalakṣaṇamāha– mandēti| mandōṣmatā īṣaduṣṇatā, tvaksavarṇatā tvaksadr̥śa ēva varṇaḥ||4||
Adhikarana pacyamānavraṇaśōthalakṣaṇam (5-8) · Śloka 8
dahyatē dahanēnēva kṣārēṇēva ca pacyatē |
pipīlikāgaṇēnēva daśyatē chidyatē tathā ||5||
bhidyatē caiva śastrēṇa daṇḍēnēva ca tāḍyatē |
pīḍyatē pāṇinēvāntaḥ sūcībhiriva tudyatē ||6||
sōṣācōṣō vivarṇaḥ syādaṅgulyēvāvaghaṭyatē |
āsanē śayanē sthānē śāntiṁ vr̥ścikaviddhavat ||7||
na gacchēdātataḥ śōthō bhavēdādhmātabastivat |
jvarastr̥ṣṇā'ruciścaiva pacyamānasya lakṣaṇam ||8||
View original
दह्यते दहनेनेव क्षारेणेव च पच्यते |
पिपीलिकागणेनेव दश्यते छिद्यते तथा ||५||
भिद्यते चैव शस्त्रेण दण्डेनेव च ताड्यते |
पीड्यते पाणिनेवान्तः सूचीभिरिव तुद्यते ||६||
सोषाचोषो विवर्णः स्यादङ्गुल्येवावघट्यते |
आसने शयने स्थाने शान्तिं वृश्चिकविद्धवत् ||७||
न गच्छेदाततः शोथो भवेदाध्मातबस्तिवत् |
ज्वरस्तृष्णाऽरुचिश्चैव पच्यमानस्य लक्षणम् ||८||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pacyamānalakṣaṇamāha– dahyata ityādi| pacyamānaśōthē pittaliṅgānyēva bhūyasā bhavanti, vidāhasya pittaprakōpajatvāt; vidāhaścātra dōṣādīnāmēva| tēna jvaratr̥ṣṇārucyādayō'tra pittaliṅgāni| chidyata iti dvidhā kriyata iva| bhidyata iti vidāryatē| sōṣācōṣa iti uṣā dāhaḥ, cōṣaḥ pārśvasthāgnisantāpavadvyathā, tābhyāṁ saha vartatē yaḥ sa tathā||5-8||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vraṇaśōphasya pacyamānāvasthāmāha– dahyata ityādi| pacyamānaśōphē pittaliṅgānyēva bhūyasā bhavanti, vidāhaḥ pittaprakōpāt, jvaratr̥ṣṇārucyādayō'pi pittaliṅgāni, agninā dahyata iva, kṣārēṇa pacyata iva, pipīlikābhirdaśyata iva, chidyatē dvidhākriyata iva śastrēṇa, bhidyata iva, daṇḍēna tāḍyata iva, antarmadhyē, hastēna pīḍyata iva, sūcībhirvidhyata iva| uṣā ēkadēśikō dāhaḥ, cōṣaḥ pārśvasthitāgnisantāpavadvyathā, tābhyāṁ saha vartatē yaḥ sa tathā, vivarṇaḥ mlānaḥ, aṅgulyā ivāvaghaṭyatē cālyatē| āsanē tathā śayanē tathā sthānē ūrdhvabhavanē vr̥ścikaviddhavat śāntiṁ na gacchēt| ādhmātabastivat vāyupūrṇabastyākhyamūtrakōśavat, śvayathuḥ satatō bhavati, tvaksaṅkōcarahita ityarthaḥ| jvaratr̥ṣṇādayaścōpadravā bhavanti pacyamānavraṇaśōphē||5-8||
Adhikarana pakvavraṇaśōthalakṣaṇam (9-11) · Śloka 11
vēdanōpaśamaḥ śōthō'lōhitō'lpō na cōnnataḥ |
prādurbhāvō valīnāṁ ca tōdaḥ kaṇḍūrmuhurmuhuḥ ||9||
upadravāṇāṁ praśamō nimnatā sphuṭanaṁ tvacām |
bastāvivāmbusañcāraḥ syācchōthē'ṅgulipīḍitē ||10||
pūyasya pīḍayatyēkamantamantē ca pīḍītē |
bhaktākāṅkṣā bhavēccaitacchōthānāṁ pakvalakṣaṇam ||11||
View original
वेदनोपशमः शोथोऽलोहितोऽल्पो न चोन्नतः |
प्रादुर्भावो वलीनां च तोदः कण्डूर्मुहुर्मुहुः ||९||
उपद्रवाणां प्रशमो निम्नता स्फुटनं त्वचाम् |
बस्ताविवाम्बुसञ्चारः स्याच्छोथेऽङ्गुलिपीडिते ||१०||
पूयस्य पीडयत्येकमन्तमन्ते च पीडीते |
भक्ताकाङ्क्षा भवेच्चैतच्छोथानां पक्वलक्षणम् ||११||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pakvalakṣaṇamāha– vēdanōpaśama ityādi| dāhādivēdanōpaśāntiḥ, vidāhōpaśamēna pittasyābalavattvāt| tōdaḥ kaṇḍūścātra vātakaphaliṅgam| prādurbhāvō valīnāmiti māṁsaśaithilyādvalīsambhavaḥ| upadravāṇāṁ praśama iti pittakōpajanitā uṣācōṣatr̥ṣṇārucyādayō rōgā ēva upadravāstēṣāṁ praśamaḥ| nimnatā svarūpataḥ, aṅgulipīḍanādvā| sphuṭanaṁ tvacāmiti kiñcittvagavadaraṇam| bastāvivētyādi| bastiścarmapuṭakam, pūyasyētyatra ‘sañcāra’ iti śēṣaḥ| ayamarthaḥ– bastau yathā'mbusañcārastathā śōthē'ṅgulipīḍitē sati pūyasya sañcāraḥ| pīḍayatyēkamantamantē ca pīḍita iti ēkamantaṁ dēśam, antē avayavē pīḍitē pīḍayati avagāhatē, ‘pūya’ iti śēṣaḥ||9-11||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pakvāvasthasya śōphasya lakṣaṇamāha– vēdanōpaśama ityādi| vidāhōpaśamēna pittasyābalatvāt| alōhitaḥ pāṇḍuḥ dhūsarō vā, yaduktaṁ suśrutē– “ pāṇḍutā'lpaśōthatā” iti alpavēdanayā iti īṣat pīḍā vēdanōpaśamaḥ, iti| yaduktam– uktaḥ vēdanāpēkṣayā prādurbhāvō valīnāmiti māṁsaśaithilyādvalīsambhava iti| tōdaḥ kaṇḍuścātra vātakaphaliṅgam| upadravāṇāmityādi| pittakōpajanitā uṣācōṣatr̥ṣṇā'rucyādaya upadravāstēṣāmupaśamaḥ| nimnatā svarūpatō'ṅgulinipīḍanādvā| sphuṭanaṁ tvacāmiti kiñcittvagavadaraṇam| bastāvivētyādi– bastiścarmapuṭakam| pūyasyētyatra ‘sañcāra’ iti śēṣaḥ| ayamarthaḥ– bastau yathā'mbusañcāraḥ, tathā'ṅgulipīḍitē śōthē'pi pūyasya sañcāraḥ| ēkamantaṁ dēśam, antē avayavē pīḍitē pīḍayati avagāhatē ‘pūya’ iti śēṣaḥ| bhaktākāṅkṣēti vēdanāpagamādēva||9-11||
Adhikarana ēkadōṣārabdhē'pi śōthē pākakālē sarvadōṣasambandhaḥ (12) · Śloka 12
nartē'nilādruṅna vinā ca pittaṁ pākaḥ kaphaṁ cāpi vinā na pūyaḥ |
tasmāddhi sarvē paripākakālē pacanti śōthāṁstraya ēva dōṣāḥ ||12||
(su. sū. a. 17) |
View original
नर्तेऽनिलाद्रुङ्न विना च पित्तं पाकः कफं चापि विना न पूयः |
तस्माद्धि सर्वे परिपाककाले पचन्ति शोथांस्त्रय एव दोषाः ||१२||
(सु. सू. अ. १७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ēkadōṣārabdhē'pi śōthē pākakālē sarvadōṣasambandhamāha– nartē'nilādrugityādi| rugrujā tōdādirūpā| suśrutē– “tribhirētaiḥ śōṇitacaturthaiśca śarīramidaṁ dhāryatē” (su. sū. a. 21) iti dvitīyaṁ darśanaṁ śōṇitaprādhānyākhyāpakamāśrityōktam– “kālāntarēṇābhyuditaṁ tu pittaṁ kr̥tvā vaśē vātakaphau prasahya| pacatyataḥ śōṇitamēṣa pākō mataḥ parēṣāṁ viduṣāṁ dvitīyaḥ||” (su. sū. a. 17) iti| atra darśanē pittaṁ vidāhakupitaṁ śōṇitaṁ dūṣyaṁ karmabhūtaṁ pacati, vātakaphau vaśē kr̥tvā krōḍīkr̥tya; hīnārthō vā vaśēśabdaḥ, vātakaphau hīnau kr̥tvētyarthaḥ; śōṇitaṁ kartr̥bhūtaṁ vā, tēna paktyanukūlatvādvivakṣitaṁ; pūrvadarśanē kaphāt pūyaḥ, atra darśanē śōṇitāt pūya iti viśēṣaḥ| gambhīrapākē śōthē sakalāmapacyamānalakṣaṇānudayādajñāyamānē lakṣaṇāntaramuktaṁ suśrutēna| tadyathā– “kaphajēṣu khalu śōthēṣu gambhīragatitvādabhighātajēṣu vā kēṣucidasamastaṁ pakvalakṣaṇaṁ dr̥ṣṭvā pakvamapakvamiti bhiṣaṅmōhamupaiti, yatra hi tvaksavarṇatā śītaśōthatā alparujatā aśmavadghanatā ca, na tatra mōhamupēyāt|” (su. sū. a. 17) iti| asyārthaḥ– yadā rāgadāhādivēdanāsamudāyānantaraṁ tvaksavarṇatādīni bhavanti tadā na mōhamajñānatāmupēyāt pakvamēvēti niścinuyāt| gadādharēṇa tu tvaksavarṇatādīni saṁśayahētūnyuktāni; yatastēna “gambhīrapākitvādantaḥ pākō bahiḥ punastvaksāvarṇyaṁ, gambhīrapākitvādēva bahiḥ śītatā, kaphārabdhatvānmandarujatā'śmavacca ghanatā” ityabhidhāya “śēṣaṁ pakvalakṣaṇairjānīyāt” ityuktam||12||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ēkadōṣārabdhē'pi śōthē pākakālē sarvadōṣasambandhamāha– nētyādi| anilādvātādr̥tē ruṅ na bhavati, pittaṁ vinā pākō na bhavati, kaphaṁ vinā pūyō na bhavati, tasmāddhētōḥ sarvē śōphāḥ paripākakālē tribhirēva dōṣaiḥ pākaṁ gacchanti, ruk rujā tōdādirūpā, śēṣaṁ sugamam| suśrutē– ‘tribhirētaiḥ śōṇitacaturthaiḥ śarīramidaṁ dhāryatē|’ iti dvitīyaṁ nidarśanaṁ śōṇitaprādhānyākhyāpakamāśrityōktaṁ matāntaramāha– kālāntarēṇētyādi| pittaprakōpaprasarasthānasaṅgrahakālāvadhinā abhi samantatō bhāvēnābhyuditaṁ kupitaṁ pittaṁ, pittamatra dōṣō jñēyaḥ, śōṇitaṁ dūṣyaṁ, tuśabdō'tra punararthē, vātakaphau vaśē kr̥tvā ātmasāt kr̥tvā, pākakriyāyāṁ pittasya prādhānyāt| pūrvamatē kaphāt pūyaḥ, atra tu śōṇitādibhiriti tātparyārthaḥ||12||
Adhikarana aviniḥsr̥tasya pūyasya vikārāntarakartr̥tvam (13-14) · Śloka 14
kālāntarēṇābhyuditaṁ tu pittaṁ kr̥tvā vaśē vātakaphau prasahya |
pacatyataḥ śōṇitamēṣa pākō mataḥ parēṣāṁ viduṣāṁ dvitīyaḥ ||13||
kakṣaṁ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ sandahati prasahya |
tathaiva pūyō hyaviniḥsr̥tō hi māṁsaṁ sirāḥ snāyu ca khādatīha ||14||
(su. sū. a. 17) |
View original
कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफौ प्रसह्य |
पचत्यतः शोणितमेष पाको मतः परेषां विदुषां द्वितीयः ||१३||
कक्षं समासाद्य यथैव वह्निर्वाय्वीरितः सन्दहति प्रसह्य |
तथैव पूयो ह्यविनिःसृतो हि मांसं सिराः स्नायु च खादतीह ||१४||
(सु. सू. अ. १७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
aviniḥsr̥tasya pūyasya dōṣamāha– kakṣamityādi| kakṣaṁ samāsādyēti kakṣaṁ tr̥ṇādigahanam||13-14||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
anirhr̥tasya pūyasya dōṣaṁ darśayannāha– kakṣamityādi| kakṣaṁ tr̥ṇādīnāṁ samūhaṁ, snāyumūlāḥ sirāḥ, vāyvīritaḥ vāyuprēritaḥ||13-14||
Adhikarana āmaśōthaṁ chēdayataḥ pakvaṁ cōpēkṣatō vaidyasya nindā (15-16) · Śloka 16
āmaṁ vidahyamānaṁ ca samyak pakvaṁ ca yō bhiṣak |
jānīyāt sa bhavēdvaidyaḥ śēṣāstaskaravr̥ttayaḥ ||15||
yaśchinattyāmamajñānādyō vā pakvamupēkṣatē |
śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau ||16||
(su. sū. a. 17) |
View original
आमं विदह्यमानं च सम्यक् पक्वं च यो भिषक् |
जानीयात् स भवेद्वैद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः ||१५||
यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यो वा पक्वमुपेक्षते |
श्वपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणौ ||१६||
(सु. सू. अ. १७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
śvapacāviva caṇḍālāviva, mantavyau jñātavyau| śēṣāstaskaravr̥ttaya iti lōbhamātraprayuktatvāttaskarā iva śēṣāḥ||15-16||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
āmādilakṣaṇajñānē guṇamajñānē ca dōṣaṁ darśayannāha– āmamityādi| āmamapakvaṁ, vidahyamānaṁ pacyamānaṁ, samyak pakvaṁ ca, yō bhiṣak jānīyāt, sa vaidyō bhavēt āyurvēdavit syāt, śēṣā anyē āmādijñānavarjitāḥ lōbhamātraprayuktatvāttaskarā ēva| pakvāpakvayōśchēdanāchēdanēna vaidyadōṣamāha– ya ityādi| śvapacaścāṇḍālaḥ, sa hi sarvabhakṣitvāt śvānamapi pacati| śēṣaṁ sugamam||15-16||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 41
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē vraṇaśōthanidānaṁ samāptam ||41||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने व्रणशोथनिदानं समाप्तम् ||४१||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ vraṇaśōthanidānaṁ samāptam||41||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ vraṇaśōthanidānam||41||