Adhikarana విషస్య స్థావరజంగమభేదేన ద్వైవిధ్యం (౧) · Śloka ౧
అథ విషరోగనిదానం |
స్థావరం జంగమం చైవ ద్వివిధం విషముచ్యతే |
మూలాద్యాత్మకమాద్యం స్యాత్ పరం సర్పాదిసంభవం ||1||
View original
अथ विषरोगनिदानम् |
स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषमुच्यते |
मूलाद्यात्मकमाद्यं स्यात् परं सर्पादिसम्भवम् ||१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పారిశేష్యాద్విషరోగనిదానముచ్యతే– స్థావరమిత్యాది| విషాదజనకత్వాద్విషం; తచ్చ ద్వివిధం– స్థావరం, జంగమం చ| మూలాద్యాత్మకమితి ఆద్యం స్థావరం మూలాదిరూపం దశవిధం; యదుక్తం సుశ్రుతే “మూలం పత్రం ఫలం పుష్పం త్వక్ క్షీరం సార ఏవ చ| నిర్యాసో ధాతవశ్చైవ కందశ్చ దశమః స్మృతః||” (సు. క. అ. 2) ఇతి| తత్ర క్లీతకాశ్వమారకగుంజాసుగంధగర్గరకరఘాటవిద్యుచ్ఛిఖాऽనంతా-విజయానీత్యష్టౌ మూలవిషాణి, విషపత్రికాలంబాసురదారుకరంభమహాకరంభాణి పంచ పత్రవిషాణి, కుముద్వతీవేణుకాకరంభమహాకరంభకర్కోటకరేణుకఖద్యోతక-చర్మరీభగంధాసర్పఘాతినందనసారపాకాని ద్వాదశ ఫలవిషాణి, వేత్రకాదంబవల్లీజకరంభమహాకరంభాణి పంచ పుష్పవిషాణి, అంత్రపాచకకర్తరీయశైలేయకరంభనందనకరఘాటవరాటకాని సప్త త్వఙ్నిర్యాససారవిషాణి, కుముదఘ్నీస్నుహీజాలక్షీరీణి త్రీణి క్షీరవిషాణి, ఫేనాశ్మభస్మ హరితాలం చ ద్వే ధాతువిషే, కాలకూటవత్సనాభసర్షపకపాలకర్దమకవైరాటకముస్తకమహావిష-ప్రపౌండరీకమూలకహలాహలశృంగిమర్కటకాని త్రయోదశ కందవిషాణి, ఏతాని ప్రాణహరాణి; ఏవం పంచపంచాశత్ స్థావరాణి విషాణి భవంతి| ఏషాం చ వ్యాధపులిందాదిభ్యో వ్యక్తిజ్ఞానం కర్తవ్యం| పరం సర్పాదిసంభవమితి పరం జంగమం, తచ్చ షోడశాభిధానం– దృష్టినిఃశ్వాసదంష్ట్రానఖమూత్రపురీషశుక్రలాలార్తవముఖసందంశపర్దితగుదాస్థి-పిత్తశూకశవభేదాత్| పర్దితం పాయుకృతః కుత్సితశబ్దః; ‘పర్ద’ కుత్సితే శబ్దే, ఇత్యస్య ప్రయోగాత్| తత్ర దృష్టినిఃశ్వాసవిషా దివ్యాః సర్పాః, భౌమాః సర్పా దంష్ట్రావిషాః, మార్జారమకరవ్యాఘ్రాదయో దంష్ట్రానఖవిషాః, పిచ్చిటకౌండిన్యాదయో మూత్రపురీషవిషాః, మూషికాః శుక్రవిషాః, వృశ్చికవరట్యుచ్చిటింగాదయ ఆరావిషాః, లూతా లాలార్తవవిణ్మూత్రశుక్రముఖసందంశవిషాః, చిత్రశీర్షకశతదారుకశారికాదయో ముఖసందంశదంష్ట్రాపర్దితగుదపురీషవిషాః, విషహతాస్థిమత్స్యాస్థిప్రభృతయోऽస్థివిషాః, శకులీమత్స్యాదయః పిత్తవిషాః, సూక్ష్మతుండభ్రమరాదయః శూకవిషాః, కీటసర్పదేహా గతాసవః శవవిషాః| ఏషాం చ సుశ్రుతస్య కల్పస్థానే విస్తరో ద్రష్టవ్యః||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పారిశేష్యాద్విషరోగనిదానముచ్యతే| విషాదజనకత్వాద్విషం, తచ్చ ద్వివిధం– స్థావరం జంగమం చ| తద్ద్వైవిధ్యమాహ– స్థావరమిత్యాది| మూలాద్యాత్మకమితి ఆద్యం ప్రథమం, అదనీయమాద్యమిత్యన్యే| స్థావరం మూలాదిస్వరూపం దశవిధం| యదుక్తం సుశ్రుతే– “దశాధిష్ఠానమాద్యం స్యాద్ద్వితీయం షోడశాశ్రయం|” ఇతి, “మూలం పత్రం ఫలం పుష్పం త్వక్ క్షీరం సార ఏవ చ| నిర్యాసో ధాతవశ్చైవ కందశ్చ దశమః స్మృతః||” ఇతి చ| తత్ర క్లీతకాశ్వమారకగుంజాసుగంధగర్గరకరఘాటకవిద్యుచ్ఛిఖాऽనంతా-విజయానీత్యష్టౌ మూలవిషాణి, విషపత్రికాలంబాసురదారుకరంభమహాకరంభాణి పంచ పత్రవిషాణి, కుముద్వతీవేణుకాకరంభమహాకరంభకర్కోటకరేణుకఖద్యోతక-చర్మరీభగంధాసర్పఘాతిచందనకంకోలసారపాకాని ద్వాదశ ఫలవిషాణి, వేత్రకాదంబవల్లీకరంభమహాకరంభాణి పంచ పుష్పవిషాణి, అంత్రపాచకకర్తరీయశైలేయకరంభనందనకరఘాటవరాటకాని సప్త త్వఙ్నిర్యాససారవిషాణి, కుముదఘ్నీస్నుహీజాలక్షీరీణి త్రీణి క్షీరవిషాణి, ఫేనాశ్మ హరితాలం చ ద్వే ధాతువిషే, కాలకూటవత్సనాభసర్షపకపాలకర్దమవైరాటకముస్తకశృంగీప్రపౌండరీక-మూలకహాలాహలమహావిషమర్కటకానీతి త్రయోదశ కందవిషాణి; ఏవం పంచాశత్స్థావరవిషాణి భవంతి| ఏషాం వ్యాధపులిందాదిభ్యో వ్యక్తిజ్ఞానం కర్తవ్యం| పరం సర్పాదిసంభవమితి పరం జంగమం; తచ్చ షోడశాభిధానం| దృష్టినిఃశ్వాసదంష్ట్రానఖమూత్రపురీషశుక్రలాలాస్పర్శముఖసందంశవిశర్ధిత-గుదాస్థిపిత్తశూకశవభేదాత్| పర్దితం విశర్ధితం పాయుకృతః కుత్సితః శబ్దః ‘శృధు శబ్దకుత్సాయాం’ ఇత్యస్య ప్రయోగాత్| తత్ర దృష్టినిఃశ్వాసవిషా దివ్యాః సర్పాః, భౌమాస్తు దంష్ట్రావిషాః, మార్జారశ్వమకరవ్యాఘ్రాదయో దంష్ట్రానఖవిషాః, పిచ్చిటకౌండిన్యాదయో మూత్రపురీషవిషాః, సర్పలాదయో మూషికాః శుక్రవిషాః| వృశ్చికవరటీమత్స్యోచ్చింగటాదయ ఆరావిషాః, లూతా లాలాస్పర్శవిణ్మూత్రశుక్రార్తవముఖసందంశవిషాః, మక్షికాజలాయుకాదయో ముఖసందంశవిషాః, చిత్రశీర్షకశతదారుకసారికాదయో ముఖసందంశదంష్ట్రావిశర్ధితగుదపురీషవిషాః, విషహతాస్థిమత్స్యాస్థిప్రభృతయోऽస్థివిషాః, శకులీమత్స్యాదయః పిత్తవిషాః, సూక్ష్మతుండభ్రమరాదయః శూకవిషాః, కీటసర్పదేహా వ్యసవః శవవిషా ఇతి| ఏషాం చ సుశ్రుతస్య కల్పస్థానే విస్తరో ద్రష్టవ్యః||1||
Adhikarana జంగమవిషస్య సామాన్యలింగం (౨) · Śloka ౩
నిద్రాం తంద్రాం క్లమం దాహమపాకం లోమహర్షణం |
శోథం చైవాతిసారం చ జంగమం కురుతే విషం ||2||
(చ. చి. అ. 23) |3|
View original
निद्रां तन्द्रां क्लमं दाहमपाकं लोमहर्षणम् |
शोथं चैवातिसारं च जङ्गमं कुरुते विषम् ||२||
(च. चि. अ. २३) |३|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తత్ర జంగమవిషస్య బహ్వధిష్ఠానత్వేన ప్రాధాన్యాత్ సర్వవేగానుగతం సామాన్యలింగమాహ– నిద్రామిత్యాది| ఏతత్ సుబోధ్యం||2||
Adhikarana స్థావరవిషస్య సామాన్యలింగం (౩) · Śloka ౪
స్థావరం చ జ్వరం హిక్కాం దంతహర్షం గలగ్రహం |
ఫేనచ్ఛర్ద్యరుచిశ్వాసం మూర్ఛాం చ కురుతే భృశం ||3||
(చ. చి. అ. 23) |4|
View original
स्थावरं च ज्वरं हिक्कां दन्तहर्षं गलग्रहम् |
फेनच्छर्द्यरुचिश्वासं मूर्छां च कुरुते भृशम् ||३||
(च. चि. अ. २३) |४|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
స్థావరస్య సామాన్యలింగమాహ– స్థావరం చేత్యాది| ఫేనచ్ఛర్దిరితి ఫేనస్య ఛర్దిః||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తత్ర జంగమవిషస్య సామాన్యేన లింగమాహ– నిద్రామిత్యాది| ఫేనచ్ఛర్దీతి ఫేనస్య ఛర్దిరిత్యవగమ్యతే||3||
Adhikarana విషదాతృలక్షణం (౪-౭) · Śloka ౭
ఇంగితజ్ఞో మనుష్యాణాం వాక్చేష్టాముఖవైకృతైః |
జానీయాద్విషదాతారమేభిర్లింగైశ్చ బుద్ధిమాన్ ||4||
న దదాత్యుత్తరం పృష్టో వివక్షుర్మోహమేతి చ |
అపార్థం బహు సంకీర్ణం భాషతే చాపి మూఢవత్ ||5||
హసత్యకస్మాత్ స్ఫోటయత్యంగులీర్విలిఖేన్మహీం |
వేపథుశ్చాస్య భవతి త్రస్తశ్చాన్యోన్యమీక్షతే ||6||
వివర్ణవక్త్రో ధ్యామశ్చ నఖైః కించిచ్ఛినత్త్యపి |
ఆలభేతాసనం దీనం కరేణ వ శిరోరుహం ||7||
వర్తతే విపరీతం చ విషదాతా విచేతనః |
(సు. క. అ. 1) |
View original
इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः |
जानीयाद्विषदातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान् ||४||
न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षुर्मोहमेति च |
अपार्थं बहु सङ्कीर्णं भाषते चापि मूढवत् ||५||
हसत्यकस्मात् स्फोटयत्यङ्गुलीर्विलिखेन्महीम् |
वेपथुश्चास्य भवति त्रस्तश्चान्योन्यमीक्षते ||६||
विवर्णवक्त्रो ध्यामश्च नखैः किञ्चिच्छिनत्त्यपि |
आलभेतासनं दीनं करेण व शिरोरुहम् ||७||
वर्तते विपरीतं च विषदाता विचेतनः |
(सु. क. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విషదాతృలక్షణమాహ– ఇంగితజ్ఞ ఇత్యాది| అభిప్రాయసూచకం ఈహితమింగితం, తజ్జ్ఞో వైద్యో వాచా క్రియయా ముఖవైకృత్యాదినా చ విషదాతారం జానీయాత్| ఏభిర్వక్ష్యమాణలక్షణైః| న దదాత్యుత్తరం పృష్ట ఇతి స్వీయాసత్కర్మజనితవ్యామోహాత్| అపార్థమిత్యనర్థకం| సంకీర్ణమిత్యస్ఫుటం| హసత్యకస్మాదితి అహేతోరపి హసతి| భయజవాయుజనితపర్వవ్యథాపనోదనాయాంగులీః స్ఫోటయతి| క్రియాంతరకరణసూచనాయ మహీం విలిఖతి| భీతః సన్ ప్రత్యేకం వీక్షతే| ధ్యామ ఇతి దగ్ధసమవర్ణః| కించిత్తృణాదికం| వర్తతే విపరీత ఇతి వారం వారం పరివర్త్య తిష్ఠతి||4-7||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అవనీపతేః పరికర్మిణో విషమవచారయంతీతి తేషాం విషదాతౄణాం లక్షణమాహ– ఇంగితజ్ఞ ఇత్యాది| అభిప్రాయసూచకమీహితమింగితం, తజ్జ్ఞో వైద్యః వాచా క్రియాముఖవైవర్ణ్యాదిభిర్విషదాతారం జానీయాత్, ఏతైర్లింగైశ్చేతి వక్ష్యమాణైః| తాన్యేవ లింగాన్యాహ– నేత్యాది| ఆత్మీయాऽసత్కర్మజనితవ్యామోహాత్, అపార్థమితి నిరర్థకం, సంకీర్ణమితి అస్ఫుటం| హసత్యకస్మాదిత్యాది| అహాసహేతోరపి హసతి| భయజవాయుసంభూతపర్వవ్యథాపనోదాయాంగులీః స్ఫోటయతి| క్రియాంతకరణసూచనాయ మహీం కించిల్లిఖతి| త్రస్తశ్చాన్యోన్యమీక్షత ఇతి స్వపాపకర్మోపలంభభయేనాన్యోన్యమీక్షతే| ధ్యామ ఇతి దగ్ధసమవర్ణః, మలినవస్త్రవర్ణ ఇతి డల్లణః||4-7||–
Adhikarana మూలవిష-పత్రవిష-ఫలవిష-పుష్పవిష-త్వక్సారనిర్యాసవిష-క్షీరవిష-ధాతువిషలక్షణం (౮-౧౨) · Śloka ౧౨
ఉద్వేష్టనం మూలవిషైః ప్రలాపో మోహ ఏవ చ ||8||
జృంభణం వేపనం శ్వాసో మోహః పత్రవిషేణ తు |
ముష్కశోథః ఫలవిషైర్దాహోऽన్నద్వేష ఏవ చ ||9||
భవేత్ పుష్పవిషైశ్ఛర్దిరాధ్మానం శ్వాస ఏవ చ |
త్వక్సారనిర్యాసవిషైరుపయుక్తైర్భవంతి హి ||10||
ఆస్యదౌర్గంధ్యపారుష్యశిరోరుక్కఫసంస్రవాః |
ఫేనాగమః క్షీరవిషైర్విడ్భేదో గురుగాత్రతా ||11||
హృత్పీడనం ధాతువిషైర్మూర్ఛా దాహశ్చ తాలుని |
ప్రాయేణ కాలఘాతీని విషాణ్యేతాని నిర్దిశేత్ ||12||
(సు. క. అ. 2) |
View original
उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च ||८||
जृम्भणं वेपनं श्वासो मोहः पत्रविषेण तु |
मुष्कशोथः फलविषैर्दाहोऽन्नद्वेष एव च ||९||
भवेत् पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं श्वास एव च |
त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि ||१०||
आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः |
फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुगात्रता ||११||
हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्छा दाहश्च तालुनि |
प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत् ||१२||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మూలాదివిషాణాం ప్రమాదాదుపయుక్తానాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ– ఉద్వేష్టనమిత్యాది| ఉద్వేష్టనం దండవిమర్దనవద్వ్యథా| మూలవిషైరిత్యష్టవిధైరపి, ఏవం పత్రాదీనాముక్తానాం యావత్సంఖ్యాకానామేకం సామాన్యలక్షణమవగంతవ్యం| ప్రాయేణ కాలఘాతీనీతి ఏతాని నవ మూలాదివిషాణి కాలాంతరేణ మారకాణి భవంతీత్యర్థః| కందవిషం తు త్రయోదశవిధమతితీక్ష్ణత్వాద్వ్యవాయివికాశ్యాదిగుణయోగాత్తదాత్వేన మారకం||8-12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నవానాం మూలాదివిషాణాం ప్రమాదాదుపయుక్తానాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ– ఉద్వేష్టనమిత్యాది, ఉద్వేష్టనం దండాదిమర్దనవద్వ్యథా| మూలవిషైరష్టవిధైరపి|| పత్రవిషలక్షణమాహ– జృంభణమిత్యాది| జృంభణం జృంభాబాహుల్యం| ఫలవిషలక్షణమాహ– ముష్కేత్యాది| ముష్కయోః శ్వయథుః| పుష్పవిషలక్షణమాహ– భవేదిత్యాది| త్వక్సారేత్యాది త్వగ్విషైః సారవిషైర్నిర్యాసవిషైః పృథక్ త్రిభిః| పారుష్యం ఖరస్పర్శత్వం ముఖస్యైవ, కఫసంస్రవః శ్లేష్మాస్రావః| క్షీరవిషలక్షణమాహ– ఫేనేత్యాది| సుగమం| ధాతువిషమాహ– హృదిత్యాది| ధాతువిషైః హరితాలాదికైః| ఏషాం కాలావధిమాహ– ప్రాయేణేత్యాది| ఏతాని నవ మూలాదివిషాణి కాలాంతరేణ ఘ్నంతి| కందవిషమపి దశమమతితీక్ష్ణత్వాద్వ్యవాయివికాశ్యాదిగుణయోగాత్తదాత్వేన మారకం||8-12||
Adhikarana విషలిప్తశస్త్రహతలింగం (౧౩-౧౫) · Śloka ౧౫
సద్యఃక్షతం పచ్యతే యస్య జంతోః స్రవేద్రక్తం పచ్యతే చాప్యభీక్ష్ణం |
కృష్ణీభూతం క్లిన్నమత్యర్థపూతి క్షతాన్మాంసం శీర్యతే చాపి యస్య ||13||
తృష్ణా మూర్ఛా జ్వరదాహౌ చ యస్య దిగ్ధాహతం తం పురుషం వ్యవస్యేత్ |
లింగాన్యేతాన్యేవ కుర్యాదమిత్రైర్వ్రణే విషం యస్య దత్తం ప్రమాదాత్ ||14||
సపీతం గృహధూమాభం పురీషం యోऽతిసార్యతే |
ఫేనముద్వమతే చాపి విషపీతం తమాదిశేత్ ||15||
(సు. క. అ. 3) |
View original
सद्यःक्षतं पच्यते यस्य जन्तोः स्रवेद्रक्तं पच्यते चाप्यभीक्ष्णम् |
कृष्णीभूतं क्लिन्नमत्यर्थपूति क्षतान्मांसं शीर्यते चापि यस्य ||१३||
तृष्णा मूर्छा ज्वरदाहौ च यस्य दिग्धाहतं तं पुरुषं व्यवस्येत् |
लिङ्गान्येतान्येव कुर्यादमित्रैर्व्रणे विषं यस्य दत्तं प्रमादात् ||१४||
सपीतं गृहधूमाभं पुरीषं योऽतिसार्यते |
फेनमुद्वमते चापि विषपीतं तमादिशेत् ||१५||
(सु. क. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విషలిప్తశస్త్రహతస్య లింగమాహ– సద్య ఇత్యాది| పచ్యతే చాప్యభీక్ష్ణమితి సద్యస్తావత్ పచ్యతే, పశ్చాదపి పునః పునః పాకమేతి||13-15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విషలిప్తశస్త్రహతస్య లింగమాహ– సద్య ఇత్యాది| సద్యస్తావత్ పచ్యతే పశ్చాదపి పునఃపునః పాకమేతి| దిగ్ధాహతం విషలిప్తశస్త్రహతం| శత్రుభిర్వ్రణసంచారితవిషలక్షణమాహ– లింగానీత్యాది| ఏతాన్యేవ పూర్వోక్తాని, అమిత్రైః శత్రుభిః, వ్రణే శస్త్రవ్రణే, ప్రమాదాత్ అనవధానాత్| తంత్రాంతరే విషపీతలక్షణం– “సపీతం గృహధూమాభం పురీషం యోऽతిసార్యతే| ఫేనముద్వమతే చాపి విషపీతం తమాదిశేత్||” ఇతి||13-15||
Adhikarana భోగిమండలిరాజిలానాం వాతపిత్తకఫాత్మకత్వం (౧౬) · Śloka ౧౬
వాతపిత్తకఫాత్మానో భోగిమండలిరాజిలాః |
యథాక్రమం సమాఖ్యాతా ద్వ్యంతరా ద్వంద్వరూపిణః ||16||
View original
वातपित्तकफात्मानो भोगिमण्डलिराजिलाः |
यथाक्रमं समाख्याता द्व्यन्तरा द्वन्द्वरूपिणः ||१६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
స్థావరమభిధాయ జంగమేష్వతితీక్ష్ణత్వేన సర్పవిషే వాచ్యే తదాశ్రయాన్ సర్పానాహ– వాతపిత్తకఫాత్మాన ఇత్యాది| భోగీ ఫణీ, మండలీ మండలవద్రథాంగలాంగలాదిరూపమండలయుక్తః| రాజిలశ్చిత్రదీర్ఘరేఖావాన్; ఏతే యథాక్రమం వాతాద్యాత్మానో వాతాదిప్రకృతయః| వ్యతికరజాన్ సర్పాన్ దర్శయతి– ద్వ్యంతరా ద్వంద్వరూపిణ ఇతి| ద్వయోరంతరం విశేషో యేషు తే తథా| యథా– ఫణినా మండలిన్యాం గోనసా జాతాః, మండలినా గోనసేన చ ఫణిన్యాం కృష్ణసర్పాః, ఏవమన్యేऽపి జాతిసంకరా ఊహ్యాః| ‘వ్యంతరా’ ఇతి పాఠే స ఏవార్థః, విశబ్దస్య ద్వ్యర్థత్వాత్; తథా ‘విభవాన్మహానాకాశః’ ఇత్యత్ర వ్యాఖ్యాతం, విభవాదితి ద్విభావాత్; ద్విభావశ్చ సర్వమూర్తద్రవ్యైః సంయోగః సర్వత్ర ఉపలంభశ్చేతి| ద్వంద్వరూపిణ ఇతి ద్వయోః ఫణిమండలినోర్వాతపిత్తప్రకృతయోర్యత్ ప్రకృతిత్వం తన్మిలితప్రకృతిత్వమేషామిత్యర్థః, వాతపిత్తప్రకృతయోరథవా ద్వయోర్యద్దోషయో రూపం తద్రూపమిత్యర్థః||16||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్థావరమభిధాయ జంగమేష్వతితీక్ష్ణత్వేన సర్పవిషే వాచ్యే తదాశ్రయాన్ సర్పానాహ– వాతేత్యాది| భోగీ ఫణీ, మండలీ రథాంగలాంగలాదిరూపమండలయుక్తః, రాజిలశ్చిత్రదీర్ఘరేఖావాన్, ఏతే యథాక్రమం వాతపిత్తకఫప్రకృతయః| వ్యతికరజాన్ సర్పాన్ దర్శయతి– ద్వ్యంతరాద్వంద్వరూపిణ ఇతి| ద్వ్యంతరాః ద్వయోరంతరం విశేషో యేషు తే తథా, యథా– ఫణినా కృష్ణసర్పేణ మండలిన్యాం గోనసా జాతాః, మండలినా వా గోనసేన చ| ఫణిన్యాం కృష్ణసర్పాః, ఏవమన్యేऽపి జాతివ్యతికరా ఊహ్యాః| ద్వంద్వరూపిణ ఇతి ద్వయోర్యో భావః; తద్వంత ఇత్యర్థః||16||
Adhikarana భోగిప్రభృతిభిః కృతదంశేషు వాతాదీనాం లింగం (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
దంశో భోగికృతః కృష్ణః సర్వవాతవికారకృత్ |
పీతో మండలిజః శోథో మృదుః పిత్తవికారవాన్ ||17||
రాజిలోత్థో భవేద్దంశః స్థిరశోథశ్చ పిచ్ఛిలః |
పాండుః స్నిగ్ధోऽతిసాంద్రసృక్ సర్వశ్లేష్మవికారకృత్ ||18||
View original
दंशो भोगिकृतः कृष्णः सर्ववातविकारकृत् |
पीतो मण्डलिजः शोथो मृदुः पित्तविकारवान् ||१७||
राजिलोत्थो भवेद्दंशः स्थिरशोथश्च पिच्छिलः |
पाण्डुः स्निग्धोऽतिसान्द्रसृक् सर्वश्लेष्मविकारकृत् ||१८||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
భోగిప్రభృతికృతదంశేషు వాతాదీనాం లింగమాహ– దంశో భోగికృత ఇత్యాది| సర్వవాతవికారకృదిత్యనేనైవ కృష్ణత్వే సిద్ధే తదుక్తిరవశ్యంభావిత్వఖ్యాపనార్థం, ఏవముత్తరత్రాపి పీతాద్యభిధానం||17-18||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
భోగిప్రభృతిభిః కృతదంశేషు లక్షణం వాతాదీనామాహ– దంశ ఇతి| సర్వవాతవికారకృదిత్యనేనైవ కృష్ణత్వే సిద్ధే తదుక్తిరవశ్యంభావితాఖ్యాపనార్థం| ఏవముత్తరత్రాపి పీతాద్యభిధానం||17-18||
Adhikarana విశిష్టదేశాదిదష్టస్యాసాధ్యత్వం (౧౯) · Śloka ౧౯
అశ్వత్థదేవాయతనశ్మశానవల్మీకసంధ్యాసు చతుష్పథేషు |
యామ్యే చ దష్టాః పరివర్జనీయా ఋక్షే సిరామర్మసు యే చ దష్టాః ||19||
(సు. క. అ. 3) |
View original
अश्वत्थदेवायतनश्मशानवल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु |
याम्ये च दष्टाः परिवर्जनीया ऋक्षे सिरामर्मसु ये च दष्टाः ||१९||
(सु. क. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విశిష్టదేశాదిదష్టస్యాసాధ్యత్వమాహ– అశ్వత్థేత్యాది| యామ్యే చేతి భరణ్యాం| ఋక్షే నక్షత్రే| మర్మస్వితి ఆశుఘాతిషు| యామ్యే చేతి చకారేణార్ద్రాశ్లేషామఘామూలకృత్తికానాం గ్రహణం| యదుక్తమన్యత్ర– “చైత్యాయతనవల్మీకశ్మశానేషు చతుష్పథే| ఆర్ద్రాశ్లేషామఘామూలకృత్తికాభరణీషు చ|| పంచమ్యాం సంధ్యయోర్దంశే మర్మస్వాశుహరేషు చ| దష్టాః కష్టేన జీవంతి యది దూతాదిసంపదః||” ఇతి||19||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విశిష్టదేశనక్షత్రదష్టస్యాసాధ్యత్వమాహ– అశ్వత్థేత్యాది| యామ్యే చేతి భరణ్యాం యామ్యే ఇత్యత్ర “పిత్ర్యే” ఇతి పాఠః| పిత్ర్యే మఘాయాం, ఋక్షే నక్షత్రే| యే చ మర్మసు దష్టాః స్యుస్తేऽపి త్యాజ్యాః| మర్మస్వితి ఆశుఘాతిషు| యామ్యే చేతి చకారేణార్ద్రాశ్లేషామఘామూలకృత్తికాదీనాం సముచ్చయనం| యదుక్తమన్యత్ర– “చైత్యాయతనవల్మీకశ్మశానేషు చతుష్పథే| ఆర్ద్రాశ్లేషామఘామూలకృత్తికాభరణీషు చ|| పంచమ్యాం సంధ్యయోర్దంశే మర్మస్వాశుహరేషు చ| దష్టాః కష్టేన జీవంతి యది దూతాదిసంపదః||” ఇతి||19||
Adhikarana దర్వీకరవిషస్యాశుఘాతిత్వం, ఉష్ణే విషస్య ద్విగుణప్రభావం చ (౨౦) · Śloka ౨౦
దర్వీకరాణాం విషమాశుఘాతి సర్వాణి చోష్ణే ద్విగుణీభవంతి |20|
(సు. క. అ. 3) |
View original
दर्वीकराणां विषमाशुघाति सर्वाणि चोष्णे द्विगुणीभवन्ति |२०|
(सु. क. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
దర్వీత్యాది| దర్వీకరాణాం విషమాశు హంతి అశ్వత్థాదౌ విశేషేణ దర్వీకరాణామాశుమారకం; దర్వీకరాః ఫణినః| సర్వాణి చోష్ణే ద్విగుణీభవంతీతి ఉష్ణసంయోగే సతి సర్వాణి విషాణి స్వరూపతో ద్వైగుణ్యం భజంతే; “సర్వాణి చోక్తాని యథాక్రమేణ” ఇతి పాఠాంతరే అయమర్థః– సర్వాణి భోగిమండలిరాజిలవిషాణి యథాక్రమేణ యథోద్దిష్టక్రమేణ ఉక్తాన్యశ్వత్థాదిష్వాశుఘాతీని| దర్వీకరవిషస్య పృథగుపాదానం విశేషార్థం|20|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
దర్వీకరాణామిత్యాది| అశ్వత్థాదౌ విశేషేణ దర్వీకరాణాం విషమాశుఘాతకం, దర్వీకరాః ఫణినః| సర్వాణి చోష్ణే విగుణీభవంతీతి ఉష్ణసంయోగే సర్వాణి విషాణి స్వరూపతో వైగుణ్యం భజంతే “సర్వాణి చోష్ణే ద్విగుణీభవంతి” ఇతి పాఠే సర్వాణ్యశేషాణి విషాణ్యుష్ణకాలే ద్విగుణీభవంతి ద్విగుణశక్తీని భవంతి| “సర్వాణి చోర్ధ్వే ద్విగుణీభవంతి” ఇత్యపరే పఠంతి| ఊర్ధ్వే దేశ ఇత్యర్థః| “సర్వాణి చోక్తాని యథాక్రమేణ” ఇతి పాఠాంతరం, తదాయమర్థః– సర్వాణి మండలిరాజిలవిషాణి యథాక్రమేణ యథోపదిష్టక్రమేణోక్తాऽశ్వత్థాదిష్వాశుఘాతీని| దర్వీకరవిషస్య పృథగుపాదానం విశేషార్థం|20|–
Adhikarana అన్యావస్థాస్వపి విషస్యాశుఘాతిత్వం (౨౦) · Śloka ౨౦
అజీర్ణపిత్తాతపపీడితేషు బాలేషు వృద్ధేషు బుభుక్షితేషు ||20||
క్షీణక్షతే మేహిని కుష్ఠయుక్తే రూక్షేऽబలే గర్భవతీషు చాపి |
(సు. క. అ. 3) |
View original
अजीर्णपित्तातपपीडितेषु बालेषु वृद्धेषु बुभुक्षितेषु ||२०||
क्षीणक्षते मेहिनि कुष्ठयुक्ते रूक्षेऽबले गर्भवतीषु चापि |
(सु. क. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఏవమపరేష్వపి ఆశుఘాతిత్వం సంభవతి, తానాహ– అజీర్ణేత్యాది| అజీర్ణపిత్తాతపపీడితేష్వితి అజీర్ణిని దోషత్రయప్రకోపాత్, పిత్తాతపపీడితయో రౌక్ష్యాత్, బాలవృద్ధయోరసంపూర్ణక్షీణధాతుత్వేన విషవేగాసహత్వాత్, బుభుక్షితేష్వితి పిత్తవృద్ధ్యా ఉష్ణదేహత్వాత్, క్షీణక్షత ఇతి క్షతక్షీణే బహులవాతదుష్టేః, మేహిని దోషత్రయప్రకోపాత్, కుష్ఠయుక్తే రక్తాదిదోషాత్, రూక్షే వాతకోపాత్, అబలే క్లేశాసహత్వాత్, గర్భవతీషు గర్భేణోత్క్షిప్తదోషత్వాత్; ఏషు విషమాశుఘాతీతి||20||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అపరేషు యేషు యథాऽऽశుఘాతిత్వం సంభవతి తానాహ– అజీర్ణేత్యాది| అజీర్ణిని దోషత్రయప్రకోపాద్విషమాశుఘాతి, పిత్తాతపపీడితయో రౌక్ష్యాత్, బాలవృద్ధయోరసంపూర్ణక్షీణధాతుత్వేన విషవేగాసహత్వాత్| బుభుక్షితేష్వితి వాతపిత్తవృద్ధ్యోష్ణదేహత్వాత్| క్షీణక్షత ఇతి క్షతక్షీణే బహులవాతదుష్టేః, మేహిని దోషత్రయకోపాత్, కుష్ఠజుష్టే రక్తాదిదోషాత్, రూక్షే వాతకోపాత్, అబలే వేగాసహత్వాత్, గర్భవతీషు గర్భేణోత్క్షిప్తదోషత్వాత్; ఏషు విషమాశుఘాతీతి||20||–
Adhikarana అన్యావస్థాసు విషస్యాసాధ్యత్వం (౨౧-౨౪) · Śloka ౨౪
శస్త్రక్షతే యస్య న రక్తమేతి రాజ్యో లతాభిశ్చ న సంభవంతి ||21||
శీతాభిరద్భిశ్చ న రోమహర్షో విషాభిభూతం పరివర్జయేత్తం |
జిహ్మం ముఖం యస్య చ కేశశాతో నాసావసాదశ్చ సకంఠభంగః ||22||
కృష్ణః సరక్తః శ్వయథుశ్చ దంశే హన్వోః స్థిరత్వం చ వివర్జనీయః |
వర్తిర్ఘనా యస్య నిరేతి వక్త్రాద్రక్తం స్రవేదూర్ధ్వమధశ్చ యస్య ||23||
దంష్ట్రానిపాతాశ్చతురశ్చ యస్య తం చాపి వైద్యః పరివర్జయేచ్చ |
ఉన్మత్తమత్యర్థముపద్రుతం వా హీనస్వరం వాऽప్యథ వా వివర్ణం ||24||
సారిష్టమత్యర్థమవేగినం చ జ్ఞాత్వా నరం కర్మ న తత్ర కుర్యాత్ |
(సు. క. అ. 3) |
View original
शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमेति राज्यो लताभिश्च न सम्भवन्ति ||२१||
शीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षो विषाभिभूतं परिवर्जयेत्तम् |
जिह्मं मुखं यस्य च केशशातो नासावसादश्च सकण्ठभङ्गः ||२२||
कृष्णः सरक्तः श्वयथुश्च दंशे हन्वोः स्थिरत्वं च विवर्जनीयः |
वर्तिर्घना यस्य निरेति वक्त्राद्रक्तं स्रवेदूर्ध्वमधश्च यस्य ||२३||
दंष्ट्रानिपाताश्चतुरश्च यस्य तं चापि वैद्यः परिवर्जयेच्च |
उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वा हीनस्वरं वाऽप्यथ वा विवर्णम् ||२४||
सारिष्टमत्यर्थमवेगिनं च ज्ञात्वा नरं कर्म न तत्र कुर्यात् |
(सु. क. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇదానీం సర్వథా వర్జనీయమాహ– శస్త్రక్షత ఇత్యాది| రాజ్యో లతాభిశ్చేతి రాజ్యో లేఖాః లతాభిస్తాడనాన్న భవంతి| తదుక్తమాలంబాయనే– “నైతి రక్తం క్షతాద్యస్య లతాఘాతైర్న రాజికాః| న లోమహర్షః శీతాద్భిర్వర్జయేత్తం విషార్దితం||” ఇతి| జిహ్మం వక్రం, స్తబ్ధమితి కార్తికః| కేశశాత ఇతి కర్షణాత్ కేశోత్పాటః| కంఠభంగో గ్రీవాయా అవిధారణం| హన్వోః స్థిరత్వం హనుద్వయస్య లగ్నత్వం| వర్తిర్ఘనేతి లాలారూపా వర్తిః| రక్తం స్రవేదూర్ధ్వమధశ్చ యస్యేతి ముఖనాసాగుదాదిభ్యః శోణితస్రావః| దంష్ట్రానిపాతాశ్చతురశ్చేతి చత్వార ఇతి ప్రాప్తే చతుర ఇతి నిర్దేశః ఆగమవిధేరనిత్యత్వాత్, యథా– “అగ్రతశ్చతురో వేదా” ఇత్యాది| ఉన్మత్తమత్యర్థముపద్రుతమితి ఉన్మత్తమత్యర్థమున్మాదవంతం, ఉపద్రుతం జ్వరాతిసారాదిభిరత్యర్థముపద్రుతం| హీనస్వరం వక్తుమసమర్థం| వివర్ణం కృష్ణవర్ణం| సారిష్టం నాసాభంగాదియుక్తం| అవేగినం గమనాదివేగరహితం, విణ్మూత్రాదివేగరహితమితి కార్తికః||21-24||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సర్వథా వర్జనీయమాహ– శస్త్రేత్యాది| రాజ్యో లేఖాః లతాభిస్తాడితేऽంగే న సంభవంతి నోచ్ఛలంతి| అత్రాలంబాయనేऽప్యుక్తం– “నైతి రక్తం క్షతాద్యస్య లతాఘాతే న రాజికాః| న లోమహర్షః శీతాద్భిర్వర్జయేత్తం విషార్దితం||” ఇతి| అపరం వర్జ్యమాహ– జిహ్మమిత్యాది| జిహ్మం వక్రం, స్తబ్ధమితి కార్తికః| కేశశాతః ఘర్షణాత్కేశోత్పాటః, కంఠభంగేన గ్రీవాయా అధారణం, హన్వోః స్థిరత్వం హనుద్వయస్య లగ్నత్వం| అపరమపి వర్జ్యమాహ– వర్తిరిత్యాది| లాలారూపా వర్తిర్యస్య ముఖాన్నిర్గచ్ఛతి| రక్తం స్రవేదూర్ధ్వమధశ్చేతి ముఖనాసాగుదమేహనాదిభ్యః శోణితస్రావః| దంశనిపాతాశ్చతుర ఇతి చత్వార ఇతి ప్రాప్తేऽనిత్యత్వాదాగమాభావః| అన్యమపి వర్జ్యమాహ– ఉన్మత్తమిత్యాది| ఉన్మత్తం ఉన్మాదవంతం, జ్వరాతిసారాదిభిరత్యర్థముపద్రుతం చ, హీనస్వరం వక్తుమసమర్థం, వివర్ణం కృష్ణవర్ణం, సారిష్టం నాసాభంగాదియుక్తం, అవేగినం ప్రథమాదివేగరహితం, విణ్మూత్రవేగరహితమితి కార్తికః||21-24||–
Adhikarana స్థావరజంగమవిషాణాం జీర్ణత్వాదిభిర్విశేషైర్దూషీవిషత్వం (౨౫) · Śloka ౨౫
జీర్ణం విషఘ్నౌషధిభిర్హతం వా దావాగ్నివాతాతపశోషితం వా ||25||
స్వభావతో వా గుణవిప్రహీనం విషం హి దూషీవిషతాముపైతి |
(సు. క. అ. 2) |
View original
जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा ||२५||
स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति |
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
స్థావరజంగమవిషమేవ జీర్ణత్వాదిభిర్విశేషైర్దూషీవిషసంజ్ఞాం లభతే; తదాహ– జీర్ణమిత్యాది| విషఘ్నౌషధిభిరితి అగదాదిభిః| దావాగ్నివాతాతపశోషితం వేతి దావాగ్నిర్వనాగ్నిః| స్వభావతో వా గుణవిప్రహీనమితి స్వభావాదేవ కిమపి విషం వ్యవాయివికాశిప్రభృతిషు దశసు గుణేషు మధ్యే ఏకద్విత్ర్యాదిగుణహీనం యది భవతి తదా దూషీవిషతాముపైతి||25||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్థావరజంగమవిషమేవ జీర్ణత్వాదిభిః కారణైర్దూషీవిషసంజ్ఞాం లభతే; తదాహ– జీర్ణమిత్యాది| విషఘ్నౌషధిభిరితి అగదాదిభిర్హతవీర్యం, దావాగ్నివాతాతపశోషితం చేతి దావాగ్నిర్వనాగ్నిః| స్వభావత ఇతి స్వభావాదేవ కిమపి వికాశివ్యవాయిప్రభృతిషు దశసు గుణేషు మధ్యే ఏకద్విత్ర్యాదిగుణహీనం సద్దూషీవిషతాం ప్రాప్నోతి||25||–
Adhikarana గుణహీనతాయాః కార్యేణ దర్శనం (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭
వీర్యాల్పభావాన్న నిపాతయేత్తత్ కఫాన్వితం వర్షగణానుబంధి ||26||
తేనార్దితో భిన్నపురీషవర్ణో వైగంధ్యవైరస్యయుతః పిపాసీ |
మూర్ఛాం భ్రమం గద్గదవాగ్వమిం చ విచేష్టమానోऽరతిమాప్నుయాద్వా ||27||
(సు. క. అ. 2) |
View original
वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत् कफान्वितं वर्षगणानुबन्धि ||२६||
तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो वैगन्ध्यवैरस्ययुतः पिपासी |
मूर्छां भ्रमं गद्गदवाग्वमिं च विचेष्टमानोऽरतिमाप्नुयाद्वा ||२७||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
గుణహీనతామేవ కార్యేణ దర్శయతి– వీర్యాల్పభావాదిత్యాది| న నిపాతయేదితి న మారయతి సద్యశ్చిరేణ వా| కఫాన్వితమితి కఫాన్వితం సత్ మందీభూతౌష్ణ్యాదిగుణం న మారయతి| వర్షగణానుబంధీతి అపాకాచ్చిరస్థాయి| తేనార్దితో భిన్నపురీషవర్ణ ఇతి తేన దూషీవిషేణార్దితః; భిన్నశబ్దోऽత్ర పురీషవర్ణాభ్యాం ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే, భిన్నవర్ణో వివర్ణః| వైగంధ్యవైరస్యయుత ఇతి విరుద్ధగంధముఖవైరస్యయుక్తః| విచేష్టమానో విరుద్ధాం చేష్టాం కుర్వన్, అరతిమసుఖం లభతే||26-27||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తామేవ గుణహీనతాం కార్యేణ దర్శయతి– వీర్యేత్యాది| తద్వీర్యస్యాల్పత్వాత్| న నిపాతయేత్ న మారయేత్, సద్యశ్చిరేణ వా| కఫాన్వితం సన్మందీభూతౌష్ణ్యాదిగుణత్వాత్ న మారయతి, వర్షగణానుబంధి అపాకాచ్చిరస్థాయి| తేన గరరూపేణ యే దోషా భవంతి, తాందర్శయన్నాహ– తేనేతి| తేన గరరూపేణ విషేణ పీడితో భిన్నపురీషవర్ణాదికః స్యాత్, భిన్నశబ్దోऽత్ర పురీషవర్ణాభ్యాం ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| భిన్నవర్ణో వివర్ణః| విగంధవైరస్యయుత ఇతి విరుద్ధగంధముఖవైరస్యయుక్తః, విచేష్టమాన ఇతి విరుద్ధాం చేష్టాం కుర్వన్, అరతిమసుఖం లభతే||26-27||
Adhikarana దూషీవిషస్య స్థానవిశేషేణ విశిష్టలింగం (౨౮) · Śloka ౨౮
ఆమాశయస్థే కఫవాతరోగీ పక్వాశయస్థేऽనిలపిత్తరోగీ |
భవేత్ సముద్ధ్వస్తశిరోరుహాంగో విలూనపక్షస్తు యథా విహంగః ||28||
(సు. క. అ. 2) |
View original
आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी |
भवेत् समुद्ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः ||२८||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
స్థానవిశేషేణ విశిష్టలింగమాహ– ఆమాశయస్థ ఇత్యాది| కఫావృతత్వేన వాతకోప ఆమాశయే, తేన కఫవాతరోగీత్యుక్తం| అనిలపిత్తరోగీతి పక్వాశయే దుష్టవాతసంబంధేన ప్రత్యాసన్నస్యాశయస్థస్య పిత్తస్య కోపః| భవేత్ సముద్ధస్తశిరోరుహాంగ ఇతి అత్రాంగశబ్దాత్ పరం రుహశబ్దో ద్రష్టవ్యః; తేనాయమర్థః– సముద్ధస్తశిరోరుహాంగరుహః, శిరోరుహాః కేశాః, అంగరుహం లోమ; తదుక్తమాలంబాయనే– “సీదంతి కేశలోమాని తస్మిన్ పక్వాశయం గతే|” ఇత్యాది| విలూనపక్షస్తు యథా విహంగ ఇతి ముండితపక్షశకునిసదృశః, ఏతత్ పక్వాశయగతస్యైవ లింగం||28||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్థానవిశేషేణ విశిష్టలింగమాహ– ఆమాశయస్థ ఇత్యాది| కఫావృతత్వేన వాతకోపః ఆమాశయే, తేన కఫవాతరోగీత్యుక్తం| అనిలపిత్తరోగీతి పక్వాశయే దుష్టవాతసంబంధేన ప్రత్యాసన్నాశయస్య పిత్తస్య కోపః| భవేత్ సముద్ధస్తశిరోరుహాంగ ఇతి అత్రాంగశబ్దాత్ పరం రుహశబ్దో ద్రష్టవ్యః, తేనాయమర్థః– సముద్ధస్తశిరోరుహాంగరుహః| శిరోరుహః కేశః, అంగరుహం లోమేత్యర్థః| తదుక్తమాలంబాయనే– “సీదంతి కేశలోమాని తస్మిన్ పక్వాశయం గతే|” ఇతి| విలూనపక్షస్తు యథా విహంగ ఇతి ముండితపక్షశకునిరివ| ఏతచ్చ పక్వాశయగతస్యైవ లింగం||28||
Adhikarana రసాదిధాతుగతదూషీవిషలక్షణం (౨౯) · Śloka ౨౯
స్థితం రసాదిష్వథవా యథోక్తాన్ కరోతి ధాతుప్రభవాన్ వికారాన్ |
కోపం చ శీతానిలదుర్దినేషు యాత్యాశు పూర్వం శృణు తస్య రూపం ||29||
(సు. క. అ. 2) |
View original
स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् |
कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु पूर्वं शृणु तस्य रूपम् ||२९||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్య రసాదిధాతుగతస్య లింగమాహ– స్థితం రసాదిష్విత్యాది| యథోక్తాన్ కరోతి ధాతుప్రభవాన్ వికారానితి సుశ్రుతే వ్యాధిసముద్దేశీయాధ్యాయోక్తానన్నాऽశ్రద్ధాదీన్ కరోతి; కోపం చ శీతానిలదుర్దినేషు యాతీతి కఫసంబంధాత్ శీతాదౌ కాలే కోపం యాతి| పూర్వం శృణు తస్య రూపమితి పూర్వరూపం శృణ్విత్యర్థః||29||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్య రసాదిధాతుగతస్య లింగమాహ– స్థితమిత్యాది| యథోక్తాన్ సుశ్రుతే వ్యాధిసముద్దేశీయోక్తాన్ అన్నాऽశ్రద్ధాదీన్ కరోతి| కోపం చ శీతేత్యాది కఫసంబంధాత్ శీతాదౌ కాలే శీఘ్రం కోపం యాతి| పూర్వం శృణు తస్య రూపమితి పూర్వరూపం శృణ్విత్యర్థః||29||
Adhikarana దూషీవిషకోపపూర్వరూపం, రూపం చ (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
నిద్రాగురుత్వం చ విజృంభణం చ విశ్లేషహర్షావథవాऽంగమర్దం |
తతః కరోత్యన్నమదావిపాకావరోచకం మండలకోఠజన్మ ||30||
మాంసక్షయం పాదకరప్రశోథం మూర్ఛాం తథా ఛర్దిమథాతిసారం |
దూషీవిషం శ్వాసతృషాజ్వరాంశ్చ కుర్యాత్ ప్రవృద్ధిం జఠరస్య చాపి ||31||
(సు. క. అ. 2) |
View original
निद्रागुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाऽङ्गमर्दम् |
ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठजन्म ||३०||
मांसक्षयं पादकरप्रशोथं मूर्छां तथा छर्दिमथातिसारम् |
दूषीविषं श्वासतृषाज्वरांश्च कुर्यात् प्रवृद्धिं जठरस्य चापि ||३१||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తదేవాహ– నిద్రేత్యాది| విశ్లేషహర్షావితి విశ్లేషో గాత్రస్య శైథిల్యం, హర్షో రోమహర్షః| ఏతాని వాతకఫజాని లింగాని| తత ఇతి పూర్వరూపాదనంతరం| అన్నమదావిపాకావితి అన్నమదః అన్నే భుక్తే మదో హర్షః అన్నమదః; కార్తికస్తు అన్నవిక్షేపణమన్నమదమాహ– అన్నమదో రసాజీర్ణమితి గదాధరః; అవిపాకోऽన్నస్యాపాకః| పాదకరప్రశోథమితి పాదే కరే చ ప్రకృష్టం శోథం కరోతి| “మూర్ఛాం తథా ఛర్దిమథాతిసారం” ఇత్యస్య స్థానే “ప్రలేపకం ఛర్దిం” ఇత్యాది పాఠాంతరే ప్రలేపకం స్వేదప్రవృత్త్యా పిచ్ఛిలం గాత్రం, జ్వరవిశేషం వా||30-31||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తదేవాహ– నిద్రేత్యాది| విశ్లేషో గాత్రశైథిల్యం, హర్షో రోమహర్షః, అంగమర్దో వేదనావిశేషః; ఏతాని వాతకఫజాని, తత ఇతి పూర్వరూపాదనంతరం| అన్నమదావిపాకావితి అన్నే భుక్తే మదో హర్షోऽన్నమదః, కార్తికస్తు అన్నవిక్షేపణమన్నమదమాహ, అన్నమదో రసాజీర్ణమితి గదాధరః; అవిపాకోऽన్నస్య పాకాభావః| పాదకరప్రశోథమిత్యాది పాదే కరే చ ప్రకృష్టం శోఫం కరోతి| మూర్ఛాం తథా ఛర్దిమథాతిసారమిత్యస్య స్థానే “ప్రలేపకం ఛర్దిమథాతిసారం” ఇతి పాఠాంతరం| తత్ర ప్రలేపకం పిచ్ఛిలస్వేదప్రవృత్త్యా గాత్రలిప్తిం, జ్వరవిశేషం వా కరోతి||30-31||
Adhikarana దూషీవిషస్య నానావికారకారిత్వం (౩౨) · Śloka ౩౨
ఉన్మాదమన్యజ్జనయేత్తథాऽన్యదానాహమన్యత్ క్షపయేచ్చ శుక్రం |
గాద్గద్యమన్యజ్జనయేచ్చ కుష్ఠం తాంస్తాన్ వికారాంశ్చ బహుప్రకారాన్ ||32||
(సు. క. అ. 2) |
View original
उन्मादमन्यज्जनयेत्तथाऽन्यदानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् |
गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान् विकारांश्च बहुप्रकारान् ||३२||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తదేవ నానాప్రకారం యద్యత్ కరోతి తత్తదాహ– ఉన్మాదమన్యదిత్యాది| క్షపయేచ్చ శుక్రమితి షాంఢ్యం కరోతీత్యర్థః| తాంస్తానితి విసర్పవిస్ఫోటకాదీన్||32||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తదేవ నానాప్రకారం యద్యత్కరోతి తత్తదాహ– ఉన్మాదమిత్యాది| గాద్గద్యం గద్గదవాక్యతాం| తాంస్తానితి విస్ఫోటకాదీన్||32||
Adhikarana పూర్వరూపలక్షణే దూషీవిషనిరుక్తిః, దూషీవిషస్య సాధ్యాసాధ్యవిచారశ్చ (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
దూషితం దేశకాలాన్నదివాస్వప్నైరభీక్ష్ణశః |
యస్మాత్ సందూషయేద్ధాతూన్ తస్మాద్దూషీవిషం స్మృతం ||33||
సాధ్యమాత్మవతః సద్యో యాప్యం సంవత్సరోత్థితం |
దూషీవిషమసాధ్యం స్యాత్ క్షీణస్యాహితసేవినః ||34||
(సు. క. అ. 2) |
View original
दूषितं देशकालान्नदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः |
यस्मात् सन्दूषयेद्धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम् ||३३||
साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् |
दूषीविषमसाध्यं स्यात् क्षीणस्याहितसेविनः ||३४||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
దూషీవిషస్య నిరుక్తిమాహ– దూషితమిత్యాది| దేశకాలాన్నదివాస్వప్నైరితి దేశః ప్రచురానిలశీతవృష్టిరనూపాదిః, కాలః శీతానిలదుర్దినాదిః, అన్నం యవతిలకులత్థాది, తైర్దూషితం కోపితం| అభీక్ష్ణశః పునః పునః| ధాతుదూషకత్వేన దూషీవిషం| సంయోగజం విషం ద్వివిధం– ఏకం సవిషావిషసంయోగకృతం కృత్రిమసంజ్ఞం, అపరం నిర్విషద్రవ్యకృతం గరసంజ్ఞం| యదాహ వృద్ధకాశ్యపః– “ సంయోగజం చ ద్వివిధం తృతీయం విషముచ్యతే| గరః స్యాదవిషం తత్ర, సవిషం కృత్రిమం మతం||” ఇతి| అత ఏవ రసాయనే చరకః– “దంష్ట్రావిషే మూలవిషే సగరే కృత్రిమే విషే|” ఇతి||33-34||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
దూషీవిషలక్షణమాహ– దూషితమిత్యాది| దేశః ప్రచురానిలశీతవర్షాతపః, కాలః శీతానిలదుర్దినాదిః, అన్నం యవతిలకులత్థాది; అన్నస్యోపలక్షణత్వాద్వ్యవాయవ్యాయామక్రోధాదయోऽపి గ్రాహ్యాః; తైర్దూషితం కోపితం, అభీక్ష్ణశః పునఃపునః| ధాతుదూషకత్వేన దూషీవిషం|| ఇదానీం సాధ్యయాప్యప్రత్యాఖ్యేయం చ దర్శయన్నాహ– సాధ్యమిత్యాది| సుగమం| సంయోగజవిషం ద్వివిధం– ఏకం సవిషాऽవిషసంయోగకృతం కృత్రిమవిషం, అపరం నిర్విషద్రవ్యకృతం గరసంజ్ఞం| యదాహ వృద్ధకాశ్యపః– “సంయోగజం చ ద్వివిధం తృతీయం విషముచ్యతే| గరః స్యాదవిషం తత్ర సవిషం కృత్రిమం మతం||” ఇతి| అత ఏవ రసాయనే చరకః– “దంష్ట్రావిషే మూలవిషే సగరే కృత్రిమే విషే|” ఇతి| ఆత్మవతః పథ్యాశినః| క్షీణస్య క్షీణధాతోః||33-34||
Adhikarana గరలక్షణం (౩౫-౩౭) · Śloka ౩౭
సౌభాగ్యార్థం స్త్రియః స్వేదం రజో నానాంగజాన్ మలాన్ |
శత్రుప్రయుక్తాంశ్చ గరాన్ ప్రయచ్ఛంత్యన్నమిశ్రితాన్ ||35||
తైః స్యాత్ పాండుః కృశోऽల్పాగ్నిర్గరశ్చాస్యోపజాయతే |
మర్మప్రధమనాధ్మానం హస్తయోః శోథలక్షణం ||36||
జఠరం గ్రహణీదోషో యక్ష్మా గుల్మః క్షయో జ్వరః |
ఏవంవిధస్య చాన్యస్య వ్యాధేర్లింగాని దర్శయేత్ ||37||
View original
सौभाग्यार्थं स्त्रियः स्वेदं रजो नानाङ्गजान् मलान् |
शत्रुप्रयुक्तांश्च गरान् प्रयच्छन्त्यन्नमिश्रितान् ||३५||
तैः स्यात् पाण्डुः कृशोऽल्पाग्निर्गरश्चास्योपजायते |
मर्मप्रधमनाध्मानं हस्तयोः शोथलक्षणम् ||३६||
जठरं ग्रहणीदोषो यक्ष्मा गुल्मः क्षयो ज्वरः |
एवंविधस्य चान्यस्य व्याधेर्लिङ्गानि दर्शयेत् ||३७||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఏతద్ద్వయమపి దర్శయితుమాహ– సౌభాగ్యార్థమిత్యాది| స్త్రియః సౌభాగ్యార్థం శత్రుప్రయుక్తా వా సవిషజంతూనాం స్వేదం, రజశ్చూర్ణం, నానాంగజాన్ నానాగరకరాన్ మలాన్ అన్నాదౌ దదతి| తైరితి స్వేదరజఃప్రభృతిభిః| గరశ్చాస్యేతి అపాకాజ్జఠరావస్థితస్వేదాదిరేవ గరః, అత ఏవ తస్యోదరామయః; కింవా వక్ష్యమాణమర్మప్రధమనాదిలక్షణో వ్యాధిర్గరః| మర్మప్రధమనం మర్మవ్యథా| శోథలక్షణమితి శోథ ఏవ లక్షణం| జఠరముదరం| అన్యస్య వ్యాధేర్లింగాని దర్శయేదితి అన్యస్య విస్ఫోటాదేర్లింగం దర్శయతి||35-37||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఏతచ్చ ద్వయమపి దర్శయితుమాహ– సౌభాగ్యార్థమిత్యాది| స్త్రియః సౌభాగ్యార్థం శత్రుప్రయుక్త్యా వా సవిషజంతూనాం స్వేదం, రజః చూర్ణం, నానాంగజాన్మలాన్ అన్నాదౌ దదతి| తైరితి స్వేదరజఃప్రభృతిభిః| గర ఏవాస్యోపజాయత ఇతి అపాకాత్ జఠరావస్థితస్వేదాదిరేవ గరః, అత ఏవ తస్యోదరామయః| మర్మప్రధమనం మర్మవ్యాధిః| శోథలక్షణమితి శోథ ఏవ లక్షణం| జఠరం ఉదరం| అన్యస్య వ్యాధే రక్తపిత్తాదేః||35-37||
Adhikarana లూతాయా ఉత్పత్తిర్నిరుక్తిశ్చ (౩౮) · Śloka ౩౮
యస్మాల్లూనం తృణం ప్రాప్తా మునేః ప్రస్వేదబిందవః |
తస్మాల్లూతాస్తు భాష్యంతే సంఖ్యయా తాశ్చ షోడశ ||38||
(సు. క. అ. 8) |
View original
यस्माल्लूनं तृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः |
तस्माल्लूतास्तु भाष्यन्ते सङ्ख्यया ताश्च षोडश ||३८||
(सु. क. अ. ८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సంప్రతి లూతానాం ఘోరవిషత్వప్రతిపాదనార్థమైతిహ్యమాహ– యస్మాల్లూనం తృణమిత్యాది| ఇతి కిల శ్రుతిః– “విశ్వామిత్రో నరపతిః కామధేనోర్బలాత్కారపరిగ్రహేణ మునిసత్తమం వశిష్ఠం కోపయాంచకార, కుపితేన తేనాంతర్జ్వలదవిరలకోపానలజ్వలితం కుకులయుగలమివ బహలపాటలం లోచనద్వయం వహతా భగవాన్ రవిరవలోకితః| తతస్తస్య భ్రూకుటిభయంకరలలాటతటప్రస్యందీ స్వేదబిందూత్కరః ప్రచండతరః ప్రత్యాసన్నలూనతృణే ధేన్వర్థం సంభృతే నిపతితో లూతాऽభూత్|” ఇతి| తాస్తు షోడశ| యదాహ సుశ్రుతః– “త్రిమండలా తథా శ్వేతా కపిలా పీతకా తథా| లాలామూత్రవిషా రక్తా కఠినా చాష్టమీ స్మృతా| సౌవర్ణికా లాజవర్ణా జాలిన్యేకపదీ తథా| కృష్ణాऽగ్నివక్త్రా కాండా చ మాలాగుణ్యష్టమీ మతా||” (సు. క. అ. 8) ఇతి||38||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సంప్రతి లూతానాం ఘోరవిషత్వప్రతిపాదనార్థమైతిహ్యమాహ– యస్మాదిత్యాది| యస్మాత్ కారణాత్ మునేః ప్రస్వేదబిందవో లూనం తృణం ప్రాప్తాః, తస్మాల్లూతా భాష్యంతే, తా లూతాః సంఖ్యయా షోడశ భవంతి| ఇతి కిల శ్రుతిః– ‘యత్కామధేనోర్బలాత్పరిగ్రహేణ విశ్వామిత్రో నృపతిర్వశిష్ఠం కోపయామాస, తేన చ కుపితేనాంతర్జ్వలదవిరలకోపానలజ్వలితం కుకులయుగలమివ బహలపాటలం నయనయుగలం వహతా భగవాన్ రవిరవలోకితః| తతస్తస్య భృకుటిభయంకరలలాటతటప్రస్యందీ స్వేదబిందూత్కరః ప్రచండతరః ప్రత్యాసన్నలూనతృణే ధేన్వర్థం సంభృతే నిపతితో లూతాऽభూత||’ ఇతి| తాస్తు షోడశ| యదాహ సుశ్రుతాచార్యః– “త్రిమండలా తథా శ్వేతా కపిలా పీతికా తథా| లాలామూత్రవిషా రక్తా కఠినా చాష్టమీ స్మృతా|| సౌవర్ణికా లాజవర్ణా జాలిన్యేణీపదీ తథా| కృష్ణా స్నిగ్ధముఖీ కాండా మాలాతుండ్యష్టమీ తథా|| తాసామష్టౌ కృచ్ఛ్రసాధ్యా వర్జ్యాస్తావత్య ఏవ తు|” ఇతి| మతాంతరేణోత్పత్తిరన్యథా వర్ణ్యతే– “అన్యే వదంతి భుక్తస్య దుష్టస్యాన్నస్య మూర్ఛనాత్| సంభవంతి విషస్ఫోటా యే లూతాకీటలక్షణాః|| యథాస్వం ధారయంతస్తే లూతాకీటాస్తు కీర్తితాః|” ఇతి||38||
Adhikarana లూతానాం సామాన్యలక్షణం (౩౯-౪౦) · Śloka ౪౨
తాభిర్దష్టే దంశకోథః ప్రవృత్తిః క్షతజస్య చ |
జ్వరో దాహోऽతిసారశ్చ గదాః స్యుశ్చ త్రిదోషజాః ||39||
పిడకా వివిధాకారా మండలాని మహాంతి చ |
శోథా మహాంతో మృదవో రక్తాః శ్యావాశ్చలాస్తథా ||40||
సామాన్యం సర్వలూతానామేతద్దంశస్య లక్షణం |
(సు. క. అ. 8) |42|
View original
ताभिर्दष्टे दंशकोथः प्रवृत्तिः क्षतजस्य च |
ज्वरो दाहोऽतिसारश्च गदाः स्युश्च त्रिदोषजाः ||३९||
पिडका विविधाकारा मण्डलानि महान्ति च |
शोथा महान्तो मृदवो रक्ताः श्यावाश्चलास्तथा ||४०||
सामान्यं सर्वलूतानामेतद्दंशस्य लक्षणम् |
(सु. क. अ. ८) |४२|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తాసాం సామాన్యదంశలక్షణమాహ– తాభిర్దష్ట ఇత్యాది| దంశకోథ ఇతి దంశదేశే పూతిభావ ఇత్యర్థః| ప్రవృత్తిః క్షతజస్యేతి రక్తస్య ప్రవర్తనం| సర్వలూతానామితి అసాధ్యాష్టవిధసౌవర్ణికాదిలూతానామేవ సామాన్యలక్షణం జ్ఞేయం| యతస్త్రిమండలాదీనామష్టానాం కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం, తాభిర్దష్టే శిరోదుఃఖమిత్యాదినా సామాన్యలక్షణమభిధాయ సౌవర్ణికాద్యనంతరమేతత్ పఠితవాన్ సుశ్రుతః| మాధవకరేణ తు షోడశానాం లూతానాం సామాన్యలక్షణమేతదిత్యభిప్రాయేణ పఠితమితి||39-40||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తాసాం సామాన్యదంశలక్షణమాహ– తాభిరిత్యాది| దంశకోథః దంశదేశే పూతిభావ ఇత్యర్థః| ప్రవృత్తిః క్షతజస్యేతి రక్తప్రవర్తనం| సర్వలూతానామిత్యాది| అసాధ్యాష్టవిధసౌవర్ణికాదిలూతానామేతత్సామాన్యలక్షణమితి ప్రత్యేతవ్యం| యతః కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం అష్టవిధత్రిమండలాదిలూతానాం| “తాభిర్దష్టే శిరోదుఃఖం కండూర్దశే చ వేదనా| భవంతి చ విశేషేణ గదాః శ్లైష్మికవాతికాః||” ఇతి| ఏవం సామాన్యలక్షణమభిధాయ సౌవర్ణికాద్యనంతరమేతత్, తాభిర్దష్టే ‘దంశకోథ’ ఇత్యాదికం పఠితవాన్ సుశ్రుతః| మాధవకరేణ తు షోడశలూతానాం సామాన్యలక్షణమేతదిత్యభిప్రాయేణ పఠితమితి||39-40||
Adhikarana దూషీవిషాణాం లూతానాం లక్షణం (౪౧-౪౨) · Śloka ౪౨
దంశమధ్యే తు యత్ కృష్ణం శ్యావం వా జాలకాచితం ||41||
ఊర్ధ్వాకృతి భృశం పాకం క్లేదశోథజ్వరాన్వితం |
దూషీవిషాభిర్లూతాభిస్తద్దష్టమితి నిర్దిశేత్ ||42||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
दंशमध्ये तु यत् कृष्णं श्यावं वा जालकाचितम् ||४१||
ऊर्ध्वाकृति भृशं पाकं क्लेदशोथज्वरान्वितम् |
दूषीविषाभिर्लूताभिस्तद्दष्टमिति निर्दिशेत् ||४२||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
త్రిమండలాదయోऽష్టౌ దూషీవిషాస్తాసాం లక్షణమాహ– దంశమధ్యే త్విత్యాది| ఊర్ధ్వాకృతీతి ఊర్ధ్వగస్వరూపం; అన్యే ‘దగ్ధాకృతి’ ఇతి పఠంతి, తద్వ్యక్తార్థం| దూషీవిషాభిరితి కాలాంతరప్రకోపివిషాభిః| దష్టమితి దంశం||41-42||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
త్రిమండలాదయోऽష్టౌ దూషీవిషాస్తాసాం లక్షణమాహ– దంశమధ్య ఇత్యాది| ఊర్ధ్వాకృతి ఊర్ధ్వగస్వరూపం| దూషీవిషాభిరితి కాలాంతరప్రకోపివిషాభిః, దష్టమితి దంశనం||41-42||
Adhikarana అసాధ్యలూతానాం లక్షణం (౪౩) · Śloka ౪౩
, శోథాః శ్వేతాః సితా రక్తాః పీతా వా పిడకా జ్వరః |
ప్రాణాంతికాశ్చ జాయంతే శ్వాసహిక్కాశిరోగ్రహాః ||43||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
, शोथाः श्वेताः सिता रक्ताः पीता वा पिडका ज्वरः |
प्राणान्तिकाश्च जायन्ते श्वासहिक्काशिरोग्रहाः ||४३||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సౌవర్ణికాదీనామష్టానామసాధ్యానాం ప్రాణహరాణాం సామాన్యలక్షణమాహ– శోథ ఇత్యాది| ప్రాణాంతికా ఇతి ప్రాణహరాః||43||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సౌవర్ణికాదయోऽష్టావసాధ్యాః ప్రాణహరాః, తాసాం లక్షణమాహ– శోథ ఇత్యాది| అన్యే “శ్వేతా సితా రక్తాః పీతా చ” ఇతి పఠంతి| తత్ర పిడకా జ్వరశ్చ| ప్రాణాంతికాః ప్రాణహరాః||43||
Adhikarana ఆఖుదూషీవిషలక్షణం (౪౪) · Śloka ౪౪
ఆదంశాచ్ఛోణితం పాండుమండలాని జ్వరోऽరుచిః |
లోమహర్షశ్చ దాహశ్చాప్యాఖుదూషీవిషార్దితే ||44||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
आदंशाच्छोणितं पाण्डुमण्डलानि ज्वरोऽरुचिः |
लोमहर्षश्च दाहश्चाप्याखुदूषीविषार्दिते ||४४||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఆఖుదూషీవిషలక్షణమాహ– ఆదంశాదిత్యాది| ఆదంశాత్ శోణితమిత్యత్ర ‘గలతి’ ఇతి శేషః| ఆఖవః శుక్రవిషాః| యదుక్తం– “శుక్రం పతతి యత్రైషాం శుక్రస్పృష్టైః స్పృశంతి యత్|” (సు. క. అ. 7) ఇతి||44||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఆఖుదూషీవిషలక్షణమాహ– ఆదంశాదిత్యాది| ఆదంశాచ్ఛోణితమిత్యత్ర గలతీతి శేషః||44||
Adhikarana ప్రాణహరమూషికలక్షణం (౪౫) · Śloka ౪౫
మూర్ఛాంగశోథవైవర్ణ్యక్లేదశబ్దాశ్రుతిజ్వరాః |
శిరోగురుత్వం లాలాసృక్ఛర్దిశ్చాసాధ్యమూషికైః ||45||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
मूर्छाङ्गशोथवैवर्ण्यक्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः |
शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्दिश्चासाध्यमूषिकैः ||४५||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రాణహరమూషికలక్షణమాహ– మూర్ఛేత్యాది| అంగశోథేతి మూషికాకార ఏవాంగశోథో జ్ఞేయః| యదుక్తమన్యత్ర– “చీయతే గ్రంథిభిశ్చాంగమాఖుశావకసన్నిభైః|” (సు. క. అ. 7) ఇతి| శబ్దాశ్రుతిః బాధిర్యం; అన్యే ‘మందా రుచిః’ ఇతి పఠంతి అసాధ్యమూషికైః మారణాత్మకైః||45||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ప్రాణహరమూషకలక్షణమాహ– మూర్ఛేత్యాది| అంగశోథేతి మూషికాకారోऽంగశోఫో బోద్ధవ్యః| యదుక్తమన్యత్ర– “చీయతే గ్రంథిభిశ్చాంగమాఖుశావకసన్నిభైః|” ఇతి| మందశ్రుతిరితి బాధిర్యం| అన్యే ‘మందారుచిః’ ఇతి పఠంతి| అసాధ్యమూషికైః మారణాత్మకైః||45||
Adhikarana కృకలాసదష్టలింగం (౪౬) · Śloka ౪౬
కార్ష్ణ్యం శ్యావత్వమథవా నానావర్ణత్వమేవ వా |
మోహోऽథ వర్చసో భేదో దష్టే స్యాత్ కృకలాసకైః ||46||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
कार्ष्ण्यं श्यावत्वमथवा नानावर्णत्वमेव वा |
मोहोऽथ वर्चसो भेदो दष्टे स्यात् कृकलासकैः ||४६||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కృకలాసదష్టలింగమాహ– కార్ష్ణ్యమిత్యాది| వర్చసో భేదోऽతిసారః||46||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కృకలాసదష్టలక్షణమాహ– వర్చసో భేద ఇత్యాది| వర్చసో భేదః అతిసారః| కృకంటకః కృకలాసః||46||
Adhikarana వృశ్చికదష్టలింగమసాధ్యలక్షణం చ (౪౭-౪౮) · Śloka ౪౮
దహత్యగ్నిరివాదౌ చ భినత్తీవోర్ధ్వమాశు చ |
వృశ్చికస్య విషం యాతి దంశే పశ్చాత్తు తిష్ఠతి ||47||
దష్టోऽసాధ్యశ్చ హృద్ఘ్రాణరసనోపహతో నరః |
మాంసైః పతద్భిరత్యర్థం వేదనార్తో జహాత్యసూన్ ||48||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
दहत्यग्निरिवादौ च भिनत्तीवोर्ध्वमाशु च |
वृश्चिकस्य विषं याति दंशे पश्चात्तु तिष्ठति ||४७||
दष्टोऽसाध्यश्च हृद्घ्राणरसनोपहतो नरः |
मांसैः पतद्भिरत्यर्थं वेदनार्तो जहात्यसून् ||४८||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వృశ్చికవిషలింగమాహ– దహత్యగ్నిరివేత్యాది| వృశ్చికః స్వనామఖ్యాతః, స చ ఆరావిషః| దష్టోऽసాధ్యశ్చ హృద్ఘ్రాణరసనోపహతో నర ఇతి యదా హృదయనాసాజిహ్వోపఘాతో భవతి తదా తద్దష్టో న సాధ్యః| మాంసైః పతద్భిరత్యర్థం వేదనార్తో జహాత్యసూనిత్యాదినాऽయమపరోऽసాధ్యప్రకారః| ‘దష్టోऽసాధ్యైస్తు’ ఇతి పాఠపక్షేऽసాధ్యైః సద్యఃప్రాణహరైర్వృశ్చికైర్దష్టో యథోక్తలింగో భవతి| చరకేऽప్యయమేవ పాఠః||47-48||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వృశ్చికదష్టలక్షణమాహ– దహతీత్యాది| ఊర్ధ్వం ఉపరిష్టాదాశు యాతి పశ్చాచ్చ దంశే తిష్ఠతి| వృశ్చికదష్టాసాధ్యలక్షణమాహ– హృద్ఘ్రాణరసనోపహతో నర ఇత్యాది| యదా హృదయనాసాజిహ్వోపఘాతో భవతి, తదా దష్టో న సాధ్యః| మాంసైః పతద్భిరత్యర్థం వేదనార్తో జహాత్యసూనిత్యయమపరోऽసాధ్యః| ‘దష్టోऽసాధ్యైః’ ఇతి పాఠే అసాధ్యైః సద్యఃప్రాణహరైర్వృశ్చికైర్దష్టో యథోక్తలింగో భవతి||47-48||
Adhikarana కణభదష్టలింగం (౪౯) · Śloka ౪౯
విసర్పః శ్వయథుః శూలం జ్వరశ్ఛర్దిరథాపి చ |
లక్షణం కణభైర్దష్టే దంశశ్చైవావసీదతి ||49||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
विसर्पः श्वयथुः शूलं ज्वरश्छर्दिरथापि च |
लक्षणं कणभैर्दष्टे दंशश्चैवावसीदति ||४९||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కణభదష్టలింగమాహ– విసర్ప ఇత్యాది| కణభః కీటవిశేషః||49||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కణభదష్టలక్షణమాహ– విసర్ప ఇత్యాది| కణభః కీటవిశేషః| విశీర్యతే గలతి||49||
Adhikarana ఉచ్చిటింగదష్టలక్షణం (౫౦) · Śloka ౫౦
హృష్టలోమోచ్చిటింగేన స్తబ్ధలింగో భృశార్తిమాన్ |
దష్టః శీతోదకేనేవ సిక్తాన్యంగాని మన్యతే ||50||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
हृष्टलोमोच्चिटिङ्गेन स्तब्धलिङ्गो भृशार्तिमान् |
दष्टः शीतोदकेनेव सिक्तान्यङ्गानि मन्यते ||५०||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉచ్చిటింగదష్టలింగమాహ– హృష్టరోమేత్యాది||50||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉచ్చిటింగదష్టలింగమాహ– హృష్టరోమేతి| ఉచ్చిటింగనామ్నా వృశ్చికేన దష్టః పుమాన్, హృష్టరోమా కంటకితదేహః, స్తబ్ధమేహనః, తథా భృశార్తియుక్తః| శీతోదకేనేవాంగాని సిక్తాని మన్యతే| సుశ్రుతస్తు ఉచ్చిటింగం కీటవిశేషమాహ||50||
Adhikarana మండూకదష్టలక్షణం, సవిషమత్స్యదష్టలక్షణం, సవిషజలౌకాదష్టలింగం చ (౫౧-౫౨) · Śloka ౫౨
ఏకదంష్ట్రార్దితః శూనః సరుజః పీతకః సతృట్ |
ఛర్దిర్నిద్రా చ సవిషైర్మండూకైర్దష్టలక్షణం ||51||
మత్స్యాస్తు సవిషాః కుర్యుర్దాహం శోథం రుజం తథా |
కండూం శోథం జ్వరం మూర్ఛాం సవిషాస్తు జలౌకసః ||52||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
एकदंष्ट्रार्दितः शूनः सरुजः पीतकः सतृट् |
छर्दिर्निद्रा च सविषैर्मण्डूकैर्दष्टलक्षणम् ||५१||
मत्स्यास्तु सविषाः कुर्युर्दाहं शोथं रुजं तथा |
कण्डूं शोथं ज्वरं मूर्छां सविषास्तु जलौकसः ||५२||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సవిషమండూకాదిదష్టలింగమాహ– ఏకదంష్ట్రార్దిత ఇత్యాది| స్వభావాదేకయా దంష్ట్రయా కృతో దంశో భవతి||51-52||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సవిషమండూకదష్టలక్షణమాహ– ఏకేత్యాది| స్వభావాదేకదంష్ట్రయా కృతో దంశో భవతి|| సవిషమత్స్యలక్షణమాహ– మత్స్యా ఇత్యాది| సుగమం| సవిషజలౌకాదష్టలక్షణమాహ– కండూమిత్యాది| కుర్యురితి పూర్వక్రియయా సంబంధః||51-52||
Adhikarana గృహగోధికాదష్టలింగం (౫౩) · Śloka ౫౩
విదాహం శ్వయథుం తోదం స్వేదం చ గృహగోధికా |53|
(చ. చి. అ. 23) |
View original
विदाहं श्वयथुं तोदं स्वेदं च गृहगोधिका |५३|
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
గృహగోధికాదష్టలింగమాహ– విదాహమిత్యాది| గృహగోధికా జ్యేష్ఠీ, అన్యే తు భ్రామరకమాహుః| అత్ర వక్ష్యమాణం కుర్యాదితి సంబంధనీయం, తేన విదాహాదీనాం కర్మత్వం|53|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
గృహగోధికాదష్టలక్షణమాహ– విదాహమిత్యాది| గృహగోధికా బ్రాహ్మణీతి లోకే, అన్యే భ్రమరకమాహుః| అత్ర వక్ష్యమాణం ‘కుర్యాత్’ ఇతి సంబంధనీయం|53|–
Adhikarana శతపదీదష్టలింగం (౫౩) · Śloka ౫౩
దంశే స్వేదం రుజం దాహం కుర్యాచ్ఛతపదీవిషం ||53||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
दंशे स्वेदं रुजं दाहं कुर्याच्छतपदीविषम् ||५३||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శతపదీదష్టలక్షణమాహ– దంశే ఇత్యాది| కుర్యాచ్ఛతపదీవిషమితి శతపదీ కారుండికా||53||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శతపదీవిషం దంశే స్వేదం రుజం దాహం కుర్యాత్| శతపదీ కారండీ||53||
Adhikarana మశకదష్టలక్షణం (౫౪) · Śloka ౫౪
కండూమాన్ మశకైరీషచ్ఛోథః స్మాన్మందవేదనః |
అసాధ్యకీటసదృశమసాధ్యం మశకక్షతం ||54||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
कण्डूमान् मशकैरीषच्छोथः स्मान्मन्दवेदनः |
असाध्यकीटसदृशमसाध्यं मशकक्षतम् ||५४||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మశకదష్టలింగమాహ– కండూమానిత్యాది| అసాధ్యకీటసదృశమితి అసాధ్యకీటైర్లూతాదిభిః సమలక్షణమితి| అసాధ్యం మశకక్షతమితి పంచసు మశకేషు మధ్యే పార్వతీయమశకక్షతమసాధ్యం| యదాహ సుశ్రుతః– “ పార్వతీయైస్తు కీటైశ్చ ప్రాణహరైస్తుల్యలక్షణం|” ఇతి||54||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మశకదష్టలక్షణమాహ– కండూమానిత్యాది| సుగమం| అసాధ్యకీటసదృశమిత్యాది అసాధ్యకీటైర్లూతాదిభిః సమవేదనమిత్యర్థః| అసాధ్యం మశకక్షతమితి పంచసు మశకేషు పర్వతీయమశకక్షతమసాధ్యం| సుశ్రుతేऽప్యుక్తం– “పర్వతీయైస్తు కీటకైః ప్రాణహరైస్తుల్యలక్షణం|” ఇతి||54||
Adhikarana మక్షికాదష్టలింగం (౫౫) · Śloka ౫౫
సద్యఃప్రస్రావిణీ శ్యావా దాహమూర్ఛాజ్వరాన్వితా |
పిడకా మక్షికాదంశే తాసాం తు స్థగికాऽసుహృత్ ||55||
(చ. చి. అ. 23) |
View original
सद्यःप्रस्राविणी श्यावा दाहमूर्छाज्वरान्विता |
पिडका मक्षिकादंशे तासां तु स्थगिकाऽसुहृत् ||५५||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మక్షికాదష్టలింగమాహ– సద్య ఇత్యాది| తాసాం చ స్థగికాऽసుహృదితి తాసాం సుశ్రుతోక్తషణ్మక్షికాణాం మధ్యే స్థగికా ప్రాణహరేత్యర్థః||55||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మక్షికాదష్టలక్షణమాహ– సద్య ఇత్యాది| తాసాం తు సుశ్రుతోక్తానాం మధ్యే స్థగికాఖ్యా మక్షికా అసుహృత్ ప్రాణహరీత్యర్థః||55||
Adhikarana చతుష్పద్భిర్ద్విపద్భిశ్చ కృతనఖదంతవిషలక్షణం (౫౬) · Śloka ౫౬
చతుష్పద్భిర్ద్విపద్భిశ్చ నఖదంతవిషం చ యత్ |
శూయతే పచ్యతే వాऽపి స్రవతి జ్వరయత్యపి ||56||
View original
चतुष्पद्भिर्द्विपद्भिश्च नखदन्तविषं च यत् |
शूयते पच्यते वाऽपि स्रवति ज्वरयत्यपि ||५६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చతుష్పద్భిరితి చతుష్పాదా వ్యాఘ్రాదయః| ద్విపాదా వనమానుషవానరాదయః||56||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
చతుష్పదద్విపదదష్టలక్షణమాహ– చతుష్పద్భిరిత్యాది| చతుష్పదా వ్యాఘ్రాదయః, ద్విపదా మానవవానరాదయః, తైర్యత్ నఖక్షతం దంతక్షతం చ, తచ్ఛూయతే శోఫయుక్తం భవతి, తథా పచ్యతే, తథా స్రవతి, తథా జ్వరయతి||56||
Adhikarana విషోజ్ఝితలక్షణం (౫౭-౬౦) · Śloka ౬౦
శ్వశృగాలతరక్ష్వర్క్షవ్యాఘ్రాదీనాం యదాऽనిలః |
శ్లేష్మప్రదుష్టో ముష్ణాతి సంజ్ఞాం సంజ్ఞావహాశ్రితః ||57||
తదా ప్రస్రస్తలాంగూలహనుస్కంధోऽతిలాలవాన్ |
అవ్యక్తబధిరాంధశ్చ సోऽన్యోన్యమభిధావతి ||58||
ప్రమూఢోऽన్యతమస్త్వేషాం ఖాదన్ విపరిధావతి |
తేనోన్మత్తేన దష్టస్య దంష్ట్రిణా సవిషేణ తు ||59||
సుప్తతా జాయతే దంశే కృష్ణం చాతిస్రవత్యసృక్ |
దిగ్ధవిద్ధస్య లింగేన ప్రాయశశ్చోపలక్షితః ||60||
View original
श्वशृगालतरक्ष्वर्क्षव्याघ्रादीनां यदाऽनिलः |
श्लेष्मप्रदुष्टो मुष्णाति सञ्ज्ञां सञ्ज्ञावहाश्रितः ||५७||
तदा प्रस्रस्तलाङ्गूलहनुस्कन्धोऽतिलालवान् |
अव्यक्तबधिरान्धश्च सोऽन्योन्यमभिधावति ||५८||
प्रमूढोऽन्यतमस्त्वेषां खादन् विपरिधावति |
तेनोन्मत्तेन दष्टस्य दंष्ट्रिणा सविषेण तु ||५९||
सुप्तता जायते दंशे कृष्णं चातिस्रवत्यसृक् |
दिग्धविद्धस्य लिङ्गेन प्रायशश्चोपलक्षितः ||६०||
Hide commentary
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అత్ర కేచిత్ విషాధికారసామాన్యాత్ శ్వాదీనామపి వ్యాఘ్రాదీనాం భల్లకానాం విషలక్షణం భణంతి| తదాహ– శ్వేతేత్యాది| శ్వా కుక్కురః, శృగాలః ప్రసిద్ధః, తరక్షుర్మృగశత్రుర్వ్యాఘ్రవిశేషః, చరష ఇతి లోకే, ఋక్షో భల్లూకః అతిలోమశః, ఋచ్ఛ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః| ఆదిశబ్దాద్ వృకచిత్రాదయో హింస్రాః పశవో గ్రాహ్యాః| శ్వాదీనాం యదా అనిలో వాయుః శ్లేష్మప్రదుష్టః సన్ సంజ్ఞావహాశ్రితః సంజ్ఞావహస్రోతోగతః సంజ్ఞాం సమ్యగ్జ్ఞానం ముష్ణాతి హరతి| సమ్యగ్జ్ఞానహరణాచ్చ హీదృశో భవతీత్యాహ– తదేత్యాది| ప్రస్రస్తం స్థానచ్యుతం, లాంగూలం వాలధిః, మేహనం చ| ప్రస్రస్తశబ్దో లాంగూలాదిభిః ప్రత్యేకం సంబంధనీయః| అతిలాలావాన్ అతిశయేన లాలాస్రావయుక్తః| అవ్యక్తబధిరోऽంధశ్చ న వ్యక్తో బధిరోऽంధో వేత్యర్థః| అన్యోన్యమభిధావతి పరస్పరం దష్టుమభిధావతి| హనుస్కంధస్థానే ‘శూనస్కంధః’ ఇతి కేచిత్పఠంతి| ‘ప్రమూఢోऽన్యతమస్తేషాం ఖాదన్విపరిధావతి|’ ఇత్యత్రోత్తరార్ధం కేచిత్పఠంతి| ఏషాం మధ్యేऽన్యతమ ఏకతమః ప్రమూఢః సన్ ఖాదన్ విశేషేణ పరిధావతి| తేనేతి దంష్ట్రిణా| సుప్తతా బాధిర్యం| ఉపలక్షితో యుక్త ఇత్యర్థః||57-60||
Adhikarana జలత్రాసలక్షణం, సాధ్యాసాధ్యలక్షణం చ (౬౧-౬౪) · Śloka ౬౪
యేన చాపి భవేద్దష్టస్తస్య చేష్టాం రుతం నరః |
బహుశః ప్రతికుర్వాణః క్రియాహీనో విపశ్యతి ||61||
దంష్ట్రిణా యేన దష్టశ్చ తద్రూపం యస్తు పశ్యతి |
అప్సు చాదర్శబింబే వా తస్య తద్రిష్టమాదిశేత్ ||62||
త్రస్యత్యకస్మాద్యోऽభీక్ష్ణం దృష్ట్వా స్పృష్ట్వాऽపి వా జలం |
జలత్రాసం తు తం విద్యాద్రిష్టం తదపి కీర్తితం ||63||
అదష్టో వా జలత్రాసీ న కథంచన సిద్ధ్యతి |
ప్రసుప్తో వోత్థితో వాऽపి స్వస్థస్త్రస్తో న సిద్ధ్యతి ||64||
(సు. క. అ. 7) |
View original
येन चापि भवेद्दष्टस्तस्य चेष्टां रुतं नरः |
बहुशः प्रतिकुर्वाणः क्रियाहीनो विपश्यति ||६१||
दंष्ट्रिणा येन दष्टश्च तद्रूपं यस्तु पश्यति |
अप्सु चादर्शबिम्बे वा तस्य तद्रिष्टमादिशेत् ||६२||
त्रस्यत्यकस्माद्योऽभीक्ष्णं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वाऽपि वा जलम् |
जलत्रासं तु तं विद्याद्रिष्टं तदपि कीर्तितम् ||६३||
अदष्टो वा जलत्रासी न कथञ्चन सिद्ध्यति |
प्रसुप्तो वोत्थितो वाऽपि स्वस्थस्त्रस्तो न सिद्ध्यति ||६४||
(सु. क. अ. ७) |
Hide commentary
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇదానీం శ్వాదిదష్టస్య రిష్టమాహ– యేనేత్యాది| చేష్టాం క్రియాం, రుతం శబ్దం, బహుశః అనేకవారం, ప్రతికుర్వాణః అనుకుర్వన్, క్రియాహీనః స్వకీయకాయాదివ్యాపారరహితః| ఇదానీమపరమప్యరిష్టం నిర్దిశన్నాహ– దంష్ట్రిణేత్యాది| తద్దంష్ట్రిరూపదర్శనమరిష్టం మరణలక్షణం| పునరపరమరిష్టం నిర్దిశన్నాహ– త్రస్యతీత్యాది| అకస్మాజ్జలత్రాసహేతుం వినా, అపిశబ్దాత్ శ్రుత్వాऽపి జలత్రాసరోగం జానీయాత్తస్యేతి సంబంధః| రిష్టమిత్యాది| తదపి జలత్రసనమరిష్టం మరణం కీర్తితం| ఏతచ్చారిష్టం దష్టస్య| అత్రార్థే తంత్రాంతరే– “వ్యాధితేన శ్వాదినా దష్టస్య శ్లేష్మా కుపితః స్రోతోవాహినీర్ధమనీరనుప్రవిశ్య సంజ్ఞానాశమాపాదయతి| తతో నరః స్పృష్ట్వా దృష్ట్వా శ్రుత్వా చ జలం త్రస్యతి, తస్యాపి తద్రిష్టం జానీయాత్|” ఇతి| ఏవమదష్టస్యాపి జలత్రాసో రిష్టమేవేతి దర్శయన్నాహ– అదష్ట ఇత్యాది| అస్మిన్నర్థే తంత్రాంతరే– “ అదష్టస్యాపి జంతోర్హి జలత్రాసో భవేద్యది| తస్యారిష్టం హి భిషజో బ్రువతే విషచింతకాః|| జలం వినా జలత్రాసో జాయతే శ్లేష్మసంచయాత్|” ఇతి| అథ చోక్తం– “బుద్ధిస్థానం యదా శ్లేష్మా కేవలః ప్రతిపద్యతే| తదా బుద్ధౌ నిరుద్ధాయాం శ్లేష్మణాऽధిష్ఠితో నరః|| జాగ్రత్సుప్తోऽథవాऽऽత్మానం మజ్జంతమివ మన్యతే| సలిలాత్త్రస్యతి తదా జలత్రాసం తు తం విదుః|| శ్లేష్మఘ్నం తత్ర కర్తవ్యం శోధనం శమనాని చ| ఆహారస్య విధానేన యావత్స ప్రకృతిం వ్రజేత్||” ఇతి| అయం జలత్రాసః కుపితకఫస్య భవతీతి రిష్టం న భవతి| అత ఏవాऽత్ర చికిత్సోపదేశః| దష్టస్య తు రిష్టమేవ, తథా స్వస్థస్య జాగ్రతో వా జలమంతరేణ త్రాసో రిష్టమేవేతి దర్శయన్నాహ– ప్రసుప్త ఇతి| సుగమం||61-64||
Adhikarana అవిషక్షణం (౬౫) · Śloka ౬౫
ప్రశాంతదోషం ప్రకృతిస్థధాతుమన్నాభికామం సమమూత్రవిట్కం |
ప్రసన్నవర్ణేంద్రియచిత్తచేష్టం వైద్యోऽవగచ్ఛేదవిషం మనుష్యం ||65||
(సు. క. అ. 6) |
View original
प्रशान्तदोषं प्रकृतिस्थधातुमन्नाभिकामं सममूत्रविट्कम् |
प्रसन्नवर्णेन्द्रियचित्तचेष्टं वैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम् ||६५||
(सु. क. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విషాతురః కీదృశో నిర్విషో భవతీతి దర్శయితుమాహ– ప్రశాంతదోషమిత్యాది| అన్నాభికామమిత్యనేన ప్రకృతిస్థాగ్నితోక్తా| యదాహ చరకః– “ప్రాయేణోపహతాగ్నిత్వాత్ సపిచ్ఛమతిసార్యతే| ప్రాప్నోతి చాస్యవైరస్యం న చాన్నమభినందతి||” ఇతి| సమమూత్రవిట్కమితి అక్షీణానతిరిక్తమూత్రపురీషం| అన్యే ‘ సమసూత్రజిహ్వం’ ఇతి పఠంతి, తదాऽయమర్థః– సమమవికృతం సూత్రం జిహ్వా చ యస్య స తథా; ఏతేన విషజుష్టా జిహ్వా న రసబోధినీ భవతి, సూత్రమపి జిహ్వాయాం విషప్రభావేణ వైకృతం భవతీతి ప్రతిపాదయతి| జిహ్వాగ్రహణేనైవ సూత్రగ్రహణే సిద్ధే తస్య చ రసగ్రహణే అనుగుణత్వప్రతిపాదనార్థం పృథగుపాదానం| అనేన శ్లోకేన “సమదోషః సమాగ్నిశ్చ” (సు. సూ. అ. 15) ఇత్యాదిశ్లోకస్య సకల ఏవార్థ ఉపబద్ధః||65||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అవిషో నరః కీదృశో భవతి తద్దర్శయితుమాహ– ప్రసన్నదోషమిత్యాది| ప్రసన్నదోషం సమావస్థితవాతాదికం| ప్రకృతిస్థధాతుమితి దధతీతి ధాతవో రసాదయో మలాదయశ్చ| అన్నాభికామం భోజనాభిలాషం, అన్నాభికామమిత్యనేన ప్రకృతిస్థాగ్నితోక్తా| యదాహ చరకః– “ప్రాయేణోపహతాగ్నిత్వాత్సపిచ్ఛమతిసార్యతే| ప్రాప్నోతి చాస్యవైరస్యం న చాన్నమభినందతి||” ఇతి| సమమూత్రవిట్కమితి అక్షీణానతిరిక్తమూత్రపురీషం| అన్యే ‘సమమూలజిహ్వం’ ఇతి పఠంతి, తదాయమర్థః– సమం అవికృతం మూలం జిహ్వా చ యస్య స తథా| ఏతేన విషదుష్టజిహ్వా రసవేదినీ న భవతి, మూలమపి జిహ్వావత్ విషప్రభావేణ వికృతం భవతీతి ప్రతిపాదయతి| జిహ్వాగ్రహణేనైవ మూలగ్రహణే సిద్ధే, తస్య రసగ్రహణేऽర్ధగుణత్వప్రతిపాదనార్థం పృథగుపాదానం| అనేన శ్లోకేన “సమదోషః సమాగ్నిశ్చ” ఇత్యాదేః శ్లోకస్య సకల ఏవార్థో నిబద్ధః| వైద్యోऽవగచ్ఛేదవిషం మనుష్యమితి ఉక్తలక్షణః పురుషోऽవిషో భవతి, విపరీతలక్షణస్తు విషాతురః| తథాహి– “ప్రవృద్ధదోషాऽప్రకృతిస్థధాతుమనన్నకాంక్షం హతమూలజిహ్వం| విరుద్ధవర్ణేంద్రియవిత్తచేష్టం వైద్యోऽవగచ్ఛేత్సవిషం మనుష్యం||” ఇతి| ఇదం సవిషావిషలక్షణమితి||65||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౬౯
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే విషనిదానం సమాప్తం ||69||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विषनिदानं समाप्तम् ||६९||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం విషనిదానం సమాప్తం||69|| సూక్తిముక్తావలీగ్రంథే గురుణా యన్న గుంఫితం|| మయా సమస్తమగ్రంథి తద్గిరా శుద్ధియుక్తయా||1|| గుణనిధిగురుబద్ధే దామ్ని వాఙ్మాలతీనాం పరమపరిమలశ్రీధామ్ని లబ్ధావలంబం|| స్ఫురతి వచనకుందం మందసౌరభ్యలేశాద్వచనమపి మదీయం కించిదేతత్ కదాచిత్||2|| ఇతి శ్రీవిజయరక్షితశ్రీకంఠదత్తాభ్యాం విరచితా మధుకోశవ్యాఖ్యా సమాప్తా||69||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం విషనిదానం||69||