Adhikarana വിസ്ഫോടനിദാനം, സമ്പ്രാപ്തിശ്ച (൧-൨) · Śloka ൨
അഥ വിസ്ഫോടനിദാനമ് |
കട്വമ്ലതീക്ഷ്ണോഷ്ണവിദാഹിരൂക്ഷക്ഷാരൈരജീര്ണാധ്യശനാതപൈശ്ച |
തഥര്തുദോഷേണ വിപര്യയേണ കുപ്യന്തി ദോഷാഃ പവനാദയസ്തു ||൧||
ത്വചമാശ്രിത്യ തേ രക്തമാംസാസ്ഥീനി പ്രദൂഷ്യ ച |
ഘോരാന് കുര്വന്തി വിസ്ഫോടാന് സര്വാന് ജ്വരപുരഃസരാന് ||൨||
View original
अथ विस्फोटनिदानम् |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च |
तथर्तुदोषेण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु ||१||
त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदूष्य च |
घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान् ||२||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പ്രായേണ ദോഷദൂഷ്യചികിത്സാസാമ്യാദ്വിസ്ഫോടനിദാനമാഹ– കട്വിത്യാദി| അജീര്ണാധ്യശനാതപൈശ്ചേതി അജീര്ണാശനമപക്വദ്രവ്യസ്യാശനമ്, അധ്യശനമജീര്ണേ ഭോജനമ്; അഥവാ അജീര്ണം സ്വരൂപതോ ഹേതുരധ്യശനം ച| ഋതുദോഷേണേതി ശീതോഷ്ണാദീനാമതിയോഗേന| വിപര്യയേണേതി ഋതുവിപര്യയശ്ച ഋതുസ്വഭാവസ്യാന്യഥാഭാവഃ| ഏഭിര്ഹേതുഭിര്യഥാസമ്ഭവം പ്രത്യേകം ദോഷത്രയപ്രകോപോ ബോദ്ധവ്യഃ| ജ്വരപുരഃസരാനിത്യനേന ജ്വരസ്യ പൂര്വരൂപതാം ദര്ശയതി||൧-൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പ്രായേണ ദോഷദൂഷ്യചികിത്സിതത്വതുല്യത്വാദതോऽനന്തരം വിസ്ഫോടനിദാനാരമ്ഭഃ, തസ്യ നിദാനമാഹ– കട്വിത്യാദി| അജീര്ണാശനമപക്വദ്രവ്യാശനമ്| അധ്യശനമജീര്ണഭോജനമ്| അഥര്തുദോഷേണ വിപര്യയേണേതി ശീതോഷ്ണാദേരതിയോഗേന ഋതുദോഷഃ, ഋതുവിപര്യയഃ ഋതുസ്വഭാവസ്യാന്യഥാഭാവാത്; ഏഭിര്ഹേതുഭിഃ യഥാസമ്ഭവം പ്രത്യേകം ദോഷത്രയപ്രകോപോ ബോദ്ധവ്യഃ| വിസ്ഫോടകസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ത്വചമിത്യാദി| ജ്വരപുരഃസരാനിത്യനേന ജ്വരസ്യ പൂര്വരൂപതാം ദര്ശയതി||൧-൨||
Adhikarana വിസ്ഫോടസാമാന്യലിങ്ഗം, വാതജ-പിത്തജ-കഫജ-ദ്വന്ദ്വജവിസ്ഫോടലക്ഷണം ച (൩-൭) · Śloka ൮
അഗ്നിദഗ്ധനിഭാഃ സ്ഫോടാഃ സജ്വരാ രക്തപിത്തജാഃ |
ക്വചിത് സര്വത്ര വാ ദേഹേ വിസ്ഫോടാ ഇതി തേ സ്മൃതാഃ ||൩||
(സു. നി. അ. ൧൩) |
ശിരോരുക് ശൂലഭൂയിഷ്ഠം ജ്വരസ്തൃട് പര്വഭേദനമ് |
സകൃഷ്ണവര്ണതാ ചേതി വാതവിസ്ഫോടലക്ഷണമ് ||൪||
ജ്വരദാഹരുജാസ്രാവപാകതൃഷ്ണാഭിരന്വിതമ് |
പീതലോഹിതവര്ണം ച പിത്തവിസ്ഫോടലക്ഷണമ് ||൫||
ഛര്ദ്യരോചകജാഡ്യാനി കണ്ഡൂകാഠിന്യപാണ്ഡുതാഃ |
അവേദനശ്ചിരാത്പാകീ സ വിസ്ഫോടഃ കഫാത്മകഃ ||൬||
വാതപിത്തകൃതോ യസ്തു കുരുതേ തീവ്രവേദനാമ് |
കണ്ഡൂസ്തൈമിത്യഗുരുഭിര്ജാനീയാത് കഫവാതികമ് ||൭||
കണ്ഡൂര്ദാഹോ ജ്വരശ്ഛര്ദിരേതൈസ്തു കഫപൈത്തികഃ |൮|
View original
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फोटा इति ते स्मृताः ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
शिरोरुक् शूलभूयिष्ठं ज्वरस्तृट् पर्वभेदनम् |
सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोटलक्षणम् ||४||
ज्वरदाहरुजास्रावपाकतृष्णाभिरन्वितम् |
पीतलोहितवर्णं च पित्तविस्फोटलक्षणम् ||५||
छर्द्यरोचकजाड्यानि कण्डूकाठिन्यपाण्डुताः |
अवेदनश्चिरात्पाकी स विस्फोटः कफात्मकः ||६||
वातपित्तकृतो यस्तु कुरुते तीव्रवेदनाम् |
कण्डूस्तैमित्यगुरुभिर्जानीयात् कफवातिकम् ||७||
कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैस्तु कफपैत्तिकः |८|
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിസ്ഫോടസ്വരൂപമാഹ– അഗ്നിദഗ്ധനിഭാ ഇത്യാദി| രക്തപിത്തജാ ഇതി സര്വത്രൈവ വിസ്ഫോടേ രക്തപിത്തയോരവ്യഭിചാരിത്വം, യഥാ ശൂലേ വാതസ്യ; വാതാനുബന്ധോऽപ്യത്ര ബോദ്ധവ്യഃ| യദാഹ ഭോജഃ– “യദാ രക്തം ച പിത്തം ച വാതേനാനുഗതം ത്വചി| അഗ്നിദഗ്ധനിഭാന് സ്ഫോടാന് കുരുതഃ സര്വദേഹഗാന്|| സജ്വരാന് സപരീദാഹാന് വിദ്യാദ്വിസ്ഫോടകാംസ്തു താന്||” ഇതി||൩-൭||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിസ്ഫോടകസാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– അഗ്നീത്യാദി| സജ്വരാ ഇതി ജ്വരസ്തേഷാം പൂര്വരൂപത്വേന ജ്ഞേയഃ| രക്തപിത്തജാ ഇതി സര്വവിസ്ഫോടേഷു രക്തപിത്തയോരവ്യഭിചാരിത്വം സൂചിതം ശൂലേഷു വാതസ്യേവ| യദുക്തം ഭോജേ– “യദാ രക്തം ച പിത്തം ച വാതേനാനുഗതം ത്വചി| അഗ്നിദഗ്ധനിഭാന് സ്ഫോടാന്കുരുതഃ സര്വദേഹഗാന്|| സജ്വരാന്സപരീദാഹാന് വിദ്യാദ്വിസ്ഫോടകാംസ്തു താന്|” ഇതി| ക്വചിദിതി ക്വചിച്ഛരീരദേശേ| വാതികവിസ്ഫോടമാഹ– ശിര ഇത്യാദി| ശൂലം ശരീരസ്യ തോദരൂപം, പര്വഭേദനം സന്ധിസ്ഫുടനമ്| പൈത്തികമാഹ– ജ്വരേത്യാദി| സുഗമമ്| ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ഛര്ദീത്യാദി| വാതപൈത്തികമാഹ– വാതേത്യാദി സുഗമമ്| കഫജപ്രസങ്ഗാത് കഫപൈത്തികമാഹ– കണ്ഡൂരിത്യാദി| ഏതൈര്ലക്ഷണൈഃ കഫപൈത്തികോ ജ്ഞേയഃ| കഫവാതികമാഹ– കണ്ഡ്വിതി| സ്തൈമിത്യമിതി നിശ്ചലത്വമ്||൩-൭||
Adhikarana ത്രിദോഷജവിസ്ഫോടലക്ഷണമ് (൮-൯) · Śloka ൯
മധ്യേ നിമ്നോന്നതോऽന്തേ ച കഠിനോऽല്പപ്രപാകവാന് ||൮||
ദാഹരാഗതൃഷാമോഹച്ഛര്ദിമൂര്ഛാരുജാജ്വരാഃ |
പ്രലാപോ വേപഥുസ്തന്ദ്രാ സോऽസാധ്യഃ സ്യാത്ത്രിദോഷജഃ ||൯||
View original
मध्ये निम्नोन्नतोऽन्ते च कठिनोऽल्पप्रपाकवान् ||८||
दाहरागतृषामोहच्छर्दिमूर्छारुजाज्वराः |
प्रलापो वेपथुस्तन्द्रा सोऽसाध्यः स्यात्त्रिदोषजः ||९||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സാന്നിപാതികലക്ഷണമാഹ– മധ്യ ഇത്യാദി| മധ്യേ നിമ്നോന്നതോऽന്തേ ചേതി മധ്യേ നിമ്നോऽന്തേ ചോന്നത ഇത്യര്ഥഃ| നിമ്നോന്നത ഇതി പ്രയോഗോऽസിദ്ധസ്യാനിത്യത്വേന| ഏവം സമ്പൂര്ണലക്ഷണോ യസ്ത്രിദോഷജഃ സോऽസാധ്യഃ||൮-൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ത്രിദോഷജമാഹ– മധ്യ ഇതി| മധ്യേ നിമ്നഃ, അന്തേ ചോന്നത ഇത്യര്ഥഃ| അല്പപ്രപാകത ഇതി അല്പപാകവാനിത്യര്ഥഃ| മോഹ ഇന്ദ്രിയാണാമ്| ഏവം സമ്പൂര്ണലക്ഷണോ യസ്ത്രിദോഷജഃ സോऽസാധ്യഃ||൮-൯||
Adhikarana രക്തജവിസ്ഫോടലക്ഷണം, സാധ്യാസാധ്യവിചാരശ്ച (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
രക്താ രക്തസമുത്ഥാനാ ഗുഞ്ജാവിദ്രുമസന്നിഭാഃ |
വേദിതവ്യാസ്തു രക്തേന പൈത്തികേന ച ഹേതുനാ ||൧൦||
ന തേ സിദ്ധിം സമായാന്തി സിദ്ധൈര്യോഗശതൈരപി |
ഏകദോഷോത്ഥിതഃ സാധ്യഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യോ ദ്വിദോഷജഃ |
സര്വദോഷോത്ഥിതോ ഘോരസ്ത്വസാധ്യോ ഭൂര്യുപദ്രവഃ ||൧൧||
View original
रक्ता रक्तसमुत्थाना गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
वेदितव्यास्तु रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ||१०||
न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगशतैरपि |
एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः |
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः ||११||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
രക്തജലക്ഷണമാഹ– രക്താ ഇത്യാദി| രക്തസമുത്ഥാനാ ഇതി ലക്ഷ്യപദം, വേദിതവ്യാസ്തു രക്തേനേതി ലക്ഷണപദമ്, അശ്മരീഹേതുഃ തത്പൂര്വമിതി യഥാ; അയമര്ഥഃ– രക്തസമുത്ഥാനാശ്ച വിസ്ഫോടാ ഭവന്തി തേ ച കഥം വിജ്ഞേയാ ഇത്യത ഉക്തമ്– വേദിതവ്യാസ്തു രക്തേനതി; അഥവാ രക്തസമുത്ഥാനാ ഇതി രക്തം സമുത്ഥാപയന്തീതി നിരുച്യ രക്തച്ഛര്ദനമഭിമതമാചാര്യസ്യ, വേദിതവ്യാസ്തു രക്തേനേതി പദസ്യ കാരണദ്യോതകസ്യാവ്യവസ്ഥാനാത്| ഘോരോऽത്യന്തദുഃഖദഃ| ഭൂര്യുപദ്രവ ഇതി അത്ര വിസര്പോക്ത ഏവോപദ്രവോ ജ്ഞേയഃ||൧൦-൧൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
രക്തജമാഹ– രക്താ ഇത്യാദി| രക്താ രക്തവര്ണാഃ, രക്തസമുത്ഥാനാ ഇതി രക്തസമുത്ഥാനാശ്ച വിസ്ഫോടാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| തേ ച പിത്തഹേതുഭിഃ കുപിത്തേന രക്തേന വേദിതവ്യാഃ, രക്തേനേതി ലക്ഷണപദം, യഥാऽശ്മരീഹേതു തത്പൂര്വമിതി| ഘോര ഇതി അത്യന്തദുഃഖപ്രദഃ| ഭൂര്യുപദ്രവ ഇതി ബഹൂപദ്രവഃ, അത്ര വിസര്പോക്താ ഏവോപദ്രവാ ജ്ഞേയാഃ||൧൦-൧൧||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൫൩
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ വിസ്ഫോടനിദാനം സമാപ്തമ് ||൫൩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विस्फोटनिदानं समाप्तम् ||५३||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം വിസ്ഫോടനിദാനം സമാപ്തമ്||൫൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം വിസ്ഫോടനിദാനമ്||൫൩||