Adhikarana விஸ்போடநிதாநஂ, ஸம்ப்ராப்திஶ்ச (௧-௨) · Śloka ௨
அத விஸ்போடநிதாநம் |
கட்வம்லதீக்ஷ்ணோஷ்ணவிதாஹிரூக்ஷக்ஷாரைரஜீர்ணாத்யஶநாதபைஶ்ச |
ததர்துதோஷேண விபர்யயேண குப்யந்தி தோஷாஃ பவநாதயஸ்து ||௧||
த்வசமாஶ்ரித்ய தே ரக்தமாஂஸாஸ்தீநி ப்ரதூஷ்ய ச |
கோராந் குர்வந்தி விஸ்போடாந் ஸர்வாந் ஜ்வரபுரஃஸராந் ||௨||
View original
अथ विस्फोटनिदानम् |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च |
तथर्तुदोषेण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु ||१||
त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदूष्य च |
घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान् ||२||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ப்ராயேண தோஷதூஷ்யசிகித்ஸாஸாம்யாத்விஸ்போடநிதாநமாஹ– கட்வித்யாதி| அஜீர்ணாத்யஶநாதபைஶ்சேதி அஜீர்ணாஶநமபக்வத்ரவ்யஸ்யாஶநம், அத்யஶநமஜீர்ணே போஜநம்; அதவா அஜீர்ணஂ ஸ்வரூபதோ ஹேதுரத்யஶநஂ ச| துதோஷேணேதி ஶீதோஷ்ணாதீநாமதியோகேந| விபர்யயேணேதி துவிபர்யயஶ்ச துஸ்வபாவஸ்யாந்யதாபாவஃ| ஏபிர்ஹேதுபிர்யதாஸம்பவஂ ப்ரத்யேகஂ தோஷத்ரயப்ரகோபோ போத்தவ்யஃ| ஜ்வரபுரஃஸராநித்யநேந ஜ்வரஸ்ய பூர்வரூபதாஂ தர்ஶயதி||௧-௨||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ப்ராயேண தோஷதூஷ்யசிகித்ஸிதத்வதுல்யத்வாததோऽநந்தரஂ விஸ்போடநிதாநாரம்பஃ, தஸ்ய நிதாநமாஹ– கட்வித்யாதி| அஜீர்ணாஶநமபக்வத்ரவ்யாஶநம்| அத்யஶநமஜீர்ணபோஜநம்| அதர்துதோஷேண விபர்யயேணேதி ஶீதோஷ்ணாதேரதியோகேந துதோஷஃ, துவிபர்யயஃ துஸ்வபாவஸ்யாந்யதாபாவாத்; ஏபிர்ஹேதுபிஃ யதாஸம்பவஂ ப்ரத்யேகஂ தோஷத்ரயப்ரகோபோ போத்தவ்யஃ| விஸ்போடகஸம்ப்ராப்திமாஹ– த்வசமித்யாதி| ஜ்வரபுரஃஸராநித்யநேந ஜ்வரஸ்ய பூர்வரூபதாஂ தர்ஶயதி||௧-௨||
Adhikarana விஸ்போடஸாமாந்யலிங்கஂ, வாதஜ-பித்தஜ-கபஜ-த்வந்த்வஜவிஸ்போடலக்ஷணஂ ச (௩-௭) · Śloka ௮
அக்நிதக்தநிபாஃ ஸ்போடாஃ ஸஜ்வரா ரக்தபித்தஜாஃ |
க்வசித் ஸர்வத்ர வா தேஹே விஸ்போடா இதி தே ஸ்மதாஃ ||௩||
(ஸு. நி. அ. ௧௩) |
ஶிரோருக் ஶூலபூயிஷ்டஂ ஜ்வரஸ்தட் பர்வபேதநம் |
ஸகஷ்ணவர்ணதா சேதி வாதவிஸ்போடலக்ஷணம் ||௪||
ஜ்வரதாஹருஜாஸ்ராவபாகதஷ்ணாபிரந்விதம் |
பீதலோஹிதவர்ணஂ ச பித்தவிஸ்போடலக்ஷணம் ||௫||
சர்த்யரோசகஜாட்யாநி கண்டூகாடிந்யபாண்டுதாஃ |
அவேதநஶ்சிராத்பாகீ ஸ விஸ்போடஃ கபாத்மகஃ ||௬||
வாதபித்தகதோ யஸ்து குருதே தீவ்ரவேதநாம் |
கண்டூஸ்தைமித்யகுருபிர்ஜாநீயாத் கபவாதிகம் ||௭||
கண்டூர்தாஹோ ஜ்வரஶ்சர்திரேதைஸ்து கபபைத்திகஃ |௮|
View original
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फोटा इति ते स्मृताः ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
शिरोरुक् शूलभूयिष्ठं ज्वरस्तृट् पर्वभेदनम् |
सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोटलक्षणम् ||४||
ज्वरदाहरुजास्रावपाकतृष्णाभिरन्वितम् |
पीतलोहितवर्णं च पित्तविस्फोटलक्षणम् ||५||
छर्द्यरोचकजाड्यानि कण्डूकाठिन्यपाण्डुताः |
अवेदनश्चिरात्पाकी स विस्फोटः कफात्मकः ||६||
वातपित्तकृतो यस्तु कुरुते तीव्रवेदनाम् |
कण्डूस्तैमित्यगुरुभिर्जानीयात् कफवातिकम् ||७||
कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैस्तु कफपैत्तिकः |८|
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
விஸ்போடஸ்வரூபமாஹ– அக்நிதக்தநிபா இத்யாதி| ரக்தபித்தஜா இதி ஸர்வத்ரைவ விஸ்போடே ரக்தபித்தயோரவ்யபிசாரித்வஂ, யதா ஶூலே வாதஸ்ய; வாதாநுபந்தோऽப்யத்ர போத்தவ்யஃ| யதாஹ போஜஃ– “யதா ரக்தஂ ச பித்தஂ ச வாதேநாநுகதஂ த்வசி| அக்நிதக்தநிபாந் ஸ்போடாந் குருதஃ ஸர்வதேஹகாந்|| ஸஜ்வராந் ஸபரீதாஹாந் வித்யாத்விஸ்போடகாஂஸ்து தாந்||” இதி||௩-௭||–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
விஸ்போடகஸாமாந்யலிங்கமாஹ– அக்நீத்யாதி| ஸஜ்வரா இதி ஜ்வரஸ்தேஷாஂ பூர்வரூபத்வேந ஜ்ஞேயஃ| ரக்தபித்தஜா இதி ஸர்வவிஸ்போடேஷு ரக்தபித்தயோரவ்யபிசாரித்வஂ ஸூசிதஂ ஶூலேஷு வாதஸ்யேவ| யதுக்தஂ போஜே– “யதா ரக்தஂ ச பித்தஂ ச வாதேநாநுகதஂ த்வசி| அக்நிதக்தநிபாந் ஸ்போடாந்குருதஃ ஸர்வதேஹகாந்|| ஸஜ்வராந்ஸபரீதாஹாந் வித்யாத்விஸ்போடகாஂஸ்து தாந்|” இதி| க்வசிதிதி க்வசிச்சரீரதேஶே| வாதிகவிஸ்போடமாஹ– ஶிர இத்யாதி| ஶூலஂ ஶரீரஸ்ய தோதரூபஂ, பர்வபேதநஂ ஸந்திஸ்புடநம்| பைத்திகமாஹ– ஜ்வரேத்யாதி| ஸுகமம்| ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– சர்தீத்யாதி| வாதபைத்திகமாஹ– வாதேத்யாதி ஸுகமம்| கபஜப்ரஸங்காத் கபபைத்திகமாஹ– கண்டூரித்யாதி| ஏதைர்லக்ஷணைஃ கபபைத்திகோ ஜ்ஞேயஃ| கபவாதிகமாஹ– கண்ட்விதி| ஸ்தைமித்யமிதி நிஶ்சலத்வம்||௩-௭||
Adhikarana த்ரிதோஷஜவிஸ்போடலக்ஷணம் (௮-௯) · Śloka ௯
மத்யே நிம்நோந்நதோऽந்தே ச கடிநோऽல்பப்ரபாகவாந் ||௮||
தாஹராகதஷாமோஹச்சர்திமூர்சாருஜாஜ்வராஃ |
ப்ரலாபோ வேபதுஸ்தந்த்ரா ஸோऽஸாத்யஃ ஸ்யாத்த்ரிதோஷஜஃ ||௯||
View original
मध्ये निम्नोन्नतोऽन्ते च कठिनोऽल्पप्रपाकवान् ||८||
दाहरागतृषामोहच्छर्दिमूर्छारुजाज्वराः |
प्रलापो वेपथुस्तन्द्रा सोऽसाध्यः स्यात्त्रिदोषजः ||९||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஸாந்நிபாதிகலக்ஷணமாஹ– மத்ய இத்யாதி| மத்யே நிம்நோந்நதோऽந்தே சேதி மத்யே நிம்நோऽந்தே சோந்நத இத்யர்தஃ| நிம்நோந்நத இதி ப்ரயோகோऽஸித்தஸ்யாநித்யத்வேந| ஏவஂ ஸம்பூர்ணலக்ஷணோ யஸ்த்ரிதோஷஜஃ ஸோऽஸாத்யஃ||௮-௯||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
த்ரிதோஷஜமாஹ– மத்ய இதி| மத்யே நிம்நஃ, அந்தே சோந்நத இத்யர்தஃ| அல்பப்ரபாகத இதி அல்பபாகவாநித்யர்தஃ| மோஹ இந்த்ரியாணாம்| ஏவஂ ஸம்பூர்ணலக்ஷணோ யஸ்த்ரிதோஷஜஃ ஸோऽஸாத்யஃ||௮-௯||
Adhikarana ரக்தஜவிஸ்போடலக்ஷணஂ, ஸாத்யாஸாத்யவிசாரஶ்ச (௧௦-௧௧) · Śloka ௧௧
ரக்தா ரக்தஸமுத்தாநா குஞ்ஜாவித்ருமஸந்நிபாஃ |
வேதிதவ்யாஸ்து ரக்தேந பைத்திகேந ச ஹேதுநா ||௧௦||
ந தே ஸித்திஂ ஸமாயாந்தி ஸித்தைர்யோகஶதைரபி |
ஏகதோஷோத்திதஃ ஸாத்யஃ கச்ச்ரஸாத்யோ த்விதோஷஜஃ |
ஸர்வதோஷோத்திதோ கோரஸ்த்வஸாத்யோ பூர்யுபத்ரவஃ ||௧௧||
View original
रक्ता रक्तसमुत्थाना गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
वेदितव्यास्तु रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ||१०||
न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगशतैरपि |
एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः |
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः ||११||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ரக்தஜலக்ஷணமாஹ– ரக்தா இத்யாதி| ரக்தஸமுத்தாநா இதி லக்ஷ்யபதஂ, வேதிதவ்யாஸ்து ரக்தேநேதி லக்ஷணபதம், அஶ்மரீஹேதுஃ தத்பூர்வமிதி யதா; அயமர்தஃ– ரக்தஸமுத்தாநாஶ்ச விஸ்போடா பவந்தி தே ச கதஂ விஜ்ஞேயா இத்யத உக்தம்– வேதிதவ்யாஸ்து ரக்தேநதி; அதவா ரக்தஸமுத்தாநா இதி ரக்தஂ ஸமுத்தாபயந்தீதி நிருச்ய ரக்தச்சர்தநமபிமதமாசார்யஸ்ய, வேதிதவ்யாஸ்து ரக்தேநேதி பதஸ்ய காரணத்யோதகஸ்யாவ்யவஸ்தாநாத்| கோரோऽத்யந்ததுஃகதஃ| பூர்யுபத்ரவ இதி அத்ர விஸர்போக்த ஏவோபத்ரவோ ஜ்ஞேயஃ||௧௦-௧௧||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ரக்தஜமாஹ– ரக்தா இத்யாதி| ரக்தா ரக்தவர்ணாஃ, ரக்தஸமுத்தாநா இதி ரக்தஸமுத்தாநாஶ்ச விஸ்போடா பவந்தீத்யர்தஃ| தே ச பித்தஹேதுபிஃ குபித்தேந ரக்தேந வேதிதவ்யாஃ, ரக்தேநேதி லக்ஷணபதஂ, யதாऽஶ்மரீஹேது தத்பூர்வமிதி| கோர இதி அத்யந்ததுஃகப்ரதஃ| பூர்யுபத்ரவ இதி பஹூபத்ரவஃ, அத்ர விஸர்போக்தா ஏவோபத்ரவா ஜ்ஞேயாஃ||௧௦-௧௧||
Adhikarana புஷ்பிகா · Śloka ௫௩
இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே விஸ்போடநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௫௩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विस्फोटनिदानं समाप्तम् ||५३||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ விஸ்போடநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௫௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ விஸ்போடநிதாநம்||௫௩||