൬൯. വിഷരോഗനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പാരിശേഷ്യാദ്വിഷരോഗനിദാനമുച്യതേ– സ്ഥാവരമിത്യാദി| വിഷാദജനകത്വാദ്വിഷം; തച്ച ദ്വിവിധമ്– സ്ഥാവരം, ജങ്ഗമം ച| മൂലാദ്യാത്മകമിതി ആദ്യം സ്ഥാവരം മൂലാദിരൂപം ദശവിധം; യദുക്തം സുശ്രുതേ “മൂലം പത്രം ഫലം പുഷ്പം ത്വക് ക്ഷീരം സാര ഏവ ച| നിര്യാസോ ധാതവശ്ചൈവ കന്ദശ്ച ദശമഃ സ്മൃതഃ||” (സു. ക. അ. ൨) ഇതി| തത്ര ക്ലീതകാശ്വമാരകഗുഞ്ജാസുഗന്ധഗര്ഗരകരഘാടവിദ്യുച്ഛിഖാऽനന്താ-വിജയാനീത്യഷ്ടൌ മൂലവിഷാണി, വിഷപത്രികാലമ്ബാസുരദാരുകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭാണി പഞ്ച പത്രവിഷാണി, കുമുദ്വതീവേണുകാകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭകര്കോടകരേണുകഖദ്യോതക-ചര്മരീഭഗന്ധാസര്പഘാതിനന്ദനസാരപാകാനി ദ്വാദശ ഫലവിഷാണി, വേത്രകാദമ്ബവല്ലീജകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭാണി പഞ്ച പുഷ്പവിഷാണി, അന്ത്രപാചകകര്തരീയശൈലേയകരമ്ഭനന്ദനകരഘാടവരാടകാനി സപ്ത ത്വങ്നിര്യാസസാരവിഷാണി, കുമുദഘ്നീസ്നുഹീജാലക്ഷീരീണി ത്രീണി ക്ഷീരവിഷാണി, ഫേനാശ്മഭസ്മ ഹരിതാലം ച ദ്വേ ധാതുവിഷേ, കാലകൂടവത്സനാഭസര്ഷപകപാലകര്ദമകവൈരാടകമുസ്തകമഹാവിഷ-പ്രപൌണ്ഡരീകമൂലകഹലാഹലശൃങ്ഗിമര്കടകാനി ത്രയോദശ കന്ദവിഷാണി, ഏതാനി പ്രാണഹരാണി; ഏവം പഞ്ചപഞ്ചാശത് സ്ഥാവരാണി വിഷാണി ഭവന്തി| ഏഷാം ച വ്യാധപുലിന്ദാദിഭ്യോ വ്യക്തിജ്ഞാനം കര്തവ്യമ്| പരം സര്പാദിസമ്ഭവമിതി പരം ജങ്ഗമം, തച്ച ഷോഡശാഭിധാനമ്– ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസദംഷ്ട്രാനഖമൂത്രപുരീഷശുക്രലാലാര്തവമുഖസന്ദംശപര്ദിതഗുദാസ്ഥി-പിത്തശൂകശവഭേദാത്| പര്ദിതം പായുകൃതഃ കുത്സിതശബ്ദഃ; ‘പര്ദ’ കുത്സിതേ ശബ്ദേ, ഇത്യസ്യ പ്രയോഗാത്| തത്ര ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസവിഷാ ദിവ്യാഃ സര്പാഃ, ഭൌമാഃ സര്പാ ദംഷ്ട്രാവിഷാഃ, മാര്ജാരമകരവ്യാഘ്രാദയോ ദംഷ്ട്രാനഖവിഷാഃ, പിച്ചിടകൌണ്ഡിന്യാദയോ മൂത്രപുരീഷവിഷാഃ, മൂഷികാഃ ശുക്രവിഷാഃ, വൃശ്ചികവരട്യുച്ചിടിങ്ഗാദയ ആരാവിഷാഃ, ലൂതാ ലാലാര്തവവിണ്മൂത്രശുക്രമുഖസന്ദംശവിഷാഃ, ചിത്രശീര്ഷകശതദാരുകശാരികാദയോ മുഖസന്ദംശദംഷ്ട്രാപര്ദിതഗുദപുരീഷവിഷാഃ, വിഷഹതാസ്ഥിമത്സ്യാസ്ഥിപ്രഭൃതയോऽസ്ഥിവിഷാഃ, ശകുലീമത്സ്യാദയഃ പിത്തവിഷാഃ, സൂക്ഷ്മതുണ്ഡഭ്രമരാദയഃ ശൂകവിഷാഃ, കീടസര്പദേഹാ ഗതാസവഃ ശവവിഷാഃ| ഏഷാം ച സുശ്രുതസ്യ കല്പസ്ഥാനേ വിസ്തരോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പാരിശേഷ്യാദ്വിഷരോഗനിദാനമുച്യതേ| വിഷാദജനകത്വാദ്വിഷം, തച്ച ദ്വിവിധമ്– സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം ച| തദ്ദ്വൈവിധ്യമാഹ– സ്ഥാവരമിത്യാദി| മൂലാദ്യാത്മകമിതി ആദ്യം പ്രഥമമ്, അദനീയമാദ്യമിത്യന്യേ| സ്ഥാവരം മൂലാദിസ്വരൂപം ദശവിധമ്| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ദശാധിഷ്ഠാനമാദ്യം സ്യാദ്ദ്വിതീയം ഷോഡശാശ്രയമ്|” ഇതി, “മൂലം പത്രം ഫലം പുഷ്പം ത്വക് ക്ഷീരം സാര ഏവ ച| നിര്യാസോ ധാതവശ്ചൈവ കന്ദശ്ച ദശമഃ സ്മൃതഃ||” ഇതി ച| തത്ര ക്ലീതകാശ്വമാരകഗുഞ്ജാസുഗന്ധഗര്ഗരകരഘാടകവിദ്യുച്ഛിഖാऽനന്താ-വിജയാനീത്യഷ്ടൌ മൂലവിഷാണി, വിഷപത്രികാലമ്ബാസുരദാരുകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭാണി പഞ്ച പത്രവിഷാണി, കുമുദ്വതീവേണുകാകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭകര്കോടകരേണുകഖദ്യോതക-ചര്മരീഭഗന്ധാസര്പഘാതിചന്ദനകങ്കോലസാരപാകാനി ദ്വാദശ ഫലവിഷാണി, വേത്രകാദമ്ബവല്ലീകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭാണി പഞ്ച പുഷ്പവിഷാണി, അന്ത്രപാചകകര്തരീയശൈലേയകരമ്ഭനന്ദനകരഘാടവരാടകാനി സപ്ത ത്വങ്നിര്യാസസാരവിഷാണി, കുമുദഘ്നീസ്നുഹീജാലക്ഷീരീണി ത്രീണി ക്ഷീരവിഷാണി, ഫേനാശ്മ ഹരിതാലം ച ദ്വേ ധാതുവിഷേ, കാലകൂടവത്സനാഭസര്ഷപകപാലകര്ദമവൈരാടകമുസ്തകശൃങ്ഗീപ്രപൌണ്ഡരീക-മൂലകഹാലാഹലമഹാവിഷമര്കടകാനീതി ത്രയോദശ കന്ദവിഷാണി; ഏവം പഞ്ചാശത്സ്ഥാവരവിഷാണി ഭവന്തി| ഏഷാം വ്യാധപുലിന്ദാദിഭ്യോ വ്യക്തിജ്ഞാനം കര്തവ്യമ്| പരം സര്പാദിസമ്ഭവമിതി പരം ജങ്ഗമം; തച്ച ഷോഡശാഭിധാനമ്| ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസദംഷ്ട്രാനഖമൂത്രപുരീഷശുക്രലാലാസ്പര്ശമുഖസന്ദംശവിശര്ധിത-ഗുദാസ്ഥിപിത്തശൂകശവഭേദാത്| പര്ദിതം വിശര്ധിതം പായുകൃതഃ കുത്സിതഃ ശബ്ദഃ ‘ശൃധു ശബ്ദകുത്സായാമ്’ ഇത്യസ്യ പ്രയോഗാത്| തത്ര ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസവിഷാ ദിവ്യാഃ സര്പാഃ, ഭൌമാസ്തു ദംഷ്ട്രാവിഷാഃ, മാര്ജാരശ്വമകരവ്യാഘ്രാദയോ ദംഷ്ട്രാനഖവിഷാഃ, പിച്ചിടകൌണ്ഡിന്യാദയോ മൂത്രപുരീഷവിഷാഃ, സര്പലാദയോ മൂഷികാഃ ശുക്രവിഷാഃ| വൃശ്ചികവരടീമത്സ്യോച്ചിങ്ഗടാദയ ആരാവിഷാഃ, ലൂതാ ലാലാസ്പര്ശവിണ്മൂത്രശുക്രാര്തവമുഖസന്ദംശവിഷാഃ, മക്ഷികാജലായുകാദയോ മുഖസന്ദംശവിഷാഃ, ചിത്രശീര്ഷകശതദാരുകസാരികാദയോ മുഖസന്ദംശദംഷ്ട്രാവിശര്ധിതഗുദപുരീഷവിഷാഃ, വിഷഹതാസ്ഥിമത്സ്യാസ്ഥിപ്രഭൃതയോऽസ്ഥിവിഷാഃ, ശകുലീമത്സ്യാദയഃ പിത്തവിഷാഃ, സൂക്ഷ്മതുണ്ഡഭ്രമരാദയഃ ശൂകവിഷാഃ, കീടസര്പദേഹാ വ്യസവഃ ശവവിഷാ ഇതി| ഏഷാം ച സുശ്രുതസ്യ കല്പസ്ഥാനേ വിസ്തരോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തത്ര ജങ്ഗമവിഷസ്യ ബഹ്വധിഷ്ഠാനത്വേന പ്രാധാന്യാത് സര്വവേഗാനുഗതം സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– നിദ്രാമിത്യാദി| ഏതത് സുബോധ്യമ്||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സ്ഥാവരസ്യ സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– സ്ഥാവരം ചേത്യാദി| ഫേനച്ഛര്ദിരിതി ഫേനസ്യ ഛര്ദിഃ||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തത്ര ജങ്ഗമവിഷസ്യ സാമാന്യേന ലിങ്ഗമാഹ– നിദ്രാമിത്യാദി| ഫേനച്ഛര്ദീതി ഫേനസ്യ ഛര്ദിരിത്യവഗമ്യതേ||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിഷദാതൃലക്ഷണമാഹ– ഇങ്ഗിതജ്ഞ ഇത്യാദി| അഭിപ്രായസൂചകമ് ഈഹിതമിങ്ഗിതം, തജ്ജ്ഞോ വൈദ്യോ വാചാ ക്രിയയാ മുഖവൈകൃത്യാദിനാ ച വിഷദാതാരം ജാനീയാത്| ഏഭിര്വക്ഷ്യമാണലക്ഷണൈഃ| ന ദദാത്യുത്തരം പൃഷ്ട ഇതി സ്വീയാസത്കര്മജനിതവ്യാമോഹാത്| അപാര്ഥമിത്യനര്ഥകമ്| സങ്കീര്ണമിത്യസ്ഫുടമ്| ഹസത്യകസ്മാദിതി അഹേതോരപി ഹസതി| ഭയജവായുജനിതപര്വവ്യഥാപനോദനായാങ്ഗുലീഃ സ്ഫോടയതി| ക്രിയാന്തരകരണസൂചനായ മഹീം വിലിഖതി| ഭീതഃ സന് പ്രത്യേകം വീക്ഷതേ| ധ്യാമ ഇതി ദഗ്ധസമവര്ണഃ| കിഞ്ചിത്തൃണാദികമ്| വര്തതേ വിപരീത ഇതി വാരം വാരം പരിവര്ത്യ തിഷ്ഠതി||൪-൭||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അവനീപതേഃ പരികര്മിണോ വിഷമവചാരയന്തീതി തേഷാം വിഷദാതൃൗണാം ലക്ഷണമാഹ– ഇങ്ഗിതജ്ഞ ഇത്യാദി| അഭിപ്രായസൂചകമീഹിതമിങ്ഗിതം, തജ്ജ്ഞോ വൈദ്യഃ വാചാ ക്രിയാമുഖവൈവര്ണ്യാദിഭിര്വിഷദാതാരം ജാനീയാത്, ഏതൈര്ലിങ്ഗൈശ്ചേതി വക്ഷ്യമാണൈഃ| താന്യേവ ലിങ്ഗാന്യാഹ– നേത്യാദി| ആത്മീയാऽസത്കര്മജനിതവ്യാമോഹാത്, അപാര്ഥമിതി നിരര്ഥകം, സങ്കീര്ണമിതി അസ്ഫുടമ്| ഹസത്യകസ്മാദിത്യാദി| അഹാസഹേതോരപി ഹസതി| ഭയജവായുസമ്ഭൂതപര്വവ്യഥാപനോദായാങ്ഗുലീഃ സ്ഫോടയതി| ക്രിയാന്തകരണസൂചനായ മഹീം കിഞ്ചില്ലിഖതി| ത്രസ്തശ്ചാന്യോന്യമീക്ഷത ഇതി സ്വപാപകര്മോപലമ്ഭഭയേനാന്യോന്യമീക്ഷതേ| ധ്യാമ ഇതി ദഗ്ധസമവര്ണഃ, മലിനവസ്ത്രവര്ണ ഇതി ഡല്ലണഃ||൪-൭||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മൂലാദിവിഷാണാം പ്രമാദാദുപയുക്താനാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ– ഉദ്വേഷ്ടനമിത്യാദി| ഉദ്വേഷ്ടനം ദണ്ഡവിമര്ദനവദ്വ്യഥാ| മൂലവിഷൈരിത്യഷ്ടവിധൈരപി, ഏവം പത്രാദീനാമുക്താനാം യാവത്സങ്ഖ്യാകാനാമേകം സാമാന്യലക്ഷണമവഗന്തവ്യമ്| പ്രായേണ കാലഘാതീനീതി ഏതാനി നവ മൂലാദിവിഷാണി കാലാന്തരേണ മാരകാണി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| കന്ദവിഷം തു ത്രയോദശവിധമതിതീക്ഷ്ണത്വാദ്വ്യവായിവികാശ്യാദിഗുണയോഗാത്തദാത്വേന മാരകമ്||൮-൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

നവാനാം മൂലാദിവിഷാണാം പ്രമാദാദുപയുക്താനാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ– ഉദ്വേഷ്ടനമിത്യാദി, ഉദ്വേഷ്ടനം ദണ്ഡാദിമര്ദനവദ്വ്യഥാ| മൂലവിഷൈരഷ്ടവിധൈരപി|| പത്രവിഷലക്ഷണമാഹ– ജൃമ്ഭണമിത്യാദി| ജൃമ്ഭണം ജൃമ്ഭാബാഹുല്യമ്| ഫലവിഷലക്ഷണമാഹ– മുഷ്കേത്യാദി| മുഷ്കയോഃ ശ്വയഥുഃ| പുഷ്പവിഷലക്ഷണമാഹ– ഭവേദിത്യാദി| ത്വക്സാരേത്യാദി ത്വഗ്വിഷൈഃ സാരവിഷൈര്നിര്യാസവിഷൈഃ പൃഥക് ത്രിഭിഃ| പാരുഷ്യം ഖരസ്പര്ശത്വം മുഖസ്യൈവ, കഫസംസ്രവഃ ശ്ലേഷ്മാസ്രാവഃ| ക്ഷീരവിഷലക്ഷണമാഹ– ഫേനേത്യാദി| സുഗമമ്| ധാതുവിഷമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| ധാതുവിഷൈഃ ഹരിതാലാദികൈഃ| ഏഷാം കാലാവധിമാഹ– പ്രായേണേത്യാദി| ഏതാനി നവ മൂലാദിവിഷാണി കാലാന്തരേണ ഘ്നന്തി| കന്ദവിഷമപി ദശമമതിതീക്ഷ്ണത്വാദ്വ്യവായിവികാശ്യാദിഗുണയോഗാത്തദാത്വേന മാരകമ്||൮-൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിഷലിപ്തശസ്ത്രഹതസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– സദ്യ ഇത്യാദി| പച്യതേ ചാപ്യഭീക്ഷ്ണമിതി സദ്യസ്താവത് പച്യതേ, പശ്ചാദപി പുനഃ പുനഃ പാകമേതി||൧൩-൧൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിഷലിപ്തശസ്ത്രഹതസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– സദ്യ ഇത്യാദി| സദ്യസ്താവത് പച്യതേ പശ്ചാദപി പുനഃപുനഃ പാകമേതി| ദിഗ്ധാഹതം വിഷലിപ്തശസ്ത്രഹതമ്| ശത്രുഭിര്വ്രണസഞ്ചാരിതവിഷലക്ഷണമാഹ– ലിങ്ഗാനീത്യാദി| ഏതാന്യേവ പൂര്വോക്താനി, അമിത്രൈഃ ശത്രുഭിഃ, വ്രണേ ശസ്ത്രവ്രണേ, പ്രമാദാത് അനവധാനാത്| തന്ത്രാന്തരേ വിഷപീതലക്ഷണമ്– “സപീതം ഗൃഹധൂമാഭം പുരീഷം യോऽതിസാര്യതേ| ഫേനമുദ്വമതേ ചാപി വിഷപീതം തമാദിശേത്||” ഇതി||൧൩-൧൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സ്ഥാവരമഭിധായ ജങ്ഗമേഷ്വതിതീക്ഷ്ണത്വേന സര്പവിഷേ വാച്യേ തദാശ്രയാന് സര്പാനാഹ– വാതപിത്തകഫാത്മാന ഇത്യാദി| ഭോഗീ ഫണീ, മണ്ഡലീ മണ്ഡലവദ്രഥാങ്ഗലാങ്ഗലാദിരൂപമണ്ഡലയുക്തഃ| രാജിലശ്ചിത്രദീര്ഘരേഖാവാന്; ഏതേ യഥാക്രമം വാതാദ്യാത്മാനോ വാതാദിപ്രകൃതയഃ| വ്യതികരജാന് സര്പാന് ദര്ശയതി– ദ്വ്യന്തരാ ദ്വന്ദ്വരൂപിണ ഇതി| ദ്വയോരന്തരം വിശേഷോ യേഷു തേ തഥാ| യഥാ– ഫണിനാ മണ്ഡലിന്യാം ഗോനസാ ജാതാഃ, മണ്ഡലിനാ ഗോനസേന ച ഫണിന്യാം കൃഷ്ണസര്പാഃ, ഏവമന്യേऽപി ജാതിസങ്കരാ ഊഹ്യാഃ| ‘വ്യന്തരാ’ ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥഃ, വിശബ്ദസ്യ ദ്വ്യര്ഥത്വാത്; തഥാ ‘വിഭവാന്മഹാനാകാശഃ’ ഇത്യത്ര വ്യാഖ്യാതം, വിഭവാദിതി ദ്വിഭാവാത്; ദ്വിഭാവശ്ച സര്വമൂര്തദ്രവ്യൈഃ സംയോഗഃ സര്വത്ര ഉപലമ്ഭശ്ചേതി| ദ്വന്ദ്വരൂപിണ ഇതി ദ്വയോഃ ഫണിമണ്ഡലിനോര്വാതപിത്തപ്രകൃതയോര്യത് പ്രകൃതിത്വം തന്മിലിതപ്രകൃതിത്വമേഷാമിത്യര്ഥഃ, വാതപിത്തപ്രകൃതയോരഥവാ ദ്വയോര്യദ്ദോഷയോ രൂപം തദ്രൂപമിത്യര്ഥഃ||൧൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സ്ഥാവരമഭിധായ ജങ്ഗമേഷ്വതിതീക്ഷ്ണത്വേന സര്പവിഷേ വാച്യേ തദാശ്രയാന് സര്പാനാഹ– വാതേത്യാദി| ഭോഗീ ഫണീ, മണ്ഡലീ രഥാങ്ഗലാങ്ഗലാദിരൂപമണ്ഡലയുക്തഃ, രാജിലശ്ചിത്രദീര്ഘരേഖാവാന്, ഏതേ യഥാക്രമം വാതപിത്തകഫപ്രകൃതയഃ| വ്യതികരജാന് സര്പാന് ദര്ശയതി– ദ്വ്യന്തരാദ്വന്ദ്വരൂപിണ ഇതി| ദ്വ്യന്തരാഃ ദ്വയോരന്തരം വിശേഷോ യേഷു തേ തഥാ, യഥാ– ഫണിനാ കൃഷ്ണസര്പേണ മണ്ഡലിന്യാം ഗോനസാ ജാതാഃ, മണ്ഡലിനാ വാ ഗോനസേന ച| ഫണിന്യാം കൃഷ്ണസര്പാഃ, ഏവമന്യേऽപി ജാതിവ്യതികരാ ഊഹ്യാഃ| ദ്വന്ദ്വരൂപിണ ഇതി ദ്വയോര്യോ ഭാവഃ; തദ്വന്ത ഇത്യര്ഥഃ||൧൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഭോഗിപ്രഭൃതികൃതദംശേഷു വാതാദീനാം ലിങ്ഗമാഹ– ദംശോ ഭോഗികൃത ഇത്യാദി| സര്വവാതവികാരകൃദിത്യനേനൈവ കൃഷ്ണത്വേ സിദ്ധേ തദുക്തിരവശ്യമ്ഭാവിത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്, ഏവമുത്തരത്രാപി പീതാദ്യഭിധാനമ്||൧൭-൧൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഭോഗിപ്രഭൃതിഭിഃ കൃതദംശേഷു ലക്ഷണം വാതാദീനാമാഹ– ദംശ ഇതി| സര്വവാതവികാരകൃദിത്യനേനൈവ കൃഷ്ണത്വേ സിദ്ധേ തദുക്തിരവശ്യമ്ഭാവിതാഖ്യാപനാര്ഥമ്| ഏവമുത്തരത്രാപി പീതാദ്യഭിധാനമ്||൧൭-൧൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിശിഷ്ടദേശാദിദഷ്ടസ്യാസാധ്യത്വമാഹ– അശ്വത്ഥേത്യാദി| യാമ്യേ ചേതി ഭരണ്യാമ്| ഋക്ഷേ നക്ഷത്രേ| മര്മസ്വിതി ആശുഘാതിഷു| യാമ്യേ ചേതി ചകാരേണാര്ദ്രാശ്ലേഷാമഘാമൂലകൃത്തികാനാം ഗ്രഹണമ്| യദുക്തമന്യത്ര– “ചൈത്യായതനവല്മീകശ്മശാനേഷു ചതുഷ്പഥേ| ആര്ദ്രാശ്ലേഷാമഘാമൂലകൃത്തികാഭരണീഷു ച|| പഞ്ചമ്യാം സന്ധ്യയോര്ദംശേ മര്മസ്വാശുഹരേഷു ച| ദഷ്ടാഃ കഷ്ടേന ജീവന്തി യദി ദൂതാദിസമ്പദഃ||” ഇതി||൧൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിശിഷ്ടദേശനക്ഷത്രദഷ്ടസ്യാസാധ്യത്വമാഹ– അശ്വത്ഥേത്യാദി| യാമ്യേ ചേതി ഭരണ്യാം യാമ്യേ ഇത്യത്ര “പിത്ര്യേ” ഇതി പാഠഃ| പിത്ര്യേ മഘായാം, ഋക്ഷേ നക്ഷത്രേ| യേ ച മര്മസു ദഷ്ടാഃ സ്യുസ്തേऽപി ത്യാജ്യാഃ| മര്മസ്വിതി ആശുഘാതിഷു| യാമ്യേ ചേതി ചകാരേണാര്ദ്രാശ്ലേഷാമഘാമൂലകൃത്തികാദീനാം സമുച്ചയനമ്| യദുക്തമന്യത്ര– “ചൈത്യായതനവല്മീകശ്മശാനേഷു ചതുഷ്പഥേ| ആര്ദ്രാശ്ലേഷാമഘാമൂലകൃത്തികാഭരണീഷു ച|| പഞ്ചമ്യാം സന്ധ്യയോര്ദംശേ മര്മസ്വാശുഹരേഷു ച| ദഷ്ടാഃ കഷ്ടേന ജീവന്തി യദി ദൂതാദിസമ്പദഃ||” ഇതി||൧൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദര്വീത്യാദി| ദര്വീകരാണാം വിഷമാശു ഹന്തി അശ്വത്ഥാദൌ വിശേഷേണ ദര്വീകരാണാമാശുമാരകം; ദര്വീകരാഃ ഫണിനഃ| സര്വാണി ചോഷ്ണേ ദ്വിഗുണീഭവന്തീതി ഉഷ്ണസംയോഗേ സതി സര്വാണി വിഷാണി സ്വരൂപതോ ദ്വൈഗുണ്യം ഭജന്തേ; “സര്വാണി ചോക്താനി യഥാക്രമേണ” ഇതി പാഠാന്തരേ അയമര്ഥഃ– സര്വാണി ഭോഗിമണ്ഡലിരാജിലവിഷാണി യഥാക്രമേണ യഥോദ്ദിഷ്ടക്രമേണ ഉക്താന്യശ്വത്ഥാദിഷ്വാശുഘാതീനി| ദര്വീകരവിഷസ്യ പൃഥഗുപാദാനം വിശേഷാര്ഥമ്|൨൦|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദര്വീകരാണാമിത്യാദി| അശ്വത്ഥാദൌ വിശേഷേണ ദര്വീകരാണാം വിഷമാശുഘാതകം, ദര്വീകരാഃ ഫണിനഃ| സര്വാണി ചോഷ്ണേ വിഗുണീഭവന്തീതി ഉഷ്ണസംയോഗേ സര്വാണി വിഷാണി സ്വരൂപതോ വൈഗുണ്യം ഭജന്തേ “സര്വാണി ചോഷ്ണേ ദ്വിഗുണീഭവന്തി” ഇതി പാഠേ സര്വാണ്യശേഷാണി വിഷാണ്യുഷ്ണകാലേ ദ്വിഗുണീഭവന്തി ദ്വിഗുണശക്തീനി ഭവന്തി| “സര്വാണി ചോര്ധ്വേ ദ്വിഗുണീഭവന്തി” ഇത്യപരേ പഠന്തി| ഊര്ധ്വേ ദേശ ഇത്യര്ഥഃ| “സര്വാണി ചോക്താനി യഥാക്രമേണ” ഇതി പാഠാന്തരം, തദായമര്ഥഃ– സര്വാണി മണ്ഡലിരാജിലവിഷാണി യഥാക്രമേണ യഥോപദിഷ്ടക്രമേണോക്താऽശ്വത്ഥാദിഷ്വാശുഘാതീനി| ദര്വീകരവിഷസ്യ പൃഥഗുപാദാനം വിശേഷാര്ഥമ്|൨൦|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഏവമപരേഷ്വപി ആശുഘാതിത്വം സമ്ഭവതി, താനാഹ– അജീര്ണേത്യാദി| അജീര്ണപിത്താതപപീഡിതേഷ്വിതി അജീര്ണിനി ദോഷത്രയപ്രകോപാത്, പിത്താതപപീഡിതയോ രൌക്ഷ്യാത്, ബാലവൃദ്ധയോരസമ്പൂര്ണക്ഷീണധാതുത്വേന വിഷവേഗാസഹത്വാത്, ബുഭുക്ഷിതേഷ്വിതി പിത്തവൃദ്ധ്യാ ഉഷ്ണദേഹത്വാത്, ക്ഷീണക്ഷത ഇതി ക്ഷതക്ഷീണേ ബഹുലവാതദുഷ്ടേഃ, മേഹിനി ദോഷത്രയപ്രകോപാത്, കുഷ്ഠയുക്തേ രക്താദിദോഷാത്, രൂക്ഷേ വാതകോപാത്, അബലേ ക്ലേശാസഹത്വാത്, ഗര്ഭവതീഷു ഗര്ഭേണോത്ക്ഷിപ്തദോഷത്വാത്; ഏഷു വിഷമാശുഘാതീതി||൨൦||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അപരേഷു യേഷു യഥാऽऽശുഘാതിത്വം സമ്ഭവതി താനാഹ– അജീര്ണേത്യാദി| അജീര്ണിനി ദോഷത്രയപ്രകോപാദ്വിഷമാശുഘാതി, പിത്താതപപീഡിതയോ രൌക്ഷ്യാത്, ബാലവൃദ്ധയോരസമ്പൂര്ണക്ഷീണധാതുത്വേന വിഷവേഗാസഹത്വാത്| ബുഭുക്ഷിതേഷ്വിതി വാതപിത്തവൃദ്ധ്യോഷ്ണദേഹത്വാത്| ക്ഷീണക്ഷത ഇതി ക്ഷതക്ഷീണേ ബഹുലവാതദുഷ്ടേഃ, മേഹിനി ദോഷത്രയകോപാത്, കുഷ്ഠജുഷ്ടേ രക്താദിദോഷാത്, രൂക്ഷേ വാതകോപാത്, അബലേ വേഗാസഹത്വാത്, ഗര്ഭവതീഷു ഗര്ഭേണോത്ക്ഷിപ്തദോഷത്വാത്; ഏഷു വിഷമാശുഘാതീതി||൨൦||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇദാനീം സര്വഥാ വര്ജനീയമാഹ– ശസ്ത്രക്ഷത ഇത്യാദി| രാജ്യോ ലതാഭിശ്ചേതി രാജ്യോ ലേഖാഃ ലതാഭിസ്താഡനാന്ന ഭവന്തി| തദുക്തമാലമ്ബായനേ– “നൈതി രക്തം ക്ഷതാദ്യസ്യ ലതാഘാതൈര്ന രാജികാഃ| ന ലോമഹര്ഷഃ ശീതാദ്ഭിര്വര്ജയേത്തം വിഷാര്ദിതമ്||” ഇതി| ജിഹ്മം വക്രം, സ്തബ്ധമിതി കാര്തികഃ| കേശശാത ഇതി കര്ഷണാത് കേശോത്പാടഃ| കണ്ഠഭങ്ഗോ ഗ്രീവായാ അവിധാരണമ്| ഹന്വോഃ സ്ഥിരത്വം ഹനുദ്വയസ്യ ലഗ്നത്വമ്| വര്തിര്ഘനേതി ലാലാരൂപാ വര്തിഃ| രക്തം സ്രവേദൂര്ധ്വമധശ്ച യസ്യേതി മുഖനാസാഗുദാദിഭ്യഃ ശോണിതസ്രാവഃ| ദംഷ്ട്രാനിപാതാശ്ചതുരശ്ചേതി ചത്വാര ഇതി പ്രാപ്തേ ചതുര ഇതി നിര്ദേശഃ ആഗമവിധേരനിത്യത്വാത്, യഥാ– “അഗ്രതശ്ചതുരോ വേദാ” ഇത്യാദി| ഉന്മത്തമത്യര്ഥമുപദ്രുതമിതി ഉന്മത്തമത്യര്ഥമുന്മാദവന്തമ്, ഉപദ്രുതം ജ്വരാതിസാരാദിഭിരത്യര്ഥമുപദ്രുതമ്| ഹീനസ്വരം വക്തുമസമര്ഥമ്| വിവര്ണം കൃഷ്ണവര്ണമ്| സാരിഷ്ടം നാസാഭങ്ഗാദിയുക്തമ്| അവേഗിനം ഗമനാദിവേഗരഹിതം, വിണ്മൂത്രാദിവേഗരഹിതമിതി കാര്തികഃ||൨൧-൨൪||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സര്വഥാ വര്ജനീയമാഹ– ശസ്ത്രേത്യാദി| രാജ്യോ ലേഖാഃ ലതാഭിസ്താഡിതേऽങ്ഗേ ന സമ്ഭവന്തി നോച്ഛലന്തി| അത്രാലമ്ബായനേऽപ്യുക്തമ്– “നൈതി രക്തം ക്ഷതാദ്യസ്യ ലതാഘാതേ ന രാജികാഃ| ന ലോമഹര്ഷഃ ശീതാദ്ഭിര്വര്ജയേത്തം വിഷാര്ദിതമ്||” ഇതി| അപരം വര്ജ്യമാഹ– ജിഹ്മമിത്യാദി| ജിഹ്മം വക്രം, സ്തബ്ധമിതി കാര്തികഃ| കേശശാതഃ ഘര്ഷണാത്കേശോത്പാടഃ, കണ്ഠഭങ്ഗേന ഗ്രീവായാ അധാരണം, ഹന്വോഃ സ്ഥിരത്വം ഹനുദ്വയസ്യ ലഗ്നത്വമ്| അപരമപി വര്ജ്യമാഹ– വര്തിരിത്യാദി| ലാലാരൂപാ വര്തിര്യസ്യ മുഖാന്നിര്ഗച്ഛതി| രക്തം സ്രവേദൂര്ധ്വമധശ്ചേതി മുഖനാസാഗുദമേഹനാദിഭ്യഃ ശോണിതസ്രാവഃ| ദംശനിപാതാശ്ചതുര ഇതി ചത്വാര ഇതി പ്രാപ്തേऽനിത്യത്വാദാഗമാഭാവഃ| അന്യമപി വര്ജ്യമാഹ– ഉന്മത്തമിത്യാദി| ഉന്മത്തം ഉന്മാദവന്തം, ജ്വരാതിസാരാദിഭിരത്യര്ഥമുപദ്രുതം ച, ഹീനസ്വരം വക്തുമസമര്ഥം, വിവര്ണം കൃഷ്ണവര്ണം, സാരിഷ്ടം നാസാഭങ്ഗാദിയുക്തമ്, അവേഗിനം പ്രഥമാദിവേഗരഹിതം, വിണ്മൂത്രവേഗരഹിതമിതി കാര്തികഃ||൨൧-൨൪||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സ്ഥാവരജങ്ഗമവിഷമേവ ജീര്ണത്വാദിഭിര്വിശേഷൈര്ദൂഷീവിഷസഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ; തദാഹ– ജീര്ണമിത്യാദി| വിഷഘ്നൌഷധിഭിരിതി അഗദാദിഭിഃ| ദാവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം വേതി ദാവാഗ്നിര്വനാഗ്നിഃ| സ്വഭാവതോ വാ ഗുണവിപ്രഹീനമിതി സ്വഭാവാദേവ കിമപി വിഷം വ്യവായിവികാശിപ്രഭൃതിഷു ദശസു ഗുണേഷു മധ്യേ ഏകദ്വിത്ര്യാദിഗുണഹീനം യദി ഭവതി തദാ ദൂഷീവിഷതാമുപൈതി||൨൫||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സ്ഥാവരജങ്ഗമവിഷമേവ ജീര്ണത്വാദിഭിഃ കാരണൈര്ദൂഷീവിഷസഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ; തദാഹ– ജീര്ണമിത്യാദി| വിഷഘ്നൌഷധിഭിരിതി അഗദാദിഭിര്ഹതവീര്യം, ദാവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം ചേതി ദാവാഗ്നിര്വനാഗ്നിഃ| സ്വഭാവത ഇതി സ്വഭാവാദേവ കിമപി വികാശിവ്യവായിപ്രഭൃതിഷു ദശസു ഗുണേഷു മധ്യേ ഏകദ്വിത്ര്യാദിഗുണഹീനം സദ്ദൂഷീവിഷതാം പ്രാപ്നോതി||൨൫||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗുണഹീനതാമേവ കാര്യേണ ദര്ശയതി– വീര്യാല്പഭാവാദിത്യാദി| ന നിപാതയേദിതി ന മാരയതി സദ്യശ്ചിരേണ വാ| കഫാന്വിതമിതി കഫാന്വിതം സത് മന്ദീഭൂതൌഷ്ണ്യാദിഗുണം ന മാരയതി| വര്ഷഗണാനുബന്ധീതി അപാകാച്ചിരസ്ഥായി| തേനാര്ദിതോ ഭിന്നപുരീഷവര്ണ ഇതി തേന ദൂഷീവിഷേണാര്ദിതഃ; ഭിന്നശബ്ദോऽത്ര പുരീഷവര്ണാഭ്യാം പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ, ഭിന്നവര്ണോ വിവര്ണഃ| വൈഗന്ധ്യവൈരസ്യയുത ഇതി വിരുദ്ധഗന്ധമുഖവൈരസ്യയുക്തഃ| വിചേഷ്ടമാനോ വിരുദ്ധാം ചേഷ്ടാം കുര്വന്, അരതിമസുഖം ലഭതേ||൨൬-൨൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

താമേവ ഗുണഹീനതാം കാര്യേണ ദര്ശയതി– വീര്യേത്യാദി| തദ്വീര്യസ്യാല്പത്വാത്| ന നിപാതയേത് ന മാരയേത്, സദ്യശ്ചിരേണ വാ| കഫാന്വിതം സന്മന്ദീഭൂതൌഷ്ണ്യാദിഗുണത്വാത് ന മാരയതി, വര്ഷഗണാനുബന്ധി അപാകാച്ചിരസ്ഥായി| തേന ഗരരൂപേണ യേ ദോഷാ ഭവന്തി, താന്ദര്ശയന്നാഹ– തേനേതി| തേന ഗരരൂപേണ വിഷേണ പീഡിതോ ഭിന്നപുരീഷവര്ണാദികഃ സ്യാത്, ഭിന്നശബ്ദോऽത്ര പുരീഷവര്ണാഭ്യാം പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഭിന്നവര്ണോ വിവര്ണഃ| വിഗന്ധവൈരസ്യയുത ഇതി വിരുദ്ധഗന്ധമുഖവൈരസ്യയുക്തഃ, വിചേഷ്ടമാന ഇതി വിരുദ്ധാം ചേഷ്ടാം കുര്വന്, അരതിമസുഖം ലഭതേ||൨൬-൨൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സ്ഥാനവിശേഷേണ വിശിഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– ആമാശയസ്ഥ ഇത്യാദി| കഫാവൃതത്വേന വാതകോപ ആമാശയേ, തേന കഫവാതരോഗീത്യുക്തമ്| അനിലപിത്തരോഗീതി പക്വാശയേ ദുഷ്ടവാതസമ്ബന്ധേന പ്രത്യാസന്നസ്യാശയസ്ഥസ്യ പിത്തസ്യ കോപഃ| ഭവേത് സമുദ്ധസ്തശിരോരുഹാങ്ഗ ഇതി അത്രാങ്ഗശബ്ദാത് പരം രുഹശബ്ദോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേനായമര്ഥഃ– സമുദ്ധസ്തശിരോരുഹാങ്ഗരുഹഃ, ശിരോരുഹാഃ കേശാഃ, അങ്ഗരുഹം ലോമ; തദുക്തമാലമ്ബായനേ– “സീദന്തി കേശലോമാനി തസ്മിന് പക്വാശയം ഗതേ|” ഇത്യാദി| വിലൂനപക്ഷസ്തു യഥാ വിഹങ്ഗ ഇതി മുണ്ഡിതപക്ഷശകുനിസദൃശഃ, ഏതത് പക്വാശയഗതസ്യൈവ ലിങ്ഗമ്||൨൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സ്ഥാനവിശേഷേണ വിശിഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– ആമാശയസ്ഥ ഇത്യാദി| കഫാവൃതത്വേന വാതകോപഃ ആമാശയേ, തേന കഫവാതരോഗീത്യുക്തമ്| അനിലപിത്തരോഗീതി പക്വാശയേ ദുഷ്ടവാതസമ്ബന്ധേന പ്രത്യാസന്നാശയസ്യ പിത്തസ്യ കോപഃ| ഭവേത് സമുദ്ധസ്തശിരോരുഹാങ്ഗ ഇതി അത്രാങ്ഗശബ്ദാത് പരം രുഹശബ്ദോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേനായമര്ഥഃ– സമുദ്ധസ്തശിരോരുഹാങ്ഗരുഹഃ| ശിരോരുഹഃ കേശഃ, അങ്ഗരുഹം ലോമേത്യര്ഥഃ| തദുക്തമാലമ്ബായനേ– “സീദന്തി കേശലോമാനി തസ്മിന് പക്വാശയം ഗതേ|” ഇതി| വിലൂനപക്ഷസ്തു യഥാ വിഹങ്ഗ ഇതി മുണ്ഡിതപക്ഷശകുനിരിവ| ഏതച്ച പക്വാശയഗതസ്യൈവ ലിങ്ഗമ്||൨൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തസ്യ രസാദിധാതുഗതസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– സ്ഥിതം രസാദിഷ്വിത്യാദി| യഥോക്താന് കരോതി ധാതുപ്രഭവാന് വികാരാനിതി സുശ്രുതേ വ്യാധിസമുദ്ദേശീയാധ്യായോക്താനന്നാऽശ്രദ്ധാദീന് കരോതി; കോപം ച ശീതാനിലദുര്ദിനേഷു യാതീതി കഫസമ്ബന്ധാത് ശീതാദൌ കാലേ കോപം യാതി| പൂര്വം ശൃണു തസ്യ രൂപമിതി പൂര്വരൂപം ശൃണ്വിത്യര്ഥഃ||൨൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ രസാദിധാതുഗതസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– സ്ഥിതമിത്യാദി| യഥോക്താന് സുശ്രുതേ വ്യാധിസമുദ്ദേശീയോക്താന് അന്നാऽശ്രദ്ധാദീന് കരോതി| കോപം ച ശീതേത്യാദി കഫസമ്ബന്ധാത് ശീതാദൌ കാലേ ശീഘ്രം കോപം യാതി| പൂര്വം ശൃണു തസ്യ രൂപമിതി പൂര്വരൂപം ശൃണ്വിത്യര്ഥഃ||൨൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തദേവാഹ– നിദ്രേത്യാദി| വിശ്ലേഷഹര്ഷാവിതി വിശ്ലേഷോ ഗാത്രസ്യ ശൈഥില്യം, ഹര്ഷോ രോമഹര്ഷഃ| ഏതാനി വാതകഫജാനി ലിങ്ഗാനി| തത ഇതി പൂര്വരൂപാദനന്തരമ്| അന്നമദാവിപാകാവിതി അന്നമദഃ അന്നേ ഭുക്തേ മദോ ഹര്ഷഃ അന്നമദഃ; കാര്തികസ്തു അന്നവിക്ഷേപണമന്നമദമാഹ– അന്നമദോ രസാജീര്ണമിതി ഗദാധരഃ; അവിപാകോऽന്നസ്യാപാകഃ| പാദകരപ്രശോഥമിതി പാദേ കരേ ച പ്രകൃഷ്ടം ശോഥം കരോതി| “മൂര്ഛാം തഥാ ഛര്ദിമഥാതിസാരമ്” ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ “പ്രലേപകം ഛര്ദിമ്” ഇത്യാദി പാഠാന്തരേ പ്രലേപകം സ്വേദപ്രവൃത്ത്യാ പിച്ഛിലം ഗാത്രം, ജ്വരവിശേഷം വാ||൩൦-൩൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തദേവാഹ– നിദ്രേത്യാദി| വിശ്ലേഷോ ഗാത്രശൈഥില്യം, ഹര്ഷോ രോമഹര്ഷഃ, അങ്ഗമര്ദോ വേദനാവിശേഷഃ; ഏതാനി വാതകഫജാനി, തത ഇതി പൂര്വരൂപാദനന്തരമ്| അന്നമദാവിപാകാവിതി അന്നേ ഭുക്തേ മദോ ഹര്ഷോऽന്നമദഃ, കാര്തികസ്തു അന്നവിക്ഷേപണമന്നമദമാഹ, അന്നമദോ രസാജീര്ണമിതി ഗദാധരഃ; അവിപാകോऽന്നസ്യ പാകാഭാവഃ| പാദകരപ്രശോഥമിത്യാദി പാദേ കരേ ച പ്രകൃഷ്ടം ശോഫം കരോതി| മൂര്ഛാം തഥാ ഛര്ദിമഥാതിസാരമിത്യസ്യ സ്ഥാനേ “പ്രലേപകം ഛര്ദിമഥാതിസാരമ്” ഇതി പാഠാന്തരമ്| തത്ര പ്രലേപകം പിച്ഛിലസ്വേദപ്രവൃത്ത്യാ ഗാത്രലിപ്തിം, ജ്വരവിശേഷം വാ കരോതി||൩൦-൩൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തദേവ നാനാപ്രകാരം യദ്യത് കരോതി തത്തദാഹ– ഉന്മാദമന്യദിത്യാദി| ക്ഷപയേച്ച ശുക്രമിതി ഷാണ്ഢ്യം കരോതീത്യര്ഥഃ| താംസ്താനിതി വിസര്പവിസ്ഫോടകാദീന്||൩൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തദേവ നാനാപ്രകാരം യദ്യത്കരോതി തത്തദാഹ– ഉന്മാദമിത്യാദി| ഗാദ്ഗദ്യം ഗദ്ഗദവാക്യതാമ്| താംസ്താനിതി വിസ്ഫോടകാദീന്||൩൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദൂഷീവിഷസ്യ നിരുക്തിമാഹ– ദൂഷിതമിത്യാദി| ദേശകാലാന്നദിവാസ്വപ്നൈരിതി ദേശഃ പ്രചുരാനിലശീതവൃഷ്ടിരനൂപാദിഃ, കാലഃ ശീതാനിലദുര്ദിനാദിഃ, അന്നം യവതിലകുലത്ഥാദി, തൈര്ദൂഷിതം കോപിതമ്| അഭീക്ഷ്ണശഃ പുനഃ പുനഃ| ധാതുദൂഷകത്വേന ദൂഷീവിഷമ്| സംയോഗജം വിഷം ദ്വിവിധമ്– ഏകം സവിഷാവിഷസംയോഗകൃതം കൃത്രിമസഞ്ജ്ഞമ്, അപരം നിര്വിഷദ്രവ്യകൃതം ഗരസഞ്ജ്ഞമ്| യദാഹ വൃദ്ധകാശ്യപഃ– “ സംയോഗജം ച ദ്വിവിധം തൃതീയം വിഷമുച്യതേ| ഗരഃ സ്യാദവിഷം തത്ര, സവിഷം കൃത്രിമം മതമ്||” ഇതി| അത ഏവ രസായനേ ചരകഃ– “ദംഷ്ട്രാവിഷേ മൂലവിഷേ സഗരേ കൃത്രിമേ വിഷേ|” ഇതി||൩൩-൩൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദൂഷീവിഷലക്ഷണമാഹ– ദൂഷിതമിത്യാദി| ദേശഃ പ്രചുരാനിലശീതവര്ഷാതപഃ, കാലഃ ശീതാനിലദുര്ദിനാദിഃ, അന്നം യവതിലകുലത്ഥാദി; അന്നസ്യോപലക്ഷണത്വാദ്വ്യവായവ്യായാമക്രോധാദയോऽപി ഗ്രാഹ്യാഃ; തൈര്ദൂഷിതം കോപിതമ്, അഭീക്ഷ്ണശഃ പുനഃപുനഃ| ധാതുദൂഷകത്വേന ദൂഷീവിഷമ്|| ഇദാനീം സാധ്യയാപ്യപ്രത്യാഖ്യേയം ച ദര്ശയന്നാഹ– സാധ്യമിത്യാദി| സുഗമമ്| സംയോഗജവിഷം ദ്വിവിധമ്– ഏകം സവിഷാऽവിഷസംയോഗകൃതം കൃത്രിമവിഷമ്, അപരം നിര്വിഷദ്രവ്യകൃതം ഗരസഞ്ജ്ഞമ്| യദാഹ വൃദ്ധകാശ്യപഃ– “സംയോഗജം ച ദ്വിവിധം തൃതീയം വിഷമുച്യതേ| ഗരഃ സ്യാദവിഷം തത്ര സവിഷം കൃത്രിമം മതമ്||” ഇതി| അത ഏവ രസായനേ ചരകഃ– “ദംഷ്ട്രാവിഷേ മൂലവിഷേ സഗരേ കൃത്രിമേ വിഷേ|” ഇതി| ആത്മവതഃ പഥ്യാശിനഃ| ക്ഷീണസ്യ ക്ഷീണധാതോഃ||൩൩-൩൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഏതദ്ദ്വയമപി ദര്ശയിതുമാഹ– സൌഭാഗ്യാര്ഥമിത്യാദി| സ്ത്രിയഃ സൌഭാഗ്യാര്ഥം ശത്രുപ്രയുക്താ വാ സവിഷജന്തൂനാം സ്വേദം, രജശ്ചൂര്ണം, നാനാങ്ഗജാന് നാനാഗരകരാന് മലാന് അന്നാദൌ ദദതി| തൈരിതി സ്വേദരജഃപ്രഭൃതിഭിഃ| ഗരശ്ചാസ്യേതി അപാകാജ്ജഠരാവസ്ഥിതസ്വേദാദിരേവ ഗരഃ, അത ഏവ തസ്യോദരാമയഃ; കിംവാ വക്ഷ്യമാണമര്മപ്രധമനാദിലക്ഷണോ വ്യാധിര്ഗരഃ| മര്മപ്രധമനം മര്മവ്യഥാ| ശോഥലക്ഷണമിതി ശോഥ ഏവ ലക്ഷണമ്| ജഠരമുദരമ്| അന്യസ്യ വ്യാധേര്ലിങ്ഗാനി ദര്ശയേദിതി അന്യസ്യ വിസ്ഫോടാദേര്ലിങ്ഗം ദര്ശയതി||൩൫-൩൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഏതച്ച ദ്വയമപി ദര്ശയിതുമാഹ– സൌഭാഗ്യാര്ഥമിത്യാദി| സ്ത്രിയഃ സൌഭാഗ്യാര്ഥം ശത്രുപ്രയുക്ത്യാ വാ സവിഷജന്തൂനാം സ്വേദം, രജഃ ചൂര്ണം, നാനാങ്ഗജാന്മലാന് അന്നാദൌ ദദതി| തൈരിതി സ്വേദരജഃപ്രഭൃതിഭിഃ| ഗര ഏവാസ്യോപജായത ഇതി അപാകാത് ജഠരാവസ്ഥിതസ്വേദാദിരേവ ഗരഃ, അത ഏവ തസ്യോദരാമയഃ| മര്മപ്രധമനം മര്മവ്യാധിഃ| ശോഥലക്ഷണമിതി ശോഥ ഏവ ലക്ഷണമ്| ജഠരം ഉദരമ്| അന്യസ്യ വ്യാധേ രക്തപിത്താദേഃ||൩൫-൩൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സമ്പ്രതി ലൂതാനാം ഘോരവിഷത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമൈതിഹ്യമാഹ– യസ്മാല്ലൂനം തൃണമിത്യാദി| ഇതി കില ശ്രുതിഃ– “വിശ്വാമിത്രോ നരപതിഃ കാമധേനോര്ബലാത്കാരപരിഗ്രഹേണ മുനിസത്തമം വശിഷ്ഠം കോപയാഞ്ചകാര, കുപിതേന തേനാന്തര്ജ്വലദവിരലകോപാനലജ്വലിതം കുകുലയുഗലമിവ ബഹലപാടലം ലോചനദ്വയം വഹതാ ഭഗവാന് രവിരവലോകിതഃ| തതസ്തസ്യ ഭ്രൂകുടിഭയങ്കരലലാടതടപ്രസ്യന്ദീ സ്വേദബിന്ദൂത്കരഃ പ്രചണ്ഡതരഃ പ്രത്യാസന്നലൂനതൃണേ ധേന്വര്ഥം സമ്ഭൃതേ നിപതിതോ ലൂതാऽഭൂത്|” ഇതി| താസ്തു ഷോഡശ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ത്രിമണ്ഡലാ തഥാ ശ്വേതാ കപിലാ പീതകാ തഥാ| ലാലാമൂത്രവിഷാ രക്താ കഠിനാ ചാഷ്ടമീ സ്മൃതാ| സൌവര്ണികാ ലാജവര്ണാ ജാലിന്യേകപദീ തഥാ| കൃഷ്ണാऽഗ്നിവക്ത്രാ കാണ്ഡാ ച മാലാഗുണ്യഷ്ടമീ മതാ||” (സു. ക. അ. ൮) ഇതി||൩൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സമ്പ്രതി ലൂതാനാം ഘോരവിഷത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമൈതിഹ്യമാഹ– യസ്മാദിത്യാദി| യസ്മാത് കാരണാത് മുനേഃ പ്രസ്വേദബിന്ദവോ ലൂനം തൃണം പ്രാപ്താഃ, തസ്മാല്ലൂതാ ഭാഷ്യന്തേ, താ ലൂതാഃ സങ്ഖ്യയാ ഷോഡശ ഭവന്തി| ഇതി കില ശ്രുതിഃ– ‘യത്കാമധേനോര്ബലാത്പരിഗ്രഹേണ വിശ്വാമിത്രോ നൃപതിര്വശിഷ്ഠം കോപയാമാസ, തേന ച കുപിതേനാന്തര്ജ്വലദവിരലകോപാനലജ്വലിതം കുകുലയുഗലമിവ ബഹലപാടലം നയനയുഗലം വഹതാ ഭഗവാന് രവിരവലോകിതഃ| തതസ്തസ്യ ഭൃകുടിഭയങ്കരലലാടതടപ്രസ്യന്ദീ സ്വേദബിന്ദൂത്കരഃ പ്രചണ്ഡതരഃ പ്രത്യാസന്നലൂനതൃണേ ധേന്വര്ഥം സമ്ഭൃതേ നിപതിതോ ലൂതാऽഭൂത||’ ഇതി| താസ്തു ഷോഡശ| യദാഹ സുശ്രുതാചാര്യഃ– “ത്രിമണ്ഡലാ തഥാ ശ്വേതാ കപിലാ പീതികാ തഥാ| ലാലാമൂത്രവിഷാ രക്താ കഠിനാ ചാഷ്ടമീ സ്മൃതാ|| സൌവര്ണികാ ലാജവര്ണാ ജാലിന്യേണീപദീ തഥാ| കൃഷ്ണാ സ്നിഗ്ധമുഖീ കാണ്ഡാ മാലാതുണ്ഡ്യഷ്ടമീ തഥാ|| താസാമഷ്ടൌ കൃച്ഛ്രസാധ്യാ വര്ജ്യാസ്താവത്യ ഏവ തു|” ഇതി| മതാന്തരേണോത്പത്തിരന്യഥാ വര്ണ്യതേ– “അന്യേ വദന്തി ഭുക്തസ്യ ദുഷ്ടസ്യാന്നസ്യ മൂര്ഛനാത്| സമ്ഭവന്തി വിഷസ്ഫോടാ യേ ലൂതാകീടലക്ഷണാഃ|| യഥാസ്വം ധാരയന്തസ്തേ ലൂതാകീടാസ്തു കീര്തിതാഃ|” ഇതി||൩൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

താസാം സാമാന്യദംശലക്ഷണമാഹ– താഭിര്ദഷ്ട ഇത്യാദി| ദംശകോഥ ഇതി ദംശദേശേ പൂതിഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രവൃത്തിഃ ക്ഷതജസ്യേതി രക്തസ്യ പ്രവര്തനമ്| സര്വലൂതാനാമിതി അസാധ്യാഷ്ടവിധസൌവര്ണികാദിലൂതാനാമേവ സാമാന്യലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| യതസ്ത്രിമണ്ഡലാദീനാമഷ്ടാനാം കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വം, താഭിര്ദഷ്ടേ ശിരോദുഃഖമിത്യാദിനാ സാമാന്യലക്ഷണമഭിധായ സൌവര്ണികാദ്യനന്തരമേതത് പഠിതവാന് സുശ്രുതഃ| മാധവകരേണ തു ഷോഡശാനാം ലൂതാനാം സാമാന്യലക്ഷണമേതദിത്യഭിപ്രായേണ പഠിതമിതി||൩൯-൪൦||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

താസാം സാമാന്യദംശലക്ഷണമാഹ– താഭിരിത്യാദി| ദംശകോഥഃ ദംശദേശേ പൂതിഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രവൃത്തിഃ ക്ഷതജസ്യേതി രക്തപ്രവര്തനമ്| സര്വലൂതാനാമിത്യാദി| അസാധ്യാഷ്ടവിധസൌവര്ണികാദിലൂതാനാമേതത്സാമാന്യലക്ഷണമിതി പ്രത്യേതവ്യമ്| യതഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമ് അഷ്ടവിധത്രിമണ്ഡലാദിലൂതാനാമ്| “താഭിര്ദഷ്ടേ ശിരോദുഃഖം കണ്ഡൂര്ദശേ ച വേദനാ| ഭവന്തി ച വിശേഷേണ ഗദാഃ ശ്ലൈഷ്മികവാതികാഃ||” ഇതി| ഏവം സാമാന്യലക്ഷണമഭിധായ സൌവര്ണികാദ്യനന്തരമേതത്, താഭിര്ദഷ്ടേ ‘ദംശകോഥ’ ഇത്യാദികം പഠിതവാന് സുശ്രുതഃ| മാധവകരേണ തു ഷോഡശലൂതാനാം സാമാന്യലക്ഷണമേതദിത്യഭിപ്രായേണ പഠിതമിതി||൩൯-൪൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ത്രിമണ്ഡലാദയോऽഷ്ടൌ ദൂഷീവിഷാസ്താസാം ലക്ഷണമാഹ– ദംശമധ്യേ ത്വിത്യാദി| ഊര്ധ്വാകൃതീതി ഊര്ധ്വഗസ്വരൂപമ്; അന്യേ ‘ദഗ്ധാകൃതി’ ഇതി പഠന്തി, തദ്വ്യക്താര്ഥമ്| ദൂഷീവിഷാഭിരിതി കാലാന്തരപ്രകോപിവിഷാഭിഃ| ദഷ്ടമിതി ദംശമ്||൪൧-൪൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്രിമണ്ഡലാദയോऽഷ്ടൌ ദൂഷീവിഷാസ്താസാം ലക്ഷണമാഹ– ദംശമധ്യ ഇത്യാദി| ഊര്ധ്വാകൃതി ഊര്ധ്വഗസ്വരൂപമ്| ദൂഷീവിഷാഭിരിതി കാലാന്തരപ്രകോപിവിഷാഭിഃ, ദഷ്ടമിതി ദംശനമ്||൪൧-൪൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സൌവര്ണികാദീനാമഷ്ടാനാമസാധ്യാനാം പ്രാണഹരാണാം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– ശോഥ ഇത്യാദി| പ്രാണാന്തികാ ഇതി പ്രാണഹരാഃ||൪൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സൌവര്ണികാദയോऽഷ്ടാവസാധ്യാഃ പ്രാണഹരാഃ, താസാം ലക്ഷണമാഹ– ശോഥ ഇത്യാദി| അന്യേ “ശ്വേതാ സിതാ രക്താഃ പീതാ ച” ഇതി പഠന്തി| തത്ര പിഡകാ ജ്വരശ്ച| പ്രാണാന്തികാഃ പ്രാണഹരാഃ||൪൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ആഖുദൂഷീവിഷലക്ഷണമാഹ– ആദംശാദിത്യാദി| ആദംശാത് ശോണിതമിത്യത്ര ‘ഗലതി’ ഇതി ശേഷഃ| ആഖവഃ ശുക്രവിഷാഃ| യദുക്തമ്– “ശുക്രം പതതി യത്രൈഷാം ശുക്രസ്പൃഷ്ടൈഃ സ്പൃശന്തി യത്|” (സു. ക. അ. ൭) ഇതി||൪൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ആഖുദൂഷീവിഷലക്ഷണമാഹ– ആദംശാദിത്യാദി| ആദംശാച്ഛോണിതമിത്യത്ര ഗലതീതി ശേഷഃ||൪൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പ്രാണഹരമൂഷികലക്ഷണമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| അങ്ഗശോഥേതി മൂഷികാകാര ഏവാങ്ഗശോഥോ ജ്ഞേയഃ| യദുക്തമന്യത്ര– “ചീയതേ ഗ്രന്ഥിഭിശ്ചാങ്ഗമാഖുശാവകസന്നിഭൈഃ|” (സു. ക. അ. ൭) ഇതി| ശബ്ദാശ്രുതിഃ ബാധിര്യമ്; അന്യേ ‘മന്ദാ രുചിഃ’ ഇതി പഠന്തി അസാധ്യമൂഷികൈഃ മാരണാത്മകൈഃ||൪൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പ്രാണഹരമൂഷകലക്ഷണമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| അങ്ഗശോഥേതി മൂഷികാകാരോऽങ്ഗശോഫോ ബോദ്ധവ്യഃ| യദുക്തമന്യത്ര– “ചീയതേ ഗ്രന്ഥിഭിശ്ചാങ്ഗമാഖുശാവകസന്നിഭൈഃ|” ഇതി| മന്ദശ്രുതിരിതി ബാധിര്യമ്| അന്യേ ‘മന്ദാരുചിഃ’ ഇതി പഠന്തി| അസാധ്യമൂഷികൈഃ മാരണാത്മകൈഃ||൪൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കൃകലാസദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– കാര്ഷ്ണ്യമിത്യാദി| വര്ചസോ ഭേദോऽതിസാരഃ||൪൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കൃകലാസദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– വര്ചസോ ഭേദ ഇത്യാദി| വര്ചസോ ഭേദഃ അതിസാരഃ| കൃകണ്ടകഃ കൃകലാസഃ||൪൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വൃശ്ചികവിഷലിങ്ഗമാഹ– ദഹത്യഗ്നിരിവേത്യാദി| വൃശ്ചികഃ സ്വനാമഖ്യാതഃ, സ ച ആരാവിഷഃ| ദഷ്ടോऽസാധ്യശ്ച ഹൃദ്ഘ്രാണരസനോപഹതോ നര ഇതി യദാ ഹൃദയനാസാജിഹ്വോപഘാതോ ഭവതി തദാ തദ്ദഷ്ടോ ന സാധ്യഃ| മാംസൈഃ പതദ്ഭിരത്യര്ഥം വേദനാര്തോ ജഹാത്യസൂനിത്യാദിനാऽയമപരോऽസാധ്യപ്രകാരഃ| ‘ദഷ്ടോऽസാധ്യൈസ്തു’ ഇതി പാഠപക്ഷേऽസാധ്യൈഃ സദ്യഃപ്രാണഹരൈര്വൃശ്ചികൈര്ദഷ്ടോ യഥോക്തലിങ്ഗോ ഭവതി| ചരകേऽപ്യയമേവ പാഠഃ||൪൭-൪൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വൃശ്ചികദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– ദഹതീത്യാദി| ഊര്ധ്വമ് ഉപരിഷ്ടാദാശു യാതി പശ്ചാച്ച ദംശേ തിഷ്ഠതി| വൃശ്ചികദഷ്ടാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഹൃദ്ഘ്രാണരസനോപഹതോ നര ഇത്യാദി| യദാ ഹൃദയനാസാജിഹ്വോപഘാതോ ഭവതി, തദാ ദഷ്ടോ ന സാധ്യഃ| മാംസൈഃ പതദ്ഭിരത്യര്ഥം വേദനാര്തോ ജഹാത്യസൂനിത്യയമപരോऽസാധ്യഃ| ‘ദഷ്ടോऽസാധ്യൈഃ’ ഇതി പാഠേ അസാധ്യൈഃ സദ്യഃപ്രാണഹരൈര്വൃശ്ചികൈര്ദഷ്ടോ യഥോക്തലിങ്ഗോ ഭവതി||൪൭-൪൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കണഭദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– വിസര്പ ഇത്യാദി| കണഭഃ കീടവിശേഷഃ||൪൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കണഭദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– വിസര്പ ഇത്യാദി| കണഭഃ കീടവിശേഷഃ| വിശീര്യതേ ഗലതി||൪൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉച്ചിടിങ്ഗദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– ഹൃഷ്ടരോമേത്യാദി||൫൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉച്ചിടിങ്ഗദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– ഹൃഷ്ടരോമേതി| ഉച്ചിടിങ്ഗനാമ്നാ വൃശ്ചികേന ദഷ്ടഃ പുമാന്, ഹൃഷ്ടരോമാ കണ്ടകിതദേഹഃ, സ്തബ്ധമേഹനഃ, തഥാ ഭൃശാര്തിയുക്തഃ| ശീതോദകേനേവാങ്ഗാനി സിക്താനി മന്യതേ| സുശ്രുതസ്തു ഉച്ചിടിങ്ഗം കീടവിശേഷമാഹ||൫൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സവിഷമണ്ഡൂകാദിദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– ഏകദംഷ്ട്രാര്ദിത ഇത്യാദി| സ്വഭാവാദേകയാ ദംഷ്ട്രയാ കൃതോ ദംശോ ഭവതി||൫൧-൫൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സവിഷമണ്ഡൂകദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– ഏകേത്യാദി| സ്വഭാവാദേകദംഷ്ട്രയാ കൃതോ ദംശോ ഭവതി|| സവിഷമത്സ്യലക്ഷണമാഹ– മത്സ്യാ ഇത്യാദി| സുഗമമ്| സവിഷജലൌകാദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– കണ്ഡൂമിത്യാദി| കുര്യുരിതി പൂര്വക്രിയയാ സമ്ബന്ധഃ||൫൧-൫൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗൃഹഗോധികാദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– വിദാഹമിത്യാദി| ഗൃഹഗോധികാ ജ്യേഷ്ഠീ, അന്യേ തു ഭ്രാമരകമാഹുഃ| അത്ര വക്ഷ്യമാണം കുര്യാദിതി സമ്ബന്ധനീയം, തേന വിദാഹാദീനാം കര്മത്വമ്|൫൩|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗൃഹഗോധികാദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– വിദാഹമിത്യാദി| ഗൃഹഗോധികാ ബ്രാഹ്മണീതി ലോകേ, അന്യേ ഭ്രമരകമാഹുഃ| അത്ര വക്ഷ്യമാണം ‘കുര്യാത്’ ഇതി സമ്ബന്ധനീയമ്|൫൩|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശതപദീദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– ദംശേ ഇത്യാദി| കുര്യാച്ഛതപദീവിഷമിതി ശതപദീ കാരുണ്ഡികാ||൫൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശതപദീവിഷം ദംശേ സ്വേദം രുജം ദാഹം കുര്യാത്| ശതപദീ കാരണ്ഡീ||൫൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മശകദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– കണ്ഡൂമാനിത്യാദി| അസാധ്യകീടസദൃശമിതി അസാധ്യകീടൈര്ലൂതാദിഭിഃ സമലക്ഷണമിതി| അസാധ്യം മശകക്ഷതമിതി പഞ്ചസു മശകേഷു മധ്യേ പാര്വതീയമശകക്ഷതമസാധ്യമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ പാര്വതീയൈസ്തു കീടൈശ്ച പ്രാണഹരൈസ്തുല്യലക്ഷണമ്|” ഇതി||൫൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മശകദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– കണ്ഡൂമാനിത്യാദി| സുഗമമ്| അസാധ്യകീടസദൃശമിത്യാദി അസാധ്യകീടൈര്ലൂതാദിഭിഃ സമവേദനമിത്യര്ഥഃ| അസാധ്യം മശകക്ഷതമിതി പഞ്ചസു മശകേഷു പര്വതീയമശകക്ഷതമസാധ്യമ്| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തമ്– “പര്വതീയൈസ്തു കീടകൈഃ പ്രാണഹരൈസ്തുല്യലക്ഷണമ്|” ഇതി||൫൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മക്ഷികാദഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– സദ്യ ഇത്യാദി| താസാം ച സ്ഥഗികാऽസുഹൃദിതി താസാം സുശ്രുതോക്തഷണ്മക്ഷികാണാം മധ്യേ സ്ഥഗികാ പ്രാണഹരേത്യര്ഥഃ||൫൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മക്ഷികാദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– സദ്യ ഇത്യാദി| താസാം തു സുശ്രുതോക്താനാം മധ്യേ സ്ഥഗികാഖ്യാ മക്ഷികാ അസുഹൃത് പ്രാണഹരീത്യര്ഥഃ||൫൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ചതുഷ്പദ്ഭിരിതി ചതുഷ്പാദാ വ്യാഘ്രാദയഃ| ദ്വിപാദാ വനമാനുഷവാനരാദയഃ||൫൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ചതുഷ്പദദ്വിപദദഷ്ടലക്ഷണമാഹ– ചതുഷ്പദ്ഭിരിത്യാദി| ചതുഷ്പദാ വ്യാഘ്രാദയഃ, ദ്വിപദാ മാനവവാനരാദയഃ, തൈര്യത് നഖക്ഷതം ദന്തക്ഷതം ച, തച്ഛൂയതേ ശോഫയുക്തം ഭവതി, തഥാ പച്യതേ, തഥാ സ്രവതി, തഥാ ജ്വരയതി||൫൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അത്ര കേചിത് വിഷാധികാരസാമാന്യാത് ശ്വാദീനാമപി വ്യാഘ്രാദീനാം ഭല്ലകാനാം വിഷലക്ഷണം ഭണന്തി| തദാഹ– ശ്വേതേത്യാദി| ശ്വാ കുക്കുരഃ, ശൃഗാലഃ പ്രസിദ്ധഃ, തരക്ഷുര്മൃഗശത്രുര്വ്യാഘ്രവിശേഷഃ, ചരഷ ഇതി ലോകേ, ഋക്ഷോ ഭല്ലൂകഃ അതിലോമശഃ, ഋച്ഛ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ| ആദിശബ്ദാദ് വൃകചിത്രാദയോ ഹിംസ്രാഃ പശവോ ഗ്രാഹ്യാഃ| ശ്വാദീനാം യദാ അനിലോ വായുഃ ശ്ലേഷ്മപ്രദുഷ്ടഃ സന് സഞ്ജ്ഞാവഹാശ്രിതഃ സഞ്ജ്ഞാവഹസ്രോതോഗതഃ സഞ്ജ്ഞാം സമ്യഗ്ജ്ഞാനം മുഷ്ണാതി ഹരതി| സമ്യഗ്ജ്ഞാനഹരണാച്ച ഹീദൃശോ ഭവതീത്യാഹ– തദേത്യാദി| പ്രസ്രസ്തം സ്ഥാനച്യുതം, ലാങ്ഗൂലം വാലധിഃ, മേഹനം ച| പ്രസ്രസ്തശബ്ദോ ലാങ്ഗൂലാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധനീയഃ| അതിലാലാവാന് അതിശയേന ലാലാസ്രാവയുക്തഃ| അവ്യക്തബധിരോऽന്ധശ്ച ന വ്യക്തോ ബധിരോऽന്ധോ വേത്യര്ഥഃ| അന്യോന്യമഭിധാവതി പരസ്പരം ദഷ്ടുമഭിധാവതി| ഹനുസ്കന്ധസ്ഥാനേ ‘ശൂനസ്കന്ധഃ’ ഇതി കേചിത്പഠന്തി| ‘പ്രമൂഢോऽന്യതമസ്തേഷാം ഖാദന്വിപരിധാവതി|’ ഇത്യത്രോത്തരാര്ധം കേചിത്പഠന്തി| ഏഷാം മധ്യേऽന്യതമ ഏകതമഃ പ്രമൂഢഃ സന് ഖാദന് വിശേഷേണ പരിധാവതി| തേനേതി ദംഷ്ട്രിണാ| സുപ്തതാ ബാധിര്യമ്| ഉപലക്ഷിതോ യുക്ത ഇത്യര്ഥഃ||൫൭-൬൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇദാനീം ശ്വാദിദഷ്ടസ്യ രിഷ്ടമാഹ– യേനേത്യാദി| ചേഷ്ടാം ക്രിയാം, രുതം ശബ്ദം, ബഹുശഃ അനേകവാരം, പ്രതികുര്വാണഃ അനുകുര്വന്, ക്രിയാഹീനഃ സ്വകീയകായാദിവ്യാപാരരഹിതഃ| ഇദാനീമപരമപ്യരിഷ്ടം നിര്ദിശന്നാഹ– ദംഷ്ട്രിണേത്യാദി| തദ്ദംഷ്ട്രിരൂപദര്ശനമരിഷ്ടം മരണലക്ഷണമ്| പുനരപരമരിഷ്ടം നിര്ദിശന്നാഹ– ത്രസ്യതീത്യാദി| അകസ്മാജ്ജലത്രാസഹേതും വിനാ, അപിശബ്ദാത് ശ്രുത്വാऽപി ജലത്രാസരോഗം ജാനീയാത്തസ്യേതി സമ്ബന്ധഃ| രിഷ്ടമിത്യാദി| തദപി ജലത്രസനമരിഷ്ടം മരണം കീര്തിതമ്| ഏതച്ചാരിഷ്ടം ദഷ്ടസ്യ| അത്രാര്ഥേ തന്ത്രാന്തരേ– “വ്യാധിതേന ശ്വാദിനാ ദഷ്ടസ്യ ശ്ലേഷ്മാ കുപിതഃ സ്രോതോവാഹിനീര്ധമനീരനുപ്രവിശ്യ സഞ്ജ്ഞാനാശമാപാദയതി| തതോ നരഃ സ്പൃഷ്ട്വാ ദൃഷ്ട്വാ ശ്രുത്വാ ച ജലം ത്രസ്യതി, തസ്യാപി തദ്രിഷ്ടം ജാനീയാത്|” ഇതി| ഏവമദഷ്ടസ്യാപി ജലത്രാസോ രിഷ്ടമേവേതി ദര്ശയന്നാഹ– അദഷ്ട ഇത്യാദി| അസ്മിന്നര്ഥേ തന്ത്രാന്തരേ– “ അദഷ്ടസ്യാപി ജന്തോര്ഹി ജലത്രാസോ ഭവേദ്യദി| തസ്യാരിഷ്ടം ഹി ഭിഷജോ ബ്രുവതേ വിഷചിന്തകാഃ|| ജലം വിനാ ജലത്രാസോ ജായതേ ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയാത്|” ഇതി| അഥ ചോക്തമ്– “ബുദ്ധിസ്ഥാനം യദാ ശ്ലേഷ്മാ കേവലഃ പ്രതിപദ്യതേ| തദാ ബുദ്ധൌ നിരുദ്ധായാം ശ്ലേഷ്മണാऽധിഷ്ഠിതോ നരഃ|| ജാഗ്രത്സുപ്തോऽഥവാऽऽത്മാനം മജ്ജന്തമിവ മന്യതേ| സലിലാത്ത്രസ്യതി തദാ ജലത്രാസം തു തം വിദുഃ|| ശ്ലേഷ്മഘ്നം തത്ര കര്തവ്യം ശോധനം ശമനാനി ച| ആഹാരസ്യ വിധാനേന യാവത്സ പ്രകൃതിം വ്രജേത്||” ഇതി| അയം ജലത്രാസഃ കുപിതകഫസ്യ ഭവതീതി രിഷ്ടം ന ഭവതി| അത ഏവാऽത്ര ചികിത്സോപദേശഃ| ദഷ്ടസ്യ തു രിഷ്ടമേവ, തഥാ സ്വസ്ഥസ്യ ജാഗ്രതോ വാ ജലമന്തരേണ ത്രാസോ രിഷ്ടമേവേതി ദര്ശയന്നാഹ– പ്രസുപ്ത ഇതി| സുഗമമ്||൬൧-൬൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിഷാതുരഃ കീദൃശോ നിര്വിഷോ ഭവതീതി ദര്ശയിതുമാഹ– പ്രശാന്തദോഷമിത്യാദി| അന്നാഭികാമമിത്യനേന പ്രകൃതിസ്ഥാഗ്നിതോക്താ| യദാഹ ചരകഃ– “പ്രായേണോപഹതാഗ്നിത്വാത് സപിച്ഛമതിസാര്യതേ| പ്രാപ്നോതി ചാസ്യവൈരസ്യം ന ചാന്നമഭിനന്ദതി||” ഇതി| സമമൂത്രവിട്കമിതി അക്ഷീണാനതിരിക്തമൂത്രപുരീഷമ്| അന്യേ ‘ സമസൂത്രജിഹ്വമ്’ ഇതി പഠന്തി, തദാऽയമര്ഥഃ– സമമവികൃതം സൂത്രം ജിഹ്വാ ച യസ്യ സ തഥാ; ഏതേന വിഷജുഷ്ടാ ജിഹ്വാ ന രസബോധിനീ ഭവതി, സൂത്രമപി ജിഹ്വായാം വിഷപ്രഭാവേണ വൈകൃതം ഭവതീതി പ്രതിപാദയതി| ജിഹ്വാഗ്രഹണേനൈവ സൂത്രഗ്രഹണേ സിദ്ധേ തസ്യ ച രസഗ്രഹണേ അനുഗുണത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം പൃഥഗുപാദാനമ്| അനേന ശ്ലോകേന “സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച” (സു. സൂ. അ. ൧൫) ഇത്യാദിശ്ലോകസ്യ സകല ഏവാര്ഥ ഉപബദ്ധഃ||൬൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അവിഷോ നരഃ കീദൃശോ ഭവതി തദ്ദര്ശയിതുമാഹ– പ്രസന്നദോഷമിത്യാദി| പ്രസന്നദോഷം സമാവസ്ഥിതവാതാദികമ്| പ്രകൃതിസ്ഥധാതുമിതി ദധതീതി ധാതവോ രസാദയോ മലാദയശ്ച| അന്നാഭികാമം ഭോജനാഭിലാഷമ്, അന്നാഭികാമമിത്യനേന പ്രകൃതിസ്ഥാഗ്നിതോക്താ| യദാഹ ചരകഃ– “പ്രായേണോപഹതാഗ്നിത്വാത്സപിച്ഛമതിസാര്യതേ| പ്രാപ്നോതി ചാസ്യവൈരസ്യം ന ചാന്നമഭിനന്ദതി||” ഇതി| സമമൂത്രവിട്കമിതി അക്ഷീണാനതിരിക്തമൂത്രപുരീഷമ്| അന്യേ ‘സമമൂലജിഹ്വമ്’ ഇതി പഠന്തി, തദായമര്ഥഃ– സമമ് അവികൃതം മൂലം ജിഹ്വാ ച യസ്യ സ തഥാ| ഏതേന വിഷദുഷ്ടജിഹ്വാ രസവേദിനീ ന ഭവതി, മൂലമപി ജിഹ്വാവത് വിഷപ്രഭാവേണ വികൃതം ഭവതീതി പ്രതിപാദയതി| ജിഹ്വാഗ്രഹണേനൈവ മൂലഗ്രഹണേ സിദ്ധേ, തസ്യ രസഗ്രഹണേऽര്ധഗുണത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം പൃഥഗുപാദാനമ്| അനേന ശ്ലോകേന “സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച” ഇത്യാദേഃ ശ്ലോകസ്യ സകല ഏവാര്ഥോ നിബദ്ധഃ| വൈദ്യോऽവഗച്ഛേദവിഷം മനുഷ്യമിതി ഉക്തലക്ഷണഃ പുരുഷോऽവിഷോ ഭവതി, വിപരീതലക്ഷണസ്തു വിഷാതുരഃ| തഥാഹി– “പ്രവൃദ്ധദോഷാऽപ്രകൃതിസ്ഥധാതുമനന്നകാങ്ക്ഷം ഹതമൂലജിഹ്വമ്| വിരുദ്ധവര്ണേന്ദ്രിയവിത്തചേഷ്ടം വൈദ്യോऽവഗച്ഛേത്സവിഷം മനുഷ്യമ്||” ഇതി| ഇദം സവിഷാവിഷലക്ഷണമിതി||൬൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം വിഷനിദാനം സമാപ്തമ്||൬൯|| സൂക്തിമുക്താവലീഗ്രന്ഥേ ഗുരുണാ യന്ന ഗുമ്ഫിതമ്|| മയാ സമസ്തമഗ്രന്ഥി തദ്ഗിരാ ശുദ്ധിയുക്തയാ||൧|| ഗുണനിധിഗുരുബദ്ധേ ദാമ്നി വാങ്മാലതീനാം പരമപരിമലശ്രീധാമ്നി ലബ്ധാവലമ്ബമ്|| സ്ഫുരതി വചനകുന്ദം മന്ദസൌരഭ്യലേശാദ്വചനമപി മദീയം കിഞ്ചിദേതത് കദാചിത്||൨|| ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതശ്രീകണ്ഠദത്താഭ്യാം വിരചിതാ മധുകോശവ്യാഖ്യാ സമാപ്താ||൬൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം വിഷനിദാനമ്||൬൯||