Adhikarana ਵਿਸਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਅਥ ਵਿਸਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਜਙ੍ਗਮਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਸਮੁਚ੍ਯਤੇ |
ਮੂਲਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਮਾਦ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਂ ਸਰ੍ਪਾਦਿਸਮ੍ਭਵਮ੍ ||੧||
View original
अथ विषरोगनिदानम् |
स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषमुच्यते |
मूलाद्यात्मकमाद्यं स्यात् परं सर्पादिसम्भवम् ||१||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰੋਗਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ– ਸ੍ਥਾਵਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਾਦਜਨਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸਂ; ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍– ਸ੍ਥਾਵਰਂ, ਜਙ੍ਗਮਂ ਚ| ਮੂਲਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਮਿਤਿ ਆਦ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਮੂਲਾਦਿਰੂਪਂ ਦਸ਼ਵਿਧਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ “ਮੂਲਂ ਪਤ੍ਰਂ ਫਲਂ ਪੁਸ੍ਪਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਾਰ ਏਵ ਚ| ਨਿਰ੍ਯਾਸੋ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚੈਵ ਕਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦਸ਼ਮਃ ਸ੍ਮਤਃ||” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਲੀਤਕਾਸ਼੍ਵਮਾਰਕਗੁਞ੍ਜਾਸੁਗਨ੍ਧਗਰ੍ਗਰਕਰਘਾਟਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ਛਿਖਾਨਨ੍ਤਾ-ਵਿਜਯਾਨੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਮੂਲਵਿਸਾਣਿ, ਵਿਸਪਤ੍ਰਿਕਾਲਮ੍ਬਾਸੁਰਦਾਰੁਕਰਮ੍ਭਮਹਾਕਰਮ੍ਭਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਪਤ੍ਰਵਿਸਾਣਿ, ਕੁਮੁਦ੍ਵਤੀਵੇਣੁਕਾਕਰਮ੍ਭਮਹਾਕਰਮ੍ਭਕਰ੍ਕੋਟਕਰੇਣੁਕਖਦ੍ਯੋਤਕ-ਚਰ੍ਮਰੀਭਗਨ੍ਧਾਸਰ੍ਪਘਾਤਿਨਨ੍ਦਨਸਾਰਪਾਕਾਨਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਫਲਵਿਸਾਣਿ, ਵੇਤ੍ਰਕਾਦਮ੍ਬਵਲ੍ਲੀਜਕਰਮ੍ਭਮਹਾਕਰਮ੍ਭਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਪੁਸ੍ਪਵਿਸਾਣਿ, ਅਨ੍ਤ੍ਰਪਾਚਕਕਰ੍ਤਰੀਯਸ਼ੈਲੇਯਕਰਮ੍ਭਨਨ੍ਦਨਕਰਘਾਟਵਰਾਟਕਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਙ੍ਨਿਰ੍ਯਾਸਸਾਰਵਿਸਾਣਿ, ਕੁਮੁਦਘ੍ਨੀਸ੍ਨੁਹੀਜਾਲਕ੍ਸੀਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕ੍ਸੀਰਵਿਸਾਣਿ, ਫੇਨਾਸ਼੍ਮਭਸ੍ਮ ਹਰਿਤਾਲਂ ਚ ਦ੍ਵੇ ਧਾਤੁਵਿਸੇ, ਕਾਲਕੂਟਵਤ੍ਸਨਾਭਸਰ੍ਸਪਕਪਾਲਕਰ੍ਦਮਕਵੈਰਾਟਕਮੁਸ੍ਤਕਮਹਾਵਿਸ-ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਮੂਲਕਹਲਾਹਲਸ਼ਙ੍ਗਿਮਰ੍ਕਟਕਾਨਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਕਨ੍ਦਵਿਸਾਣਿ, ਏਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ; ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਿ ਵਿਸਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਏਸਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧਪੁਲਿਨ੍ਦਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਪਰਂ ਸਰ੍ਪਾਦਿਸਮ੍ਭਵਮਿਤਿ ਪਰਂ ਜਙ੍ਗਮਂ, ਤਚ੍ਚ ਸੋਡਸ਼ਾਭਿਧਾਨਮ੍– ਦਸ੍ਟਿਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਨਖਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼ੁਕ੍ਰਲਾਲਾਰ੍ਤਵਮੁਖਸਨ੍ਦਂਸ਼ਪਰ੍ਦਿਤਗੁਦਾਸ੍ਥਿ-ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੂਕਸ਼ਵਭੇਦਾਤ੍| ਪਰ੍ਦਿਤਂ ਪਾਯੁਕਤਃ ਕੁਤ੍ਸਿਤਸ਼ਬ੍ਦਃ; ‘ਪਰ੍ਦ’ ਕੁਤ੍ਸਿਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦੇ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਿਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਵਿਸਾ ਦਿਵ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਪਾਃ, ਭੌਮਾਃ ਸਰ੍ਪਾ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਸਾਃ, ਮਾਰ੍ਜਾਰਮਕਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯੋ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਨਖਵਿਸਾਃ, ਪਿਚ੍ਚਿਟਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਦਯੋ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵਿਸਾਃ, ਮੂਸਿਕਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਸਾਃ, ਵਸ਼੍ਚਿਕਵਰਟ੍ਯੁਚ੍ਚਿਟਿਙ੍ਗਾਦਯ ਆਰਾਵਿਸਾਃ, ਲੂਤਾ ਲਾਲਾਰ੍ਤਵਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਮੁਖਸਨ੍ਦਂਸ਼ਵਿਸਾਃ, ਚਿਤ੍ਰਸ਼ੀਰ੍ਸਕਸ਼ਤਦਾਰੁਕਸ਼ਾਰਿਕਾਦਯੋ ਮੁਖਸਨ੍ਦਂਸ਼ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਪਰ੍ਦਿਤਗੁਦਪੁਰੀਸਵਿਸਾਃ, ਵਿਸਹਤਾਸ੍ਥਿਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਭਤਯੋਸ੍ਥਿਵਿਸਾਃ, ਸ਼ਕੁਲੀਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਸਾਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤੁਣ੍ਡਭ੍ਰਮਰਾਦਯਃ ਸ਼ੂਕਵਿਸਾਃ, ਕੀਟਸਰ੍ਪਦੇਹਾ ਗਤਾਸਵਃ ਸ਼ਵਵਿਸਾਃ| ਏਸਾਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸ੍ਤਰੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰੋਗਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਸਾਦਜਨਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸਂ, ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍– ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਜਙ੍ਗਮਂ ਚ| ਤਦ੍ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ– ਸ੍ਥਾਵਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਮਿਤਿ ਆਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਮ੍, ਅਦਨੀਯਮਾਦ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਮੂਲਾਦਿਸ੍ਵਰੂਪਂ ਦਸ਼ਵਿਧਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਦਸ਼ਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਾਦ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਸੋਡਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯਮ੍|” ਇਤਿ, “ਮੂਲਂ ਪਤ੍ਰਂ ਫਲਂ ਪੁਸ੍ਪਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਾਰ ਏਵ ਚ| ਨਿਰ੍ਯਾਸੋ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚੈਵ ਕਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦਸ਼ਮਃ ਸ੍ਮਤਃ||” ਇਤਿ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਲੀਤਕਾਸ਼੍ਵਮਾਰਕਗੁਞ੍ਜਾਸੁਗਨ੍ਧਗਰ੍ਗਰਕਰਘਾਟਕਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ਛਿਖਾਨਨ੍ਤਾ-ਵਿਜਯਾਨੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਮੂਲਵਿਸਾਣਿ, ਵਿਸਪਤ੍ਰਿਕਾਲਮ੍ਬਾਸੁਰਦਾਰੁਕਰਮ੍ਭਮਹਾਕਰਮ੍ਭਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਪਤ੍ਰਵਿਸਾਣਿ, ਕੁਮੁਦ੍ਵਤੀਵੇਣੁਕਾਕਰਮ੍ਭਮਹਾਕਰਮ੍ਭਕਰ੍ਕੋਟਕਰੇਣੁਕਖਦ੍ਯੋਤਕ-ਚਰ੍ਮਰੀਭਗਨ੍ਧਾਸਰ੍ਪਘਾਤਿਚਨ੍ਦਨਕਙ੍ਕੋਲਸਾਰਪਾਕਾਨਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਫਲਵਿਸਾਣਿ, ਵੇਤ੍ਰਕਾਦਮ੍ਬਵਲ੍ਲੀਕਰਮ੍ਭਮਹਾਕਰਮ੍ਭਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਪੁਸ੍ਪਵਿਸਾਣਿ, ਅਨ੍ਤ੍ਰਪਾਚਕਕਰ੍ਤਰੀਯਸ਼ੈਲੇਯਕਰਮ੍ਭਨਨ੍ਦਨਕਰਘਾਟਵਰਾਟਕਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਙ੍ਨਿਰ੍ਯਾਸਸਾਰਵਿਸਾਣਿ, ਕੁਮੁਦਘ੍ਨੀਸ੍ਨੁਹੀਜਾਲਕ੍ਸੀਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਕ੍ਸੀਰਵਿਸਾਣਿ, ਫੇਨਾਸ਼੍ਮ ਹਰਿਤਾਲਂ ਚ ਦ੍ਵੇ ਧਾਤੁਵਿਸੇ, ਕਾਲਕੂਟਵਤ੍ਸਨਾਭਸਰ੍ਸਪਕਪਾਲਕਰ੍ਦਮਵੈਰਾਟਕਮੁਸ੍ਤਕਸ਼ਙ੍ਗੀਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕ-ਮੂਲਕਹਾਲਾਹਲਮਹਾਵਿਸਮਰ੍ਕਟਕਾਨੀਤਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਕਨ੍ਦਵਿਸਾਣਿ; ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਵਿਸਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਏਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧਪੁਲਿਨ੍ਦਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਪਰਂ ਸਰ੍ਪਾਦਿਸਮ੍ਭਵਮਿਤਿ ਪਰਂ ਜਙ੍ਗਮਂ; ਤਚ੍ਚ ਸੋਡਸ਼ਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਦਸ੍ਟਿਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਨਖਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼ੁਕ੍ਰਲਾਲਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮੁਖਸਨ੍ਦਂਸ਼ਵਿਸ਼ਰ੍ਧਿਤ-ਗੁਦਾਸ੍ਥਿਪਿਤ੍ਤਸ਼ੂਕਸ਼ਵਭੇਦਾਤ੍| ਪਰ੍ਦਿਤਂ ਵਿਸ਼ਰ੍ਧਿਤਂ ਪਾਯੁਕਤਃ ਕੁਤ੍ਸਿਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ‘ਸ਼ਧੁ ਸ਼ਬ੍ਦਕੁਤ੍ਸਾਯਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਿਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਵਿਸਾ ਦਿਵ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਪਾਃ, ਭੌਮਾਸ੍ਤੁ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਸਾਃ, ਮਾਰ੍ਜਾਰਸ਼੍ਵਮਕਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯੋ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਨਖਵਿਸਾਃ, ਪਿਚ੍ਚਿਟਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਦਯੋ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵਿਸਾਃ, ਸਰ੍ਪਲਾਦਯੋ ਮੂਸਿਕਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਸਾਃ| ਵਸ਼੍ਚਿਕਵਰਟੀਮਤ੍ਸ੍ਯੋਚ੍ਚਿਙ੍ਗਟਾਦਯ ਆਰਾਵਿਸਾਃ, ਲੂਤਾ ਲਾਲਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਮੁਖਸਨ੍ਦਂਸ਼ਵਿਸਾਃ, ਮਕ੍ਸਿਕਾਜਲਾਯੁਕਾਦਯੋ ਮੁਖਸਨ੍ਦਂਸ਼ਵਿਸਾਃ, ਚਿਤ੍ਰਸ਼ੀਰ੍ਸਕਸ਼ਤਦਾਰੁਕਸਾਰਿਕਾਦਯੋ ਮੁਖਸਨ੍ਦਂਸ਼ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਸ਼ਰ੍ਧਿਤਗੁਦਪੁਰੀਸਵਿਸਾਃ, ਵਿਸਹਤਾਸ੍ਥਿਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਭਤਯੋਸ੍ਥਿਵਿਸਾਃ, ਸ਼ਕੁਲੀਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਸਾਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤੁਣ੍ਡਭ੍ਰਮਰਾਦਯਃ ਸ਼ੂਕਵਿਸਾਃ, ਕੀਟਸਰ੍ਪਦੇਹਾ ਵ੍ਯਸਵਃ ਸ਼ਵਵਿਸਾ ਇਤਿ| ਏਸਾਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸ੍ਤਰੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ||੧||
Adhikarana ਜਙ੍ਗਮਵਿਸਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੨) · Śloka ੩
ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਕ੍ਲਮਂ ਦਾਹਮਪਾਕਂ ਲੋਮਹਰ੍ਸਣਮ੍ |
ਸ਼ੋਥਂ ਚੈਵਾਤਿਸਾਰਂ ਚ ਜਙ੍ਗਮਂ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਸਮ੍ ||੨||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |੩|
View original
निद्रां तन्द्रां क्लमं दाहमपाकं लोमहर्षणम् |
शोथं चैवातिसारं च जङ्गमं कुरुते विषम् ||२||
(च. चि. अ. २३) |३|
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਤ੍ਰ ਜਙ੍ਗਮਵਿਸਸ੍ਯ ਬਹ੍ਵਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਵੇਗਾਨੁਗਤਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਨਿਦ੍ਰਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਤ੍ ਸੁਬੋਧ੍ਯਮ੍||੨||
Adhikarana ਸ੍ਥਾਵਰਵਿਸਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੩) · Śloka ੪
ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਚ ਜ੍ਵਰਂ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਂ ਗਲਗ੍ਰਹਮ੍ |
ਫੇਨਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੁਚਿਸ਼੍ਵਾਸਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਭਸ਼ਮ੍ ||੩||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |੪|
View original
स्थावरं च ज्वरं हिक्कां दन्तहर्षं गलग्रहम् |
फेनच्छर्द्यरुचिश्वासं मूर्छां च कुरुते भृशम् ||३||
(च. चि. अ. २३) |४|
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਫੇਨਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਿਤਿ ਫੇਨਸ੍ਯ ਛਰ੍ਦਿਃ||੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਤ੍ਰ ਜਙ੍ਗਮਵਿਸਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਨਿਦ੍ਰਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਫੇਨਚ੍ਛਰ੍ਦੀਤਿ ਫੇਨਸ੍ਯ ਛਰ੍ਦਿਰਿਤ੍ਯਵਗਮ੍ਯਤੇ||੩||
Adhikarana ਵਿਸਦਾਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪-੭) · Śloka ੭
ਇਙ੍ਗਿਤਜ੍ਞੋ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਵਾਕ੍ਚੇਸ੍ਟਾਮੁਖਵੈਕਤੈਃ |
ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਵਿਸਦਾਤਾਰਮੇਭਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੪||
ਨ ਦਦਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਂ ਪਸ੍ਟੋ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰ੍ਮੋਹਮੇਤਿ ਚ |
ਅਪਾਰ੍ਥਂ ਬਹੁ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਂ ਭਾਸਤੇ ਚਾਪਿ ਮੂਢਵਤ੍ ||੫||
ਹਸਤ੍ਯਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਫੋਟਯਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਰ੍ਵਿਲਿਖੇਨ੍ਮਹੀਮ੍ |
ਵੇਪਥੁਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਤ੍ਰਸ੍ਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੀਕ੍ਸਤੇ ||੬||
ਵਿਵਰ੍ਣਵਕ੍ਤ੍ਰੋ ਧ੍ਯਾਮਸ਼੍ਚ ਨਖੈਃ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿਨਤ੍ਤ੍ਯਪਿ |
ਆਲਭੇਤਾਸਨਂ ਦੀਨਂ ਕਰੇਣ ਵ ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਮ੍ ||੭||
ਵਰ੍ਤਤੇ ਵਿਪਰੀਤਂ ਚ ਵਿਸਦਾਤਾ ਵਿਚੇਤਨਃ |
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੧) |
View original
इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः |
जानीयाद्विषदातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान् ||४||
न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षुर्मोहमेति च |
अपार्थं बहु सङ्कीर्णं भाषते चापि मूढवत् ||५||
हसत्यकस्मात् स्फोटयत्यङ्गुलीर्विलिखेन्महीम् |
वेपथुश्चास्य भवति त्रस्तश्चान्योन्यमीक्षते ||६||
विवर्णवक्त्रो ध्यामश्च नखैः किञ्चिच्छिनत्त्यपि |
आलभेतासनं दीनं करेण व शिरोरुहम् ||७||
वर्तते विपरीतं च विषदाता विचेतनः |
(सु. क. अ. १) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸਦਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਇਙ੍ਗਿਤਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਸੂਚਕਮ੍ ਈਹਿਤਮਿਙ੍ਗਿਤਂ, ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਵੈਦ੍ਯੋ ਵਾਚਾ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਮੁਖਵੈਕਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚ ਵਿਸਦਾਤਾਰਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਏਭਿਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣੈਃ| ਨ ਦਦਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਂ ਪਸ੍ਟ ਇਤਿ ਸ੍ਵੀਯਾਸਤ੍ਕਰ੍ਮਜਨਿਤਵ੍ਯਾਮੋਹਾਤ੍| ਅਪਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਕਮ੍| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਸ੍ਫੁਟਮ੍| ਹਸਤ੍ਯਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਅਹੇਤੋਰਪਿ ਹਸਤਿ| ਭਯਜਵਾਯੁਜਨਿਤਪਰ੍ਵਵ੍ਯਥਾਪਨੋਦਨਾਯਾਙ੍ਗੁਲੀਃ ਸ੍ਫੋਟਯਤਿ| ਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰਕਰਣਸੂਚਨਾਯ ਮਹੀਂ ਵਿਲਿਖਤਿ| ਭੀਤਃ ਸਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵੀਕ੍ਸਤੇ| ਧ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਦਗ੍ਧਸਮਵਰ੍ਣਃ| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਣਾਦਿਕਮ੍| ਵਰ੍ਤਤੇ ਵਿਪਰੀਤ ਇਤਿ ਵਾਰਂ ਵਾਰਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ||੪-੭||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਵਨੀਪਤੇਃ ਪਰਿਕਰ੍ਮਿਣੋ ਵਿਸਮਵਚਾਰਯਨ੍ਤੀਤਿ ਤੇਸਾਂ ਵਿਸਦਾਤਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਇਙ੍ਗਿਤਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਸੂਚਕਮੀਹਿਤਮਿਙ੍ਗਿਤਂ, ਤਜ੍ਜ੍ਞੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਵਾਚਾ ਕ੍ਰਿਯਾਮੁਖਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸਦਾਤਾਰਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍, ਏਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਃ| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹ– ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤ੍ਮੀਯਾਸਤ੍ਕਰ੍ਮਜਨਿਤਵ੍ਯਾਮੋਹਾਤ੍, ਅਪਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਨਿਰਰ੍ਥਕਂ, ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਮਿਤਿ ਅਸ੍ਫੁਟਮ੍| ਹਸਤ੍ਯਕਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹਾਸਹੇਤੋਰਪਿ ਹਸਤਿ| ਭਯਜਵਾਯੁਸਮ੍ਭੂਤਪਰ੍ਵਵ੍ਯਥਾਪਨੋਦਾਯਾਙ੍ਗੁਲੀਃ ਸ੍ਫੋਟਯਤਿ| ਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਕਰਣਸੂਚਨਾਯ ਮਹੀਂ ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ਲਿਖਤਿ| ਤ੍ਰਸ੍ਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੀਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਸ੍ਵਪਾਪਕਰ੍ਮੋਪਲਮ੍ਭਭਯੇਨਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੀਕ੍ਸਤੇ| ਧ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਦਗ੍ਧਸਮਵਰ੍ਣਃ, ਮਲਿਨਵਸ੍ਤ੍ਰਵਰ੍ਣ ਇਤਿ ਡਲ੍ਲਣਃ||੪-੭||–
Adhikarana ਮੂਲਵਿਸ-ਪਤ੍ਰਵਿਸ-ਫਲਵਿਸ-ਪੁਸ੍ਪਵਿਸ-ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਨਿਰ੍ਯਾਸਵਿਸ-ਕ੍ਸੀਰਵਿਸ-ਧਾਤੁਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮-੧੨) · Śloka ੧੨
ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਮੂਲਵਿਸੈਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਮੋਹ ਏਵ ਚ ||੮||
ਜਮ੍ਭਣਂ ਵੇਪਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮੋਹਃ ਪਤ੍ਰਵਿਸੇਣ ਤੁ |
ਮੁਸ੍ਕਸ਼ੋਥਃ ਫਲਵਿਸੈਰ੍ਦਾਹੋਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸ ਏਵ ਚ ||੯||
ਭਵੇਤ੍ ਪੁਸ੍ਪਵਿਸੈਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸ ਏਵ ਚ |
ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਨਿਰ੍ਯਾਸਵਿਸੈਰੁਪਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੧੦||
ਆਸ੍ਯਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਪਾਰੁਸ੍ਯਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਕਫਸਂਸ੍ਰਵਾਃ |
ਫੇਨਾਗਮਃ ਕ੍ਸੀਰਵਿਸੈਰ੍ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ ||੧੧||
ਹਤ੍ਪੀਡਨਂ ਧਾਤੁਵਿਸੈਰ੍ਮੂਰ੍ਛਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਤਾਲੁਨਿ |
ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕਾਲਘਾਤੀਨਿ ਵਿਸਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੨||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |
View original
उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च ||८||
जृम्भणं वेपनं श्वासो मोहः पत्रविषेण तु |
मुष्कशोथः फलविषैर्दाहोऽन्नद्वेष एव च ||९||
भवेत् पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं श्वास एव च |
त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि ||१०||
आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः |
फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुगात्रता ||११||
हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्छा दाहश्च तालुनि |
प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत् ||१२||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮੂਲਾਦਿਵਿਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦੁਪਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਦਣ੍ਡਵਿਮਰ੍ਦਨਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾ| ਮੂਲਵਿਸੈਰਿਤ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧੈਰਪਿ, ਏਵਂ ਪਤ੍ਰਾਦੀਨਾਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਯਾਵਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨਾਮੇਕਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕਾਲਘਾਤੀਨੀਤਿ ਏਤਾਨਿ ਨਵ ਮੂਲਾਦਿਵਿਸਾਣਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਮਾਰਕਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਨ੍ਦਵਿਸਂ ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਮਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਕਾਸ਼੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ਤਦਾਤ੍ਵੇਨ ਮਾਰਕਮ੍||੮-੧੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਨਵਾਨਾਂ ਮੂਲਾਦਿਵਿਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦੁਪਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ, ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਦਣ੍ਡਾਦਿਮਰ੍ਦਨਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾ| ਮੂਲਵਿਸੈਰਸ੍ਟਵਿਧੈਰਪਿ|| ਪਤ੍ਰਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਮ੍ਭਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਮ੍ਭਣਂ ਜਮ੍ਭਾਬਾਹੁਲ੍ਯਮ੍| ਫਲਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮੁਸ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਸ੍ਕਯੋਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਪੁਸ੍ਪਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਭਵੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤ੍ਵਗ੍ਵਿਸੈਃ ਸਾਰਵਿਸੈਰ੍ਨਿਰ੍ਯਾਸਵਿਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਃ| ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਮੁਖਸ੍ਯੈਵ, ਕਫਸਂਸ੍ਰਵਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਕ੍ਸੀਰਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਫੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਧਾਤੁਵਿਸਮਾਹ– ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤੁਵਿਸੈਃ ਹਰਿਤਾਲਾਦਿਕੈਃ| ਏਸਾਂ ਕਾਲਾਵਧਿਮਾਹ– ਪ੍ਰਾਯੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਾਨਿ ਨਵ ਮੂਲਾਦਿਵਿਸਾਣਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਕਨ੍ਦਵਿਸਮਪਿ ਦਸ਼ਮਮਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਕਾਸ਼੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ਤਦਾਤ੍ਵੇਨ ਮਾਰਕਮ੍||੮-੧੨||
Adhikarana ਵਿਸਲਿਪ੍ਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਹਤਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੧੩-੧੫) · Śloka ੧੫
ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸਤਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਚਾਪ੍ਯਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍ |
ਕਸ੍ਣੀਭੂਤਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥਪੂਤਿ ਕ੍ਸਤਾਨ੍ਮਾਂਸਂ ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਯਸ੍ਯ ||੧੩||
ਤਸ੍ਣਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਜ੍ਵਰਦਾਹੌ ਚ ਯਸ੍ਯ ਦਿਗ੍ਧਾਹਤਂ ਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ |
ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯੇਵ ਕੁਰ੍ਯਾਦਮਿਤ੍ਰੈਰ੍ਵ੍ਰਣੇ ਵਿਸਂ ਯਸ੍ਯ ਦਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ ||੧੪||
ਸਪੀਤਂ ਗਹਧੂਮਾਭਂ ਪੁਰੀਸਂ ਯੋਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ |
ਫੇਨਮੁਦ੍ਵਮਤੇ ਚਾਪਿ ਵਿਸਪੀਤਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੫||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੩) |
View original
सद्यःक्षतं पच्यते यस्य जन्तोः स्रवेद्रक्तं पच्यते चाप्यभीक्ष्णम् |
कृष्णीभूतं क्लिन्नमत्यर्थपूति क्षतान्मांसं शीर्यते चापि यस्य ||१३||
तृष्णा मूर्छा ज्वरदाहौ च यस्य दिग्धाहतं तं पुरुषं व्यवस्येत् |
लिङ्गान्येतान्येव कुर्यादमित्रैर्व्रणे विषं यस्य दत्तं प्रमादात् ||१४||
सपीतं गृहधूमाभं पुरीषं योऽतिसार्यते |
फेनमुद्वमते चापि विषपीतं तमादिशेत् ||१५||
(सु. क. अ. ३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸਲਿਪ੍ਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਹਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਚ੍ਯਤੇ ਚਾਪ੍ਯਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤਿ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤਾਵਤ੍ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਪਸ਼੍ਚਾਦਪਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਪਾਕਮੇਤਿ||੧੩-੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਸਲਿਪ੍ਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਹਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦ੍ਯਸ੍ਤਾਵਤ੍ ਪਚ੍ਯਤੇ ਪਸ਼੍ਚਾਦਪਿ ਪੁਨਃਪੁਨਃ ਪਾਕਮੇਤਿ| ਦਿਗ੍ਧਾਹਤਂ ਵਿਸਲਿਪ੍ਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਹਤਮ੍| ਸ਼ਤ੍ਰੁਭਿਰ੍ਵ੍ਰਣਸਞ੍ਚਾਰਿਤਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਲਿਙ੍ਗਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ, ਅਮਿਤ੍ਰੈਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਭਿਃ, ਵ੍ਰਣੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵ੍ਰਣੇ, ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ ਅਨਵਧਾਨਾਤ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਸਪੀਤਲਕ੍ਸਣਮ੍– “ਸਪੀਤਂ ਗਹਧੂਮਾਭਂ ਪੁਰੀਸਂ ਯੋਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ| ਫੇਨਮੁਦ੍ਵਮਤੇ ਚਾਪਿ ਵਿਸਪੀਤਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੧੩-੧੫||
Adhikarana ਭੋਗਿਮਣ੍ਡਲਿਰਾਜਿਲਾਨਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਮ੍ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਾਨੋ ਭੋਗਿਮਣ੍ਡਲਿਰਾਜਿਲਾਃ |
ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਰੂਪਿਣਃ ||੧੬||
View original
वातपित्तकफात्मानो भोगिमण्डलिराजिलाः |
यथाक्रमं समाख्याता द्व्यन्तरा द्वन्द्वरूपिणः ||१६||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਵਰਮਭਿਧਾਯ ਜਙ੍ਗਮੇਸ੍ਵਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਪਵਿਸੇ ਵਾਚ੍ਯੇ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ਸਰ੍ਪਾਨਾਹ– ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੋਗੀ ਫਣੀ, ਮਣ੍ਡਲੀ ਮਣ੍ਡਲਵਦ੍ਰਥਾਙ੍ਗਲਾਙ੍ਗਲਾਦਿਰੂਪਮਣ੍ਡਲਯੁਕ੍ਤਃ| ਰਾਜਿਲਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਦੀਰ੍ਘਰੇਖਾਵਾਨ੍; ਏਤੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਾਤਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਯਃ| ਵ੍ਯਤਿਕਰਜਾਨ੍ ਸਰ੍ਪਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਰੂਪਿਣ ਇਤਿ| ਦ੍ਵਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯੇਸੁ ਤੇ ਤਥਾ| ਯਥਾ– ਫਣਿਨਾ ਮਣ੍ਡਲਿਨ੍ਯਾਂ ਗੋਨਸਾ ਜਾਤਾਃ, ਮਣ੍ਡਲਿਨਾ ਗੋਨਸੇਨ ਚ ਫਣਿਨ੍ਯਾਂ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਾਃ, ਏਵਮਨ੍ਯੇਪਿ ਜਾਤਿਸਙ੍ਕਰਾ ਊਹ੍ਯਾਃ| ‘ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ, ਵਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਦ੍ਵ੍ਯਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾ ‘ਵਿਭਵਾਨ੍ਮਹਾਨਾਕਾਸ਼ਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ, ਵਿਭਵਾਦਿਤਿ ਦ੍ਵਿਭਾਵਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਭਾਵਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਂਯੋਗਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਉਪਲਮ੍ਭਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਰੂਪਿਣ ਇਤਿ ਦ੍ਵਯੋਃ ਫਣਿਮਣ੍ਡਲਿਨੋਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਯੋਰ੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਮਿਲਿਤਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਮੇਸਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਯੋਰਥਵਾ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਯਦ੍ਦੋਸਯੋ ਰੂਪਂ ਤਦ੍ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਵਰਮਭਿਧਾਯ ਜਙ੍ਗਮੇਸ੍ਵਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਪਵਿਸੇ ਵਾਚ੍ਯੇ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ਸਰ੍ਪਾਨਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੋਗੀ ਫਣੀ, ਮਣ੍ਡਲੀ ਰਥਾਙ੍ਗਲਾਙ੍ਗਲਾਦਿਰੂਪਮਣ੍ਡਲਯੁਕ੍ਤਃ, ਰਾਜਿਲਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਦੀਰ੍ਘਰੇਖਾਵਾਨ੍, ਏਤੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਪ੍ਰਕਤਯਃ| ਵ੍ਯਤਿਕਰਜਾਨ੍ ਸਰ੍ਪਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਰੂਪਿਣ ਇਤਿ| ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾਃ ਦ੍ਵਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯੇਸੁ ਤੇ ਤਥਾ, ਯਥਾ– ਫਣਿਨਾ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪੇਣ ਮਣ੍ਡਲਿਨ੍ਯਾਂ ਗੋਨਸਾ ਜਾਤਾਃ, ਮਣ੍ਡਲਿਨਾ ਵਾ ਗੋਨਸੇਨ ਚ| ਫਣਿਨ੍ਯਾਂ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਾਃ, ਏਵਮਨ੍ਯੇਪਿ ਜਾਤਿਵ੍ਯਤਿਕਰਾ ਊਹ੍ਯਾਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਰੂਪਿਣ ਇਤਿ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਯੋ ਭਾਵਃ; ਤਦ੍ਵਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬||
Adhikarana ਭੋਗਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਕਤਦਂਸ਼ੇਸੁ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੧੭-੧੮) · Śloka ੧੮
ਦਂਸ਼ੋ ਭੋਗਿਕਤਃ ਕਸ੍ਣਃ ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਕਤ੍ |
ਪੀਤੋ ਮਣ੍ਡਲਿਜਃ ਸ਼ੋਥੋ ਮਦੁਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਵਾਨ੍ ||੧੭||
ਰਾਜਿਲੋਤ੍ਥੋ ਭਵੇਦ੍ਦਂਸ਼ਃ ਸ੍ਥਿਰਸ਼ੋਥਸ਼੍ਚ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ |
ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਤਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸਕ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਕਤ੍ ||੧੮||
View original
दंशो भोगिकृतः कृष्णः सर्ववातविकारकृत् |
पीतो मण्डलिजः शोथो मृदुः पित्तविकारवान् ||१७||
राजिलोत्थो भवेद्दंशः स्थिरशोथश्च पिच्छिलः |
पाण्डुः स्निग्धोऽतिसान्द्रसृक् सर्वश्लेष्मविकारकृत् ||१८||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਭੋਗਿਪ੍ਰਭਤਿਕਤਦਂਸ਼ੇਸੁ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਦਂਸ਼ੋ ਭੋਗਿਕਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਕਦਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਦੁਕ੍ਤਿਰਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਏਵਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰਾਪਿ ਪੀਤਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਮ੍||੧੭-੧੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਭੋਗਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਕਤਦਂਸ਼ੇਸੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਾਹ– ਦਂਸ਼ ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਕਦਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਦੁਕ੍ਤਿਰਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਤਾਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਵਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰਾਪਿ ਪੀਤਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਮ੍||੧੭-੧੮||
Adhikarana ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੇਸ਼ਾਦਿਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਦੇਵਾਯਤਨਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਵਲ੍ਮੀਕਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸੁ ਚਤੁਸ੍ਪਥੇਸੁ |
ਯਾਮ੍ਯੇ ਚ ਦਸ੍ਟਾਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨੀਯਾ ਕ੍ਸੇ ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਸੁ ਯੇ ਚ ਦਸ੍ਟਾਃ ||੧੯||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੩) |
View original
अश्वत्थदेवायतनश्मशानवल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु |
याम्ये च दष्टाः परिवर्जनीया ऋक्षे सिरामर्मसु ये च दष्टाः ||१९||
(सु. क. अ. ३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੇਸ਼ਾਦਿਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਮ੍ਯੇ ਚੇਤਿ ਭਰਣ੍ਯਾਮ੍| ਕ੍ਸੇ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇ| ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤਿ ਆਸ਼ੁਘਾਤਿਸੁ| ਯਾਮ੍ਯੇ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣਾਰ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇਸਾਮਘਾਮੂਲਕਤ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਚੈਤ੍ਯਾਯਤਨਵਲ੍ਮੀਕਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇਸੁ ਚਤੁਸ੍ਪਥੇ| ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇਸਾਮਘਾਮੂਲਕਤ੍ਤਿਕਾਭਰਣੀਸੁ ਚ|| ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋਰ੍ਦਂਸ਼ੇ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਾਸ਼ੁਹਰੇਸੁ ਚ| ਦਸ੍ਟਾਃ ਕਸ੍ਟੇਨ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਦੂਤਾਦਿਸਮ੍ਪਦਃ||” ਇਤਿ||੧੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੇਸ਼ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਮ੍ਯੇ ਚੇਤਿ ਭਰਣ੍ਯਾਂ ਯਾਮ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ “ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ” ਇਤਿ ਪਾਠਃ| ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ ਮਘਾਯਾਂ, ਕ੍ਸੇ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇ| ਯੇ ਚ ਮਰ੍ਮਸੁ ਦਸ੍ਟਾਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤੇਪਿ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾਃ| ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤਿ ਆਸ਼ੁਘਾਤਿਸੁ| ਯਾਮ੍ਯੇ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣਾਰ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇਸਾਮਘਾਮੂਲਕਤ੍ਤਿਕਾਦੀਨਾਂ ਸਮੁਚ੍ਚਯਨਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਚੈਤ੍ਯਾਯਤਨਵਲ੍ਮੀਕਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇਸੁ ਚਤੁਸ੍ਪਥੇ| ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਲੇਸਾਮਘਾਮੂਲਕਤ੍ਤਿਕਾਭਰਣੀਸੁ ਚ|| ਪਞ੍ਚਮ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋਰ੍ਦਂਸ਼ੇ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਾਸ਼ੁਹਰੇਸੁ ਚ| ਦਸ੍ਟਾਃ ਕਸ੍ਟੇਨ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਦੂਤਾਦਿਸਮ੍ਪਦਃ||” ਇਤਿ||੧੯||
Adhikarana ਦਰ੍ਵੀਕਰਵਿਸਸ੍ਯਾਸ਼ੁਘਾਤਿਤ੍ਵਮ੍, ਉਸ੍ਣੇ ਵਿਸਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਗੁਣਪ੍ਰਭਾਵਂ ਚ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਣਾਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ੁਘਾਤਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੋਸ੍ਣੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣੀਭਵਨ੍ਤਿ |੨੦|
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੩) |
View original
दर्वीकराणां विषमाशुघाति सर्वाणि चोष्णे द्विगुणीभवन्ति |२०|
(सु. क. अ. ३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਦਰ੍ਵੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਣਾਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ੁ ਹਨ੍ਤਿ ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾਦੌ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਣਾਮਾਸ਼ੁਮਾਰਕਂ; ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਃ ਫਣਿਨਃ| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੋਸ੍ਣੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣੀਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਉਸ੍ਣਸਂਯੋਗੇ ਸਤਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਸਾਣਿ ਸ੍ਵਰੂਪਤੋ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਭਜਨ੍ਤੇ; “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੋਗਿਮਣ੍ਡਲਿਰਾਜਿਲਵਿਸਾਣਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਕ੍ਰਮੇਣ ਉਕ੍ਤਾਨ੍ਯਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾਦਿਸ੍ਵਾਸ਼ੁਘਾਤੀਨਿ| ਦਰ੍ਵੀਕਰਵਿਸਸ੍ਯ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮ੍|੨੦|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾਦੌ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਣਾਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ੁਘਾਤਕਂ, ਦਰ੍ਵੀਕਰਾਃ ਫਣਿਨਃ| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੋਸ੍ਣੇ ਵਿਗੁਣੀਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਉਸ੍ਣਸਂਯੋਗੇ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਸਾਣਿ ਸ੍ਵਰੂਪਤੋ ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਭਜਨ੍ਤੇ “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੋਸ੍ਣੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣੀਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਸ਼ੇਸਾਣਿ ਵਿਸਾਣ੍ਯੁਸ੍ਣਕਾਲੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣੀਭਵਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ਼ਕ੍ਤੀਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣੀਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯਪਰੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵੇ ਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| “ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਦਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਮਣ੍ਡਲਿਰਾਜਿਲਵਿਸਾਣਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥੋਪਦਿਸ੍ਟਕ੍ਰਮੇਣੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾਦਿਸ੍ਵਾਸ਼ੁਘਾਤੀਨਿ| ਦਰ੍ਵੀਕਰਵਿਸਸ੍ਯ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮ੍|੨੦|–
Adhikarana ਅਨ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਪਿ ਵਿਸਸ੍ਯਾਸ਼ੁਘਾਤਿਤ੍ਵਮ੍ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਅਜੀਰ੍ਣਪਿਤ੍ਤਾਤਪਪੀਡਿਤੇਸੁ ਬਾਲੇਸੁ ਵਦ੍ਧੇਸੁ ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤੇਸੁ ||੨੦||
ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤੇ ਮੇਹਿਨਿ ਕੁਸ੍ਠਯੁਕ੍ਤੇ ਰੂਕ੍ਸੇਬਲੇ ਗਰ੍ਭਵਤੀਸੁ ਚਾਪਿ |
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੩) |
View original
अजीर्णपित्तातपपीडितेषु बालेषु वृद्धेषु बुभुक्षितेषु ||२०||
क्षीणक्षते मेहिनि कुष्ठयुक्ते रूक्षेऽबले गर्भवतीषु चापि |
(सु. क. अ. ३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਏਵਮਪਰੇਸ੍ਵਪਿ ਆਸ਼ੁਘਾਤਿਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤਾਨਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਪਿਤ੍ਤਾਤਪਪੀਡਿਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਾਤਪਪੀਡਿਤਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍, ਬਾਲਵਦ੍ਧਯੋਰਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸਵੇਗਾਸਹਤ੍ਵਾਤ੍, ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਉਸ੍ਣਦੇਹਤ੍ਵਾਤ੍, ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣੇ ਬਹੁਲਵਾਤਦੁਸ੍ਟੇਃ, ਮੇਹਿਨਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍, ਕੁਸ੍ਠਯੁਕ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੋਸਾਤ੍, ਰੂਕ੍ਸੇ ਵਾਤਕੋਪਾਤ੍, ਅਬਲੇ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਾਤ੍, ਗਰ੍ਭਵਤੀਸੁ ਗਰ੍ਭੇਣੋਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਦੋਸਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਸੁ ਵਿਸਮਾਸ਼ੁਘਾਤੀਤਿ||੨੦||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਪਰੇਸੁ ਯੇਸੁ ਯਥਾਸ਼ੁਘਾਤਿਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਾਨਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪਾਦ੍ਵਿਸਮਾਸ਼ੁਘਾਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਾਤਪਪੀਡਿਤਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍, ਬਾਲਵਦ੍ਧਯੋਰਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸਵੇਗਾਸਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧ੍ਯੋਸ੍ਣਦੇਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣੇ ਬਹੁਲਵਾਤਦੁਸ੍ਟੇਃ, ਮੇਹਿਨਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਕੋਪਾਤ੍, ਕੁਸ੍ਠਜੁਸ੍ਟੇ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੋਸਾਤ੍, ਰੂਕ੍ਸੇ ਵਾਤਕੋਪਾਤ੍, ਅਬਲੇ ਵੇਗਾਸਹਤ੍ਵਾਤ੍, ਗਰ੍ਭਵਤੀਸੁ ਗਰ੍ਭੇਣੋਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਦੋਸਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਸੁ ਵਿਸਮਾਸ਼ੁਘਾਤੀਤਿ||੨੦||–
Adhikarana ਅਨ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਵਿਸਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ (੨੧-੨੪) · Śloka ੨੪
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਤੇ ਯਸ੍ਯ ਨ ਰਕ੍ਤਮੇਤਿ ਰਾਜ੍ਯੋ ਲਤਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ||੨੧||
ਸ਼ੀਤਾਭਿਰਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਨ ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਵਿਸਾਭਿਭੂਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਮ੍ |
ਜਿਹ੍ਮਂ ਮੁਖਂ ਯਸ੍ਯ ਚ ਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤੋ ਨਾਸਾਵਸਾਦਸ਼੍ਚ ਸਕਣ੍ਠਭਙ੍ਗਃ ||੨੨||
ਕਸ੍ਣਃ ਸਰਕ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼੍ਚ ਦਂਸ਼ੇ ਹਨ੍ਵੋਃ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਃ |
ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਘਨਾ ਯਸ੍ਯ ਨਿਰੇਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ||੨੩||
ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਨਿਪਾਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਚਾਪਿ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਚ੍ਚ |
ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਦ੍ਰੁਤਂ ਵਾ ਹੀਨਸ੍ਵਰਂ ਵਾਪ੍ਯਥ ਵਾ ਵਿਵਰ੍ਣਮ੍ ||੨੪||
ਸਾਰਿਸ੍ਟਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮਵੇਗਿਨਂ ਚ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨਰਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਤਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ |
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੩) |
View original
शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमेति राज्यो लताभिश्च न सम्भवन्ति ||२१||
शीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षो विषाभिभूतं परिवर्जयेत्तम् |
जिह्मं मुखं यस्य च केशशातो नासावसादश्च सकण्ठभङ्गः ||२२||
कृष्णः सरक्तः श्वयथुश्च दंशे हन्वोः स्थिरत्वं च विवर्जनीयः |
वर्तिर्घना यस्य निरेति वक्त्राद्रक्तं स्रवेदूर्ध्वमधश्च यस्य ||२३||
दंष्ट्रानिपाताश्चतुरश्च यस्य तं चापि वैद्यः परिवर्जयेच्च |
उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वा हीनस्वरं वाऽप्यथ वा विवर्णम् ||२४||
सारिष्टमत्यर्थमवेगिनं च ज्ञात्वा नरं कर्म न तत्र कुर्यात् |
(सु. क. अ. ३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਰ੍ਜਨੀਯਮਾਹ– ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਾਜ੍ਯੋ ਲਤਾਭਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਰਾਜ੍ਯੋ ਲੇਖਾਃ ਲਤਾਭਿਸ੍ਤਾਡਨਾਨ੍ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦੁਕ੍ਤਮਾਲਮ੍ਬਾਯਨੇ– “ਨੈਤਿ ਰਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸਤਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਲਤਾਘਾਤੈਰ੍ਨ ਰਾਜਿਕਾਃ| ਨ ਲੋਮਹਰ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤਾਦ੍ਭਿਰ੍ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਂ ਵਿਸਾਰ੍ਦਿਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਜਿਹ੍ਮਂ ਵਕ੍ਰਂ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤ ਇਤਿ ਕਰ੍ਸਣਾਤ੍ ਕੇਸ਼ੋਤ੍ਪਾਟਃ| ਕਣ੍ਠਭਙ੍ਗੋ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾ ਅਵਿਧਾਰਣਮ੍| ਹਨ੍ਵੋਃ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਹਨੁਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਲਗ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਘਨੇਤਿ ਲਾਲਾਰੂਪਾ ਵਰ੍ਤਿਃ| ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਮੁਖਨਾਸਾਗੁਦਾਦਿਭ੍ਯਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਃ| ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਨਿਪਾਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਚਤੁਰ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਆਗਮਵਿਧੇਰਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਯਥਾ– “ਅਗ੍ਰਤਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵੇਦਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਦ੍ਰੁਤਮਿਤਿ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਨ੍ਮਾਦਵਨ੍ਤਮ੍, ਉਪਦ੍ਰੁਤਂ ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਦਿਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਦ੍ਰੁਤਮ੍| ਹੀਨਸ੍ਵਰਂ ਵਕ੍ਤੁਮਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਮ੍| ਸਾਰਿਸ੍ਟਂ ਨਾਸਾਭਙ੍ਗਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਵੇਗਿਨਂ ਗਮਨਾਦਿਵੇਗਰਹਿਤਂ, ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਵੇਗਰਹਿਤਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੨੧-੨੪||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਰ੍ਜਨੀਯਮਾਹ– ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਾਜ੍ਯੋ ਲੇਖਾਃ ਲਤਾਭਿਸ੍ਤਾਡਿਤੇਙ੍ਗੇ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਨੋਚ੍ਛਲਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਲਮ੍ਬਾਯਨੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਨੈਤਿ ਰਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸਤਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਲਤਾਘਾਤੇ ਨ ਰਾਜਿਕਾਃ| ਨ ਲੋਮਹਰ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤਾਦ੍ਭਿਰ੍ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਂ ਵਿਸਾਰ੍ਦਿਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਪਰਂ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਮਂ ਵਕ੍ਰਂ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤਃ ਘਰ੍ਸਣਾਤ੍ਕੇਸ਼ੋਤ੍ਪਾਟਃ, ਕਣ੍ਠਭਙ੍ਗੇਨ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾ ਅਧਾਰਣਂ, ਹਨ੍ਵੋਃ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਹਨੁਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਲਗ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਅਪਰਮਪਿ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮਾਹ– ਵਰ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਾਲਾਰੂਪਾ ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮੁਖਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ| ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚੇਤਿ ਮੁਖਨਾਸਾਗੁਦਮੇਹਨਾਦਿਭ੍ਯਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਃ| ਦਂਸ਼ਨਿਪਾਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰ ਇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਗਮਾਭਾਵਃ| ਅਨ੍ਯਮਪਿ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮਾਹ– ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਂ ਉਨ੍ਮਾਦਵਨ੍ਤਂ, ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਦਿਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਦ੍ਰੁਤਂ ਚ, ਹੀਨਸ੍ਵਰਂ ਵਕ੍ਤੁਮਸਮਰ੍ਥਂ, ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਂ, ਸਾਰਿਸ੍ਟਂ ਨਾਸਾਭਙ੍ਗਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਵੇਗਿਨਂ ਪ੍ਰਥਮਾਦਿਵੇਗਰਹਿਤਂ, ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਰਹਿਤਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੨੧-੨੪||–
Adhikarana ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਵਿਸਾਣਾਂ ਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਦੂਸੀਵਿਸਤ੍ਵਮ੍ (੨੫) · Śloka ੨੫
ਜੀਰ੍ਣਂ ਵਿਸਘ੍ਨੌਸਧਿਭਿਰ੍ਹਤਂ ਵਾ ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਵਾਤਾਤਪਸ਼ੋਸਿਤਂ ਵਾ ||੨੫||
ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਵਾ ਗੁਣਵਿਪ੍ਰਹੀਨਂ ਵਿਸਂ ਹਿ ਦੂਸੀਵਿਸਤਾਮੁਪੈਤਿ |
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |
View original
जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा ||२५||
स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति |
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਵਿਸਮੇਵ ਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਦੂਸੀਵਿਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ; ਤਦਾਹ– ਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਘ੍ਨੌਸਧਿਭਿਰਿਤਿ ਅਗਦਾਦਿਭਿਃ| ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਵਾਤਾਤਪਸ਼ੋਸਿਤਂ ਵੇਤਿ ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਨਾਗ੍ਨਿਃ| ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਵਾ ਗੁਣਵਿਪ੍ਰਹੀਨਮਿਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਕਿਮਪਿ ਵਿਸਂ ਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਕਾਸ਼ਿਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਦਸ਼ਸੁ ਗੁਣੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਗੁਣਹੀਨਂ ਯਦਿ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਦੂਸੀਵਿਸਤਾਮੁਪੈਤਿ||੨੫||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਵਿਸਮੇਵ ਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਕਾਰਣੈਰ੍ਦੂਸੀਵਿਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ; ਤਦਾਹ– ਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਘ੍ਨੌਸਧਿਭਿਰਿਤਿ ਅਗਦਾਦਿਭਿਰ੍ਹਤਵੀਰ੍ਯਂ, ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਵਾਤਾਤਪਸ਼ੋਸਿਤਂ ਚੇਤਿ ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਨਾਗ੍ਨਿਃ| ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਕਿਮਪਿ ਵਿਕਾਸ਼ਿਵ੍ਯਵਾਯਿਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਦਸ਼ਸੁ ਗੁਣੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਗੁਣਹੀਨਂ ਸਦ੍ਦੂਸੀਵਿਸਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ||੨੫||–
Adhikarana ਗੁਣਹੀਨਤਾਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ (੨੬-੨੭) · Śloka ੨੭
ਵੀਰ੍ਯਾਲ੍ਪਭਾਵਾਨ੍ਨ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍ਤਤ੍ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਂ ਵਰ੍ਸਗਣਾਨੁਬਨ੍ਧਿ ||੨੬||
ਤੇਨਾਰ੍ਦਿਤੋ ਭਿਨ੍ਨਪੁਰੀਸਵਰ੍ਣੋ ਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਯੁਤਃ ਪਿਪਾਸੀ |
ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਭ੍ਰਮਂ ਗਦ੍ਗਦਵਾਗ੍ਵਮਿਂ ਚ ਵਿਚੇਸ੍ਟਮਾਨੋਰਤਿਮਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਵਾ ||੨੭||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |
View original
वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत् कफान्वितं वर्षगणानुबन्धि ||२६||
तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो वैगन्ध्यवैरस्ययुतः पिपासी |
मूर्छां भ्रमं गद्गदवाग्वमिं च विचेष्टमानोऽरतिमाप्नुयाद्वा ||२७||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਗੁਣਹੀਨਤਾਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਵੀਰ੍ਯਾਲ੍ਪਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਨਿਪਾਤਯੇਦਿਤਿ ਨ ਮਾਰਯਤਿ ਸਦ੍ਯਸ਼੍ਚਿਰੇਣ ਵਾ| ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਮਿਤਿ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਂ ਸਤ੍ ਮਨ੍ਦੀਭੂਤੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦਿਗੁਣਂ ਨ ਮਾਰਯਤਿ| ਵਰ੍ਸਗਣਾਨੁਬਨ੍ਧੀਤਿ ਅਪਾਕਾਚ੍ਚਿਰਸ੍ਥਾਯਿ| ਤੇਨਾਰ੍ਦਿਤੋ ਭਿਨ੍ਨਪੁਰੀਸਵਰ੍ਣ ਇਤਿ ਤੇਨ ਦੂਸੀਵਿਸੇਣਾਰ੍ਦਿਤਃ; ਭਿਨ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪੁਰੀਸਵਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਣੋ ਵਿਵਰ੍ਣਃ| ਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਯੁਤ ਇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਯੁਕ੍ਤਃ| ਵਿਚੇਸ੍ਟਮਾਨੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਂ ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਅਰਤਿਮਸੁਖਂ ਲਭਤੇ||੨੬-੨੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਾਮੇਵ ਗੁਣਹੀਨਤਾਂ ਕਾਰ੍ਯੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਵੀਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍ ਨ ਮਾਰਯੇਤ੍, ਸਦ੍ਯਸ਼੍ਚਿਰੇਣ ਵਾ| ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਂ ਸਨ੍ਮਨ੍ਦੀਭੂਤੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦਿਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਨ ਮਾਰਯਤਿ, ਵਰ੍ਸਗਣਾਨੁਬਨ੍ਧਿ ਅਪਾਕਾਚ੍ਚਿਰਸ੍ਥਾਯਿ| ਤੇਨ ਗਰਰੂਪੇਣ ਯੇ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਾਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਤੇਨੇਤਿ| ਤੇਨ ਗਰਰੂਪੇਣ ਵਿਸੇਣ ਪੀਡਿਤੋ ਭਿਨ੍ਨਪੁਰੀਸਵਰ੍ਣਾਦਿਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਭਿਨ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪੁਰੀਸਵਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਣੋ ਵਿਵਰ੍ਣਃ| ਵਿਗਨ੍ਧਵੈਰਸ੍ਯਯੁਤ ਇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਯੁਕ੍ਤਃ, ਵਿਚੇਸ੍ਟਮਾਨ ਇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਂ ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਅਰਤਿਮਸੁਖਂ ਲਭਤੇ||੨੬-੨੭||
Adhikarana ਦੂਸੀਵਿਸਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੨੮) · Śloka ੨੮
ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਕਫਵਾਤਰੋਗੀ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇਨਿਲਪਿਤ੍ਤਰੋਗੀ |
ਭਵੇਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਙ੍ਗੋ ਵਿਲੂਨਪਕ੍ਸਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਵਿਹਙ੍ਗਃ ||੨੮||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |
View original
आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी |
भवेत् समुद्ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः ||२८||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਾਵਤਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਕੋਪ ਆਮਾਸ਼ਯੇ, ਤੇਨ ਕਫਵਾਤਰੋਗੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨਿਲਪਿਤ੍ਤਰੋਗੀਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਦੁਸ੍ਟਵਾਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਸ੍ਯਾਸ਼ਯਸ੍ਥਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੋਪਃ| ਭਵੇਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਙ੍ਗ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪਰਂ ਰੁਹਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਮੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਙ੍ਗਰੁਹਃ, ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਃ ਕੇਸ਼ਾਃ, ਅਙ੍ਗਰੁਹਂ ਲੋਮ; ਤਦੁਕ੍ਤਮਾਲਮ੍ਬਾਯਨੇ– “ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਕੇਸ਼ਲੋਮਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਗਤੇ|” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਲੂਨਪਕ੍ਸਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਵਿਹਙ੍ਗ ਇਤਿ ਮੁਣ੍ਡਿਤਪਕ੍ਸਸ਼ਕੁਨਿਸਦਸ਼ਃ, ਏਤਤ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਸ੍ਯੈਵ ਲਿਙ੍ਗਮ੍||੨੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਾਵਤਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਕੋਪਃ ਆਮਾਸ਼ਯੇ, ਤੇਨ ਕਫਵਾਤਰੋਗੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨਿਲਪਿਤ੍ਤਰੋਗੀਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਦੁਸ੍ਟਵਾਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੋਪਃ| ਭਵੇਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਙ੍ਗ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪਰਂ ਰੁਹਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਮੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਙ੍ਗਰੁਹਃ| ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਃ ਕੇਸ਼ਃ, ਅਙ੍ਗਰੁਹਂ ਲੋਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਮਾਲਮ੍ਬਾਯਨੇ– “ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਕੇਸ਼ਲੋਮਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਗਤੇ|” ਇਤਿ| ਵਿਲੂਨਪਕ੍ਸਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਵਿਹਙ੍ਗ ਇਤਿ ਮੁਣ੍ਡਿਤਪਕ੍ਸਸ਼ਕੁਨਿਰਿਵ| ਏਤਚ੍ਚ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਸ੍ਯੈਵ ਲਿਙ੍ਗਮ੍||੨੮||
Adhikarana ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਗਤਦੂਸੀਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੯) · Śloka ੨੯
ਸ੍ਥਿਤਂ ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਥਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਧਾਤੁਪ੍ਰਭਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ |
ਕੋਪਂ ਚ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਦੁਰ੍ਦਿਨੇਸੁ ਯਾਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਣੁ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਮ੍ ||੨੯||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |
View original
स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् |
कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु पूर्वं शृणु तस्य रूपम् ||२९||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਗਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸ੍ਥਿਤਂ ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਧਾਤੁਪ੍ਰਭਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨਿਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਾਨਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ; ਕੋਪਂ ਚ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਦੁਰ੍ਦਿਨੇਸੁ ਯਾਤੀਤਿ ਕਫਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਕਾਲੇ ਕੋਪਂ ਯਾਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਣੁ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਸ਼ਣ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਗਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸ੍ਥਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਅਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਕੋਪਂ ਚ ਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਫਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸ਼ੀਤਾਦੌ ਕਾਲੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕੋਪਂ ਯਾਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਣੁ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਸ਼ਣ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੯||
Adhikarana ਦੂਸੀਵਿਸਕੋਪਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ, ਰੂਪਂ ਚ (੩੦-੩੧) · Śloka ੩੧
ਨਿਦ੍ਰਾਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਜਮ੍ਭਣਂ ਚ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਹਰ੍ਸਾਵਥਵਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਮ੍ |
ਤਤਃ ਕਰੋਤ੍ਯਨ੍ਨਮਦਾਵਿਪਾਕਾਵਰੋਚਕਂ ਮਣ੍ਡਲਕੋਠਜਨ੍ਮ ||੩੦||
ਮਾਂਸਕ੍ਸਯਂ ਪਾਦਕਰਪ੍ਰਸ਼ੋਥਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਤਥਾ ਛਰ੍ਦਿਮਥਾਤਿਸਾਰਮ੍ |
ਦੂਸੀਵਿਸਂ ਸ਼੍ਵਾਸਤਸਾਜ੍ਵਰਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਿਂ ਜਠਰਸ੍ਯ ਚਾਪਿ ||੩੧||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |
View original
निद्रागुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाऽङ्गमर्दम् |
ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठजन्म ||३०||
मांसक्षयं पादकरप्रशोथं मूर्छां तथा छर्दिमथातिसारम् |
दूषीविषं श्वासतृषाज्वरांश्च कुर्यात् प्रवृद्धिं जठरस्य चापि ||३१||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਦੇਵਾਹ– ਨਿਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਹਰ੍ਸਾਵਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ, ਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ| ਏਤਾਨਿ ਵਾਤਕਫਜਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ| ਤਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਅਨ੍ਨਮਦਾਵਿਪਾਕਾਵਿਤਿ ਅਨ੍ਨਮਦਃ ਅਨ੍ਨੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਮਦੋ ਹਰ੍ਸਃ ਅਨ੍ਨਮਦਃ; ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤੁ ਅਨ੍ਨਵਿਕ੍ਸੇਪਣਮਨ੍ਨਮਦਮਾਹ– ਅਨ੍ਨਮਦੋ ਰਸਾਜੀਰ੍ਣਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ; ਅਵਿਪਾਕੋਨ੍ਨਸ੍ਯਾਪਾਕਃ| ਪਾਦਕਰਪ੍ਰਸ਼ੋਥਮਿਤਿ ਪਾਦੇ ਕਰੇ ਚ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਸ਼ੋਥਂ ਕਰੋਤਿ| “ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਤਥਾ ਛਰ੍ਦਿਮਥਾਤਿਸਾਰਮ੍” ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ “ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਛਰ੍ਦਿਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਗਾਤ੍ਰਂ, ਜ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸਂ ਵਾ||੩੦-੩੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਦੇਵਾਹ– ਨਿਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋ ਗਾਤ੍ਰਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ, ਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ, ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਏਤਾਨਿ ਵਾਤਕਫਜਾਨਿ, ਤਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਅਨ੍ਨਮਦਾਵਿਪਾਕਾਵਿਤਿ ਅਨ੍ਨੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਮਦੋ ਹਰ੍ਸੋਨ੍ਨਮਦਃ, ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤੁ ਅਨ੍ਨਵਿਕ੍ਸੇਪਣਮਨ੍ਨਮਦਮਾਹ, ਅਨ੍ਨਮਦੋ ਰਸਾਜੀਰ੍ਣਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ; ਅਵਿਪਾਕੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਾਕਾਭਾਵਃ| ਪਾਦਕਰਪ੍ਰਸ਼ੋਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਦੇ ਕਰੇ ਚ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਸ਼ੋਫਂ ਕਰੋਤਿ| ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਤਥਾ ਛਰ੍ਦਿਮਥਾਤਿਸਾਰਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ “ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਛਰ੍ਦਿਮਥਾਤਿਸਾਰਮ੍” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਗਾਤ੍ਰਲਿਪ੍ਤਿਂ, ਜ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸਂ ਵਾ ਕਰੋਤਿ||੩੦-੩੧||
Adhikarana ਦੂਸੀਵਿਸਸ੍ਯ ਨਾਨਾਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਮ੍ (੩੨) · Śloka ੩੨
ਉਨ੍ਮਾਦਮਨ੍ਯਜ੍ਜਨਯੇਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯਦਾਨਾਹਮਨ੍ਯਤ੍ ਕ੍ਸਪਯੇਚ੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍ |
ਗਾਦ੍ਗਦ੍ਯਮਨ੍ਯਜ੍ਜਨਯੇਚ੍ਚ ਕੁਸ੍ਠਂ ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ ||੩੨||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |
View original
उन्मादमन्यज्जनयेत्तथाऽन्यदानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् |
गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान् विकारांश्च बहुप्रकारान् ||३२||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਦੇਵ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਂ ਯਦ੍ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ਤਦਾਹ– ਉਨ੍ਮਾਦਮਨ੍ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਪਯੇਚ੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਤਿ ਸਾਣ੍ਢ੍ਯਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਂਸ੍ਤਾਨਿਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਵਿਸ੍ਫੋਟਕਾਦੀਨ੍||੩੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਦੇਵ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਂ ਯਦ੍ਯਤ੍ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ਤਦਾਹ– ਉਨ੍ਮਾਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਾਦ੍ਗਦ੍ਯਂ ਗਦ੍ਗਦਵਾਕ੍ਯਤਾਮ੍| ਤਾਂਸ੍ਤਾਨਿਤਿ ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਾਦੀਨ੍||੩੨||
Adhikarana ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣੇ ਦੂਸੀਵਿਸਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ, ਦੂਸੀਵਿਸਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਚਾਰਸ਼੍ਚ (੩੩-੩੪) · Śloka ੩੪
ਦੂਸਿਤਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਨਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੈਰਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ |
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਨ੍ਦੂਸਯੇਦ੍ਧਾਤੂਨ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੂਸੀਵਿਸਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੩੩||
ਸਾਧ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਤਃ ਸਦ੍ਯੋ ਯਾਪ੍ਯਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ |
ਦੂਸੀਵਿਸਮਸਾਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਹਿਤਸੇਵਿਨਃ ||੩੪||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) |
View original
दूषितं देशकालान्नदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः |
यस्मात् सन्दूषयेद्धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम् ||३३||
साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् |
दूषीविषमसाध्यं स्यात् क्षीणस्याहितसेविनः ||३४||
(सु. क. अ. २) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਦੂਸੀਵਿਸਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ– ਦੂਸਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਨਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੈਰਿਤਿ ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਚੁਰਾਨਿਲਸ਼ੀਤਵਸ੍ਟਿਰਨੂਪਾਦਿਃ, ਕਾਲਃ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਦੁਰ੍ਦਿਨਾਦਿਃ, ਅਨ੍ਨਂ ਯਵਤਿਲਕੁਲਤ੍ਥਾਦਿ, ਤੈਰ੍ਦੂਸਿਤਂ ਕੋਪਿਤਮ੍| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ| ਧਾਤੁਦੂਸਕਤ੍ਵੇਨ ਦੂਸੀਵਿਸਮ੍| ਸਂਯੋਗਜਂ ਵਿਸਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍– ਏਕਂ ਸਵਿਸਾਵਿਸਸਂਯੋਗਕਤਂ ਕਤ੍ਰਿਮਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍, ਅਪਰਂ ਨਿਰ੍ਵਿਸਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਂ ਗਰਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍| ਯਦਾਹ ਵਦ੍ਧਕਾਸ਼੍ਯਪਃ– “ ਸਂਯੋਗਜਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਤਤੀਯਂ ਵਿਸਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਗਰਃ ਸ੍ਯਾਦਵਿਸਂ ਤਤ੍ਰ, ਸਵਿਸਂ ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਮਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਰਸਾਯਨੇ ਚਰਕਃ– “ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਸੇ ਮੂਲਵਿਸੇ ਸਗਰੇ ਕਤ੍ਰਿਮੇ ਵਿਸੇ|” ਇਤਿ||੩੩-੩੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਦੂਸੀਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦੂਸਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਚੁਰਾਨਿਲਸ਼ੀਤਵਰ੍ਸਾਤਪਃ, ਕਾਲਃ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਦੁਰ੍ਦਿਨਾਦਿਃ, ਅਨ੍ਨਂ ਯਵਤਿਲਕੁਲਤ੍ਥਾਦਿ; ਅਨ੍ਨਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਕ੍ਰੋਧਾਦਯੋਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ; ਤੈਰ੍ਦੂਸਿਤਂ ਕੋਪਿਤਮ੍, ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ ਪੁਨਃਪੁਨਃ| ਧਾਤੁਦੂਸਕਤ੍ਵੇਨ ਦੂਸੀਵਿਸਮ੍|| ਇਦਾਨੀਂ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸਾਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਸਂਯੋਗਜਵਿਸਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍– ਏਕਂ ਸਵਿਸਾਵਿਸਸਂਯੋਗਕਤਂ ਕਤ੍ਰਿਮਵਿਸਮ੍, ਅਪਰਂ ਨਿਰ੍ਵਿਸਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਂ ਗਰਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍| ਯਦਾਹ ਵਦ੍ਧਕਾਸ਼੍ਯਪਃ– “ਸਂਯੋਗਜਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਤਤੀਯਂ ਵਿਸਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਗਰਃ ਸ੍ਯਾਦਵਿਸਂ ਤਤ੍ਰ ਸਵਿਸਂ ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਮਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਰਸਾਯਨੇ ਚਰਕਃ– “ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਸੇ ਮੂਲਵਿਸੇ ਸਗਰੇ ਕਤ੍ਰਿਮੇ ਵਿਸੇ|” ਇਤਿ| ਆਤ੍ਮਵਤਃ ਪਥ੍ਯਾਸ਼ਿਨਃ| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਧਾਤੋਃ||੩੩-੩੪||
Adhikarana ਗਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩੫-੩੭) · Śloka ੩੭
ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸ੍ਵੇਦਂ ਰਜੋ ਨਾਨਾਙ੍ਗਜਾਨ੍ ਮਲਾਨ੍ |
ਸ਼ਤ੍ਰੁਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਗਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਨਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ||੩੫||
ਤੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕਸ਼ੋਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰ੍ਗਰਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ |
ਮਰ੍ਮਪ੍ਰਧਮਨਾਧ੍ਮਾਨਂ ਹਸ੍ਤਯੋਃ ਸ਼ੋਥਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੩੬||
ਜਠਰਂ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਗੁਲ੍ਮਃ ਕ੍ਸਯੋ ਜ੍ਵਰਃ |
ਏਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ||੩੭||
View original
सौभाग्यार्थं स्त्रियः स्वेदं रजो नानाङ्गजान् मलान् |
शत्रुप्रयुक्तांश्च गरान् प्रयच्छन्त्यन्नमिश्रितान् ||३५||
तैः स्यात् पाण्डुः कृशोऽल्पाग्निर्गरश्चास्योपजायते |
मर्मप्रधमनाध्मानं हस्तयोः शोथलक्षणम् ||३६||
जठरं ग्रहणीदोषो यक्ष्मा गुल्मः क्षयो ज्वरः |
एवंविधस्य चान्यस्य व्याधेर्लिङ्गानि दर्शयेत् ||३७||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਵਾ ਸਵਿਸਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਸ੍ਵੇਦਂ, ਰਜਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਂ, ਨਾਨਾਙ੍ਗਜਾਨ੍ ਨਾਨਾਗਰਕਰਾਨ੍ ਮਲਾਨ੍ ਅਨ੍ਨਾਦੌ ਦਦਤਿ| ਤੈਰਿਤਿ ਸ੍ਵੇਦਰਜਃਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ| ਗਰਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯੇਤਿ ਅਪਾਕਾਜ੍ਜਠਰਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਵੇਦਾਦਿਰੇਵ ਗਰਃ, ਅਤ ਏਵ ਤਸ੍ਯੋਦਰਾਮਯਃ; ਕਿਂਵਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮਰ੍ਮਪ੍ਰਧਮਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਗਰਃ| ਮਰ੍ਮਪ੍ਰਧਮਨਂ ਮਰ੍ਮਵ੍ਯਥਾ| ਸ਼ੋਥਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਸ਼ੋਥ ਏਵ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਜਠਰਮੁਦਰਮ੍| ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਦਿਤਿ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਦੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੩੫-੩੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਏਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਸਵਿਸਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਸ੍ਵੇਦਂ, ਰਜਃ ਚੂਰ੍ਣਂ, ਨਾਨਾਙ੍ਗਜਾਨ੍ਮਲਾਨ੍ ਅਨ੍ਨਾਦੌ ਦਦਤਿ| ਤੈਰਿਤਿ ਸ੍ਵੇਦਰਜਃਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ| ਗਰ ਏਵਾਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤ ਇਤਿ ਅਪਾਕਾਤ੍ ਜਠਰਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਵੇਦਾਦਿਰੇਵ ਗਰਃ, ਅਤ ਏਵ ਤਸ੍ਯੋਦਰਾਮਯਃ| ਮਰ੍ਮਪ੍ਰਧਮਨਂ ਮਰ੍ਮਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਸ਼ੋਥਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਸ਼ੋਥ ਏਵ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਜਠਰਂ ਉਦਰਮ੍| ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦੇਃ||੩੫-੩੭||
Adhikarana ਲੂਤਾਯਾ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ (੩੮) · Śloka ੩੮
ਯਸ੍ਮਾਲ੍ਲੂਨਂ ਤਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮੁਨੇਃ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਬਿਨ੍ਦਵਃ |
ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲੂਤਾਸ੍ਤੁ ਭਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਤਾਸ਼੍ਚ ਸੋਡਸ਼ ||੩੮||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੮) |
View original
यस्माल्लूनं तृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः |
तस्माल्लूतास्तु भाष्यन्ते सङ्ख्यया ताश्च षोडश ||३८||
(सु. क. अ. ८) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਲੂਤਾਨਾਂ ਘੋਰਵਿਸਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮੈਤਿਹ੍ਯਮਾਹ– ਯਸ੍ਮਾਲ੍ਲੂਨਂ ਤਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਿ ਕਿਲ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ– “ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ ਨਰਪਤਿਃ ਕਾਮਧੇਨੋਰ੍ਬਲਾਤ੍ਕਾਰਪਰਿਗ੍ਰਹੇਣ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਂ ਵਸ਼ਿਸ੍ਠਂ ਕੋਪਯਾਞ੍ਚਕਾਰ, ਕੁਪਿਤੇਨ ਤੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਜ੍ਵਲਦਵਿਰਲਕੋਪਾਨਲਜ੍ਵਲਿਤਂ ਕੁਕੁਲਯੁਗਲਮਿਵ ਬਹਲਪਾਟਲਂ ਲੋਚਨਦ੍ਵਯਂ ਵਹਤਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਰਵਿਰਵਲੋਕਿਤਃ| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਭ੍ਰੂਕੁਟਿਭਯਙ੍ਕਰਲਲਾਟਤਟਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦੀ ਸ੍ਵੇਦਬਿਨ੍ਦੂਤ੍ਕਰਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਤਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਲੂਨਤਣੇ ਧੇਨ੍ਵਰ੍ਥਂ ਸਮ੍ਭਤੇ ਨਿਪਤਿਤੋ ਲੂਤਾਭੂਤ੍|” ਇਤਿ| ਤਾਸ੍ਤੁ ਸੋਡਸ਼| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਾ ਤਥਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਕਪਿਲਾ ਪੀਤਕਾ ਤਥਾ| ਲਾਲਾਮੂਤ੍ਰਵਿਸਾ ਰਕ੍ਤਾ ਕਠਿਨਾ ਚਾਸ੍ਟਮੀ ਸ੍ਮਤਾ| ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾ ਲਾਜਵਰ੍ਣਾ ਜਾਲਿਨ੍ਯੇਕਪਦੀ ਤਥਾ| ਕਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਕਾਣ੍ਡਾ ਚ ਮਾਲਾਗੁਣ੍ਯਸ੍ਟਮੀ ਮਤਾ||” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੮) ਇਤਿ||੩੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਲੂਤਾਨਾਂ ਘੋਰਵਿਸਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮੈਤਿਹ੍ਯਮਾਹ– ਯਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਮੁਨੇਃ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਬਿਨ੍ਦਵੋ ਲੂਨਂ ਤਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ, ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲੂਤਾ ਭਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਾ ਲੂਤਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਸੋਡਸ਼ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਇਤਿ ਕਿਲ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ– ‘ਯਤ੍ਕਾਮਧੇਨੋਰ੍ਬਲਾਤ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹੇਣ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ ਨਪਤਿਰ੍ਵਸ਼ਿਸ੍ਠਂ ਕੋਪਯਾਮਾਸ, ਤੇਨ ਚ ਕੁਪਿਤੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਜ੍ਵਲਦਵਿਰਲਕੋਪਾਨਲਜ੍ਵਲਿਤਂ ਕੁਕੁਲਯੁਗਲਮਿਵ ਬਹਲਪਾਟਲਂ ਨਯਨਯੁਗਲਂ ਵਹਤਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਰਵਿਰਵਲੋਕਿਤਃ| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਭਕੁਟਿਭਯਙ੍ਕਰਲਲਾਟਤਟਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦੀ ਸ੍ਵੇਦਬਿਨ੍ਦੂਤ੍ਕਰਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਤਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਲੂਨਤਣੇ ਧੇਨ੍ਵਰ੍ਥਂ ਸਮ੍ਭਤੇ ਨਿਪਤਿਤੋ ਲੂਤਾਭੂਤ||’ ਇਤਿ| ਤਾਸ੍ਤੁ ਸੋਡਸ਼| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਚਾਰ੍ਯਃ– “ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਾ ਤਥਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਕਪਿਲਾ ਪੀਤਿਕਾ ਤਥਾ| ਲਾਲਾਮੂਤ੍ਰਵਿਸਾ ਰਕ੍ਤਾ ਕਠਿਨਾ ਚਾਸ੍ਟਮੀ ਸ੍ਮਤਾ|| ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾ ਲਾਜਵਰ੍ਣਾ ਜਾਲਿਨ੍ਯੇਣੀਪਦੀ ਤਥਾ| ਕਸ੍ਣਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਖੀ ਕਾਣ੍ਡਾ ਮਾਲਾਤੁਣ੍ਡ੍ਯਸ੍ਟਮੀ ਤਥਾ|| ਤਾਸਾਮਸ੍ਟੌ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਸ੍ਤਾਵਤ੍ਯ ਏਵ ਤੁ|” ਇਤਿ| ਮਤਾਨ੍ਤਰੇਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਨ੍ਯਥਾ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ– “ਅਨ੍ਯੇ ਵਦਨ੍ਤਿ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਛਨਾਤ੍| ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿਸਸ੍ਫੋਟਾ ਯੇ ਲੂਤਾਕੀਟਲਕ੍ਸਣਾਃ|| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਧਾਰਯਨ੍ਤਸ੍ਤੇ ਲੂਤਾਕੀਟਾਸ੍ਤੁ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ|” ਇਤਿ||੩੮||
Adhikarana ਲੂਤਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩੯-੪੦) · Śloka ੪੨
ਤਾਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟੇ ਦਂਸ਼ਕੋਥਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਯ ਚ |
ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹੋਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਗਦਾਃ ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਃ ||੩੯||
ਪਿਡਕਾ ਵਿਵਿਧਾਕਾਰਾ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ |
ਸ਼ੋਥਾ ਮਹਾਨ੍ਤੋ ਮਦਵੋ ਰਕ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਸ਼੍ਚਲਾਸ੍ਤਥਾ ||੪੦||
ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਲੂਤਾਨਾਮੇਤਦ੍ਦਂਸ਼ਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ |
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੮) |੪੨|
View original
ताभिर्दष्टे दंशकोथः प्रवृत्तिः क्षतजस्य च |
ज्वरो दाहोऽतिसारश्च गदाः स्युश्च त्रिदोषजाः ||३९||
पिडका विविधाकारा मण्डलानि महान्ति च |
शोथा महान्तो मृदवो रक्ताः श्यावाश्चलास्तथा ||४०||
सामान्यं सर्वलूतानामेतद्दंशस्य लक्षणम् |
(सु. क. अ. ८) |४२|
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਦਂਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਾਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਂਸ਼ਕੋਥ ਇਤਿ ਦਂਸ਼ਦੇਸ਼ੇ ਪੂਤਿਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਯੇਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਸਰ੍ਵਲੂਤਾਨਾਮਿਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਟਵਿਧਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾਦਿਲੂਤਾਨਾਮੇਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਤਸ੍ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਤਾਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟੇ ਸ਼ਿਰੋਦੁਃਖਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯ ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮੇਤਤ੍ ਪਠਿਤਵਾਨ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ| ਮਾਧਵਕਰੇਣ ਤੁ ਸੋਡਸ਼ਾਨਾਂ ਲੂਤਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੇਤਦਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪਠਿਤਮਿਤਿ||੩੯-੪੦||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਦਂਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਂਸ਼ਕੋਥਃ ਦਂਸ਼ਦੇਸ਼ੇ ਪੂਤਿਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਯੇਤਿ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਸਰ੍ਵਲੂਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਟਵਿਧਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾਦਿਲੂਤਾਨਾਮੇਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਮ੍| ਯਤਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਟਵਿਧਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਾਦਿਲੂਤਾਨਾਮ੍| “ਤਾਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟੇ ਸ਼ਿਰੋਦੁਃਖਂ ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਦਸ਼ੇ ਚ ਵੇਦਨਾ| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗਦਾਃ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਵਾਤਿਕਾਃ||” ਇਤਿ| ਏਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯ ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮੇਤਤ੍, ਤਾਭਿਰ੍ਦਸ੍ਟੇ ‘ਦਂਸ਼ਕੋਥ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪਠਿਤਵਾਨ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ| ਮਾਧਵਕਰੇਣ ਤੁ ਸੋਡਸ਼ਲੂਤਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੇਤਦਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪਠਿਤਮਿਤਿ||੩੯-੪੦||
Adhikarana ਦੂਸੀਵਿਸਾਣਾਂ ਲੂਤਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪੧-੪੨) · Śloka ੪੨
ਦਂਸ਼ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਯਤ੍ ਕਸ੍ਣਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵਾ ਜਾਲਕਾਚਿਤਮ੍ ||੪੧||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਕਤਿ ਭਸ਼ਂ ਪਾਕਂ ਕ੍ਲੇਦਸ਼ੋਥਜ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ |
ਦੂਸੀਵਿਸਾਭਿਰ੍ਲੂਤਾਭਿਸ੍ਤਦ੍ਦਸ੍ਟਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੪੨||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
दंशमध्ये तु यत् कृष्णं श्यावं वा जालकाचितम् ||४१||
ऊर्ध्वाकृति भृशं पाकं क्लेदशोथज्वरान्वितम् |
दूषीविषाभिर्लूताभिस्तद्दष्टमिति निर्दिशेत् ||४२||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਾਦਯੋਸ੍ਟੌ ਦੂਸੀਵਿਸਾਸ੍ਤਾਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦਂਸ਼ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਕਤੀਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਵਰੂਪਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਦਗ੍ਧਾਕਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਰ੍ਥਮ੍| ਦੂਸੀਵਿਸਾਭਿਰਿਤਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਕੋਪਿਵਿਸਾਭਿਃ| ਦਸ੍ਟਮਿਤਿ ਦਂਸ਼ਮ੍||੪੧-੪੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤ੍ਰਿਮਣ੍ਡਲਾਦਯੋਸ੍ਟੌ ਦੂਸੀਵਿਸਾਸ੍ਤਾਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦਂਸ਼ਮਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਕਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਦੂਸੀਵਿਸਾਭਿਰਿਤਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਕੋਪਿਵਿਸਾਭਿਃ, ਦਸ੍ਟਮਿਤਿ ਦਂਸ਼ਨਮ੍||੪੧-੪੨||
Adhikarana ਅਸਾਧ੍ਯਲੂਤਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪੩) · Śloka ੪੩
, ਸ਼ੋਥਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਸਿਤਾ ਰਕ੍ਤਾਃ ਪੀਤਾ ਵਾ ਪਿਡਕਾ ਜ੍ਵਰਃ |
ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤਿਕਾਸ਼੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਾਃ ||੪੩||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
, शोथाः श्वेताः सिता रक्ताः पीता वा पिडका ज्वरः |
प्राणान्तिकाश्च जायन्ते श्वासहिक्काशिरोग्रहाः ||४३||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਮਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੋਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤਿਕਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ||੪੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸੌਵਰ੍ਣਿਕਾਦਯੋਸ੍ਟਾਵਸਾਧ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ, ਤਾਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੋਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ “ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਸਿਤਾ ਰਕ੍ਤਾਃ ਪੀਤਾ ਚ” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਿਡਕਾ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚ| ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤਿਕਾਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ||੪੩||
Adhikarana ਆਖੁਦੂਸੀਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪੪) · Śloka ੪੪
ਆਦਂਸ਼ਾਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਪਾਣ੍ਡੁਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਜ੍ਵਰੋਰੁਚਿਃ |
ਲੋਮਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਦਾਹਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਖੁਦੂਸੀਵਿਸਾਰ੍ਦਿਤੇ ||੪੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
आदंशाच्छोणितं पाण्डुमण्डलानि ज्वरोऽरुचिः |
लोमहर्षश्च दाहश्चाप्याखुदूषीविषार्दिते ||४४||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਆਖੁਦੂਸੀਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਦਂਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਂਸ਼ਾਤ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਗਲਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਆਖਵਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਸਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪਤਤਿ ਯਤ੍ਰੈਸਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਪਸ੍ਟੈਃ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤਿ ਯਤ੍|” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੭) ਇਤਿ||੪੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਆਖੁਦੂਸੀਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਦਂਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਂਸ਼ਾਚ੍ਛੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਗਲਤੀਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੪੪||
Adhikarana ਪ੍ਰਾਣਹਰਮੂਸਿਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪੫) · Śloka ੪੫
ਮੂਰ੍ਛਾਙ੍ਗਸ਼ੋਥਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਕ੍ਲੇਦਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਰੁਤਿਜ੍ਵਰਾਃ |
ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਲਾਲਾਸਕ੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਮੂਸਿਕੈਃ ||੪੫||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
मूर्छाङ्गशोथवैवर्ण्यक्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः |
शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्दिश्चासाध्यमूषिकैः ||४५||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪ੍ਰਾਣਹਰਮੂਸਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗਸ਼ੋਥੇਤਿ ਮੂਸਿਕਾਕਾਰ ਏਵਾਙ੍ਗਸ਼ੋਥੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਚੀਯਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭਿਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਮਾਖੁਸ਼ਾਵਕਸਨ੍ਨਿਭੈਃ|” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਬਾਧਿਰ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਮਨ੍ਦਾ ਰੁਚਿਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਮੂਸਿਕੈਃ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕੈਃ||੪੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪ੍ਰਾਣਹਰਮੂਸਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗਸ਼ੋਥੇਤਿ ਮੂਸਿਕਾਕਾਰੋਙ੍ਗਸ਼ੋਫੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਚੀਯਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭਿਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਮਾਖੁਸ਼ਾਵਕਸਨ੍ਨਿਭੈਃ|” ਇਤਿ| ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਰੁਤਿਰਿਤਿ ਬਾਧਿਰ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਮਨ੍ਦਾਰੁਚਿਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਮੂਸਿਕੈਃ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕੈਃ||੪੫||
Adhikarana ਕਕਲਾਸਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੪੬) · Śloka ੪੬
ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਮਥਵਾ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮੇਵ ਵਾ |
ਮੋਹੋਥ ਵਰ੍ਚਸੋ ਭੇਦੋ ਦਸ੍ਟੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਕਲਾਸਕੈਃ ||੪੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
कार्ष्ण्यं श्यावत्वमथवा नानावर्णत्वमेव वा |
मोहोऽथ वर्चसो भेदो दष्टे स्यात् कृकलासकैः ||४६||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਕਲਾਸਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਚਸੋ ਭੇਦੋਤਿਸਾਰਃ||੪੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਕਲਾਸਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰ੍ਚਸੋ ਭੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਚਸੋ ਭੇਦਃ ਅਤਿਸਾਰਃ| ਕਕਣ੍ਟਕਃ ਕਕਲਾਸਃ||੪੬||
Adhikarana ਵਸ਼੍ਚਿਕਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੪੭-੪੮) · Śloka ੪੮
ਦਹਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰਿਵਾਦੌ ਚ ਭਿਨਤ੍ਤੀਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮਾਸ਼ੁ ਚ |
ਵਸ਼੍ਚਿਕਸ੍ਯ ਵਿਸਂ ਯਾਤਿ ਦਂਸ਼ੇ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੁ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ||੪੭||
ਦਸ੍ਟੋਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਘ੍ਰਾਣਰਸਨੋਪਹਤੋ ਨਰਃ |
ਮਾਂਸੈਃ ਪਤਦ੍ਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤੋ ਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨ੍ ||੪੮||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
दहत्यग्निरिवादौ च भिनत्तीवोर्ध्वमाशु च |
वृश्चिकस्य विषं याति दंशे पश्चात्तु तिष्ठति ||४७||
दष्टोऽसाध्यश्च हृद्घ्राणरसनोपहतो नरः |
मांसैः पतद्भिरत्यर्थं वेदनार्तो जहात्यसून् ||४८||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਸ਼੍ਚਿਕਵਿਸਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਦਹਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸ਼੍ਚਿਕਃ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ, ਸ ਚ ਆਰਾਵਿਸਃ| ਦਸ੍ਟੋਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਘ੍ਰਾਣਰਸਨੋਪਹਤੋ ਨਰ ਇਤਿ ਯਦਾ ਹਦਯਨਾਸਾਜਿਹ੍ਵੋਪਘਾਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਤਦ੍ਦਸ੍ਟੋ ਨ ਸਾਧ੍ਯਃ| ਮਾਂਸੈਃ ਪਤਦ੍ਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤੋ ਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾਯਮਪਰੋਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਕਾਰਃ| ‘ਦਸ੍ਟੋਸਾਧ੍ਯੈਸ੍ਤੁ’ ਇਤਿ ਪਾਠਪਕ੍ਸੇਸਾਧ੍ਯੈਃ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰੈਰ੍ਵਸ਼੍ਚਿਕੈਰ੍ਦਸ੍ਟੋ ਯਥੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋ ਭਵਤਿ| ਚਰਕੇਪ੍ਯਯਮੇਵ ਪਾਠਃ||੪੭-੪੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਸ਼੍ਚਿਕਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦਹਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਮ੍ ਉਪਰਿਸ੍ਟਾਦਾਸ਼ੁ ਯਾਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚ ਦਂਸ਼ੇ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਵਸ਼੍ਚਿਕਦਸ੍ਟਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਹਦ੍ਘ੍ਰਾਣਰਸਨੋਪਹਤੋ ਨਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਹਦਯਨਾਸਾਜਿਹ੍ਵੋਪਘਾਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਦਸ੍ਟੋ ਨ ਸਾਧ੍ਯਃ| ਮਾਂਸੈਃ ਪਤਦ੍ਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤੋ ਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨਿਤ੍ਯਯਮਪਰੋਸਾਧ੍ਯਃ| ‘ਦਸ੍ਟੋਸਾਧ੍ਯੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਅਸਾਧ੍ਯੈਃ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰੈਰ੍ਵਸ਼੍ਚਿਕੈਰ੍ਦਸ੍ਟੋ ਯਥੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋ ਭਵਤਿ||੪੭-੪੮||
Adhikarana ਕਣਭਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੪੯) · Śloka ੪੯
ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ਼ੂਲਂ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਥਾਪਿ ਚ |
ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਣਭੈਰ੍ਦਸ੍ਟੇ ਦਂਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵਾਵਸੀਦਤਿ ||੪੯||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
विसर्पः श्वयथुः शूलं ज्वरश्छर्दिरथापि च |
लक्षणं कणभैर्दष्टे दंशश्चैवावसीदति ||४९||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਣਭਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਵਿਸਰ੍ਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣਭਃ ਕੀਟਵਿਸ਼ੇਸਃ||੪੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਣਭਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਸਰ੍ਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣਭਃ ਕੀਟਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਗਲਤਿ||੪੯||
Adhikarana ਉਚ੍ਚਿਟਿਙ੍ਗਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੦) · Śloka ੫੦
ਹਸ੍ਟਲੋਮੋਚ੍ਚਿਟਿਙ੍ਗੇਨ ਸ੍ਤਬ੍ਧਲਿਙ੍ਗੋ ਭਸ਼ਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ |
ਦਸ੍ਟਃ ਸ਼ੀਤੋਦਕੇਨੇਵ ਸਿਕ੍ਤਾਨ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ||੫੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
हृष्टलोमोच्चिटिङ्गेन स्तब्धलिङ्गो भृशार्तिमान् |
दष्टः शीतोदकेनेव सिक्तान्यङ्गानि मन्यते ||५०||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਚ੍ਚਿਟਿਙ੍ਗਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਹਸ੍ਟਰੋਮੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਚ੍ਚਿਟਿਙ੍ਗਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਹਸ੍ਟਰੋਮੇਤਿ| ਉਚ੍ਚਿਟਿਙ੍ਗਨਾਮ੍ਨਾ ਵਸ਼੍ਚਿਕੇਨ ਦਸ੍ਟਃ ਪੁਮਾਨ੍, ਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਕਣ੍ਟਕਿਤਦੇਹਃ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਮੇਹਨਃ, ਤਥਾ ਭਸ਼ਾਰ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਃ| ਸ਼ੀਤੋਦਕੇਨੇਵਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸਿਕ੍ਤਾਨਿ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤੁ ਉਚ੍ਚਿਟਿਙ੍ਗਂ ਕੀਟਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ||੫੦||
Adhikarana ਮਣ੍ਡੂਕਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਂ, ਸਵਿਸਮਤ੍ਸ੍ਯਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਂ, ਸਵਿਸਜਲੌਕਾਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਂ ਚ (੫੧-੫੨) · Śloka ੫੨
ਏਕਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਰ੍ਦਿਤਃ ਸ਼ੂਨਃ ਸਰੁਜਃ ਪੀਤਕਃ ਸਤਟ੍ |
ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਚ ਸਵਿਸੈਰ੍ਮਣ੍ਡੂਕੈਰ੍ਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੫੧||
ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਵਿਸਾਃ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਦਾਹਂ ਸ਼ੋਥਂ ਰੁਜਂ ਤਥਾ |
ਕਣ੍ਡੂਂ ਸ਼ੋਥਂ ਜ੍ਵਰਂ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਸਵਿਸਾਸ੍ਤੁ ਜਲੌਕਸਃ ||੫੨||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
एकदंष्ट्रार्दितः शूनः सरुजः पीतकः सतृट् |
छर्दिर्निद्रा च सविषैर्मण्डूकैर्दष्टलक्षणम् ||५१||
मत्स्यास्तु सविषाः कुर्युर्दाहं शोथं रुजं तथा |
कण्डूं शोथं ज्वरं मूर्छां सविषास्तु जलौकसः ||५२||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਵਿਸਮਣ੍ਡੂਕਾਦਿਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਏਕਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਰ੍ਦਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਕਯਾ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਯਾ ਕਤੋ ਦਂਸ਼ੋ ਭਵਤਿ||੫੧-੫੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਵਿਸਮਣ੍ਡੂਕਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਏਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਕਦਂਸ੍ਟ੍ਰਯਾ ਕਤੋ ਦਂਸ਼ੋ ਭਵਤਿ|| ਸਵਿਸਮਤ੍ਸ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਤ੍ਸ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਸਵਿਸਜਲੌਕਾਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਰ੍ਯੁਰਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਯਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੫੧-੫੨||
Adhikarana ਗਹਗੋਧਿਕਾਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੫੩) · Śloka ੫੩
ਵਿਦਾਹਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਤੋਦਂ ਸ੍ਵੇਦਂ ਚ ਗਹਗੋਧਿਕਾ |੫੩|
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
विदाहं श्वयथुं तोदं स्वेदं च गृहगोधिका |५३|
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਗਹਗੋਧਿਕਾਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਵਿਦਾਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਹਗੋਧਿਕਾ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠੀ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਭ੍ਰਾਮਰਕਮਾਹੁਃ| ਅਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਂ, ਤੇਨ ਵਿਦਾਹਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍|੫੩|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਗਹਗੋਧਿਕਾਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਦਾਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਹਗੋਧਿਕਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੀਤਿ ਲੋਕੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਭ੍ਰਮਰਕਮਾਹੁਃ| ਅਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ‘ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍|੫੩|–
Adhikarana ਸ਼ਤਪਦੀਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੫੩) · Śloka ੫੩
ਦਂਸ਼ੇ ਸ੍ਵੇਦਂ ਰੁਜਂ ਦਾਹਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛਤਪਦੀਵਿਸਮ੍ ||੫੩||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
दंशे स्वेदं रुजं दाहं कुर्याच्छतपदीविषम् ||५३||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼ਤਪਦੀਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦਂਸ਼ੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛਤਪਦੀਵਿਸਮਿਤਿ ਸ਼ਤਪਦੀ ਕਾਰੁਣ੍ਡਿਕਾ||੫੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼ਤਪਦੀਵਿਸਂ ਦਂਸ਼ੇ ਸ੍ਵੇਦਂ ਰੁਜਂ ਦਾਹਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼ਤਪਦੀ ਕਾਰਣ੍ਡੀ||੫੩||
Adhikarana ਮਸ਼ਕਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੪) · Śloka ੫੪
ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਮਸ਼ਕੈਰੀਸਚ੍ਛੋਥਃ ਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਃ |
ਅਸਾਧ੍ਯਕੀਟਸਦਸ਼ਮਸਾਧ੍ਯਂ ਮਸ਼ਕਕ੍ਸਤਮ੍ ||੫੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
कण्डूमान् मशकैरीषच्छोथः स्मान्मन्दवेदनः |
असाध्यकीटसदृशमसाध्यं मशकक्षतम् ||५४||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਸ਼ਕਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਮਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਕੀਟਸਦਸ਼ਮਿਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਕੀਟੈਰ੍ਲੂਤਾਦਿਭਿਃ ਸਮਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਂ ਮਸ਼ਕਕ੍ਸਤਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਸੁ ਮਸ਼ਕੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਪਾਰ੍ਵਤੀਯਮਸ਼ਕਕ੍ਸਤਮਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ ਪਾਰ੍ਵਤੀਯੈਸ੍ਤੁ ਕੀਟੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਹਰੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍|” ਇਤਿ||੫੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਸ਼ਕਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਮਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਅਸਾਧ੍ਯਕੀਟਸਦਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਸਾਧ੍ਯਕੀਟੈਰ੍ਲੂਤਾਦਿਭਿਃ ਸਮਵੇਦਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਂ ਮਸ਼ਕਕ੍ਸਤਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਸੁ ਮਸ਼ਕੇਸੁ ਪਰ੍ਵਤੀਯਮਸ਼ਕਕ੍ਸਤਮਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਰ੍ਵਤੀਯੈਸ੍ਤੁ ਕੀਟਕੈਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍|” ਇਤਿ||੫੪||
Adhikarana ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੫੫) · Śloka ੫੫
ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਸ੍ਰਾਵਿਣੀ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਦਾਹਮੂਰ੍ਛਾਜ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਾ |
ਪਿਡਕਾ ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਂਸ਼ੇ ਤਾਸਾਂ ਤੁ ਸ੍ਥਗਿਕਾਸੁਹਤ੍ ||੫੫||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
सद्यःप्रस्राविणी श्यावा दाहमूर्छाज्वरान्विता |
पिडका मक्षिकादंशे तासां तु स्थगिकाऽसुहृत् ||५५||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਸਾਂ ਚ ਸ੍ਥਗਿਕਾਸੁਹਦਿਤਿ ਤਾਸਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਸਣ੍ਮਕ੍ਸਿਕਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਗਿਕਾ ਪ੍ਰਾਣਹਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਸਾਂ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਗਿਕਾਖ੍ਯਾ ਮਕ੍ਸਿਕਾ ਅਸੁਹਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਹਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੫||
Adhikarana ਚਤੁਸ੍ਪਦ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਪਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਕਤਨਖਦਨ੍ਤਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੬) · Śloka ੫੬
ਚਤੁਸ੍ਪਦ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਪਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਨਖਦਨ੍ਤਵਿਸਂ ਚ ਯਤ੍ |
ਸ਼ੂਯਤੇ ਪਚ੍ਯਤੇ ਵਾਪਿ ਸ੍ਰਵਤਿ ਜ੍ਵਰਯਤ੍ਯਪਿ ||੫੬||
View original
चतुष्पद्भिर्द्विपद्भिश्च नखदन्तविषं च यत् |
शूयते पच्यते वाऽपि स्रवति ज्वरयत्यपि ||५६||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਚਤੁਸ੍ਪਦ੍ਭਿਰਿਤਿ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ| ਦ੍ਵਿਪਾਦਾ ਵਨਮਾਨੁਸਵਾਨਰਾਦਯਃ||੫੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਚਤੁਸ੍ਪਦਦ੍ਵਿਪਦਦਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਚਤੁਸ੍ਪਦ੍ਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਸ੍ਪਦਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ, ਦ੍ਵਿਪਦਾ ਮਾਨਵਵਾਨਰਾਦਯਃ, ਤੈਰ੍ਯਤ੍ ਨਖਕ੍ਸਤਂ ਦਨ੍ਤਕ੍ਸਤਂ ਚ, ਤਚ੍ਛੂਯਤੇ ਸ਼ੋਫਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਸ੍ਰਵਤਿ, ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਯਤਿ||੫੬||
Adhikarana ਵਿਸੋਜ੍ਝਿਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੭-੬੦) · Śloka ੬੦
ਸ਼੍ਵਸ਼ਗਾਲਤਰਕ੍ਸ੍ਵਰ੍ਕ੍ਸਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਯਦਾਨਿਲਃ |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ||੫੭||
ਤਦਾ ਪ੍ਰਸ੍ਰਸ੍ਤਲਾਙ੍ਗੂਲਹਨੁਸ੍ਕਨ੍ਧੋਤਿਲਾਲਵਾਨ੍ |
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਬਧਿਰਾਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਭਿਧਾਵਤਿ ||੫੮||
ਪ੍ਰਮੂਢੋਨ੍ਯਤਮਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਖਾਦਨ੍ ਵਿਪਰਿਧਾਵਤਿ |
ਤੇਨੋਨ੍ਮਤ੍ਤੇਨ ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣਾ ਸਵਿਸੇਣ ਤੁ ||੫੯||
ਸੁਪ੍ਤਤਾ ਜਾਯਤੇ ਦਂਸ਼ੇ ਕਸ੍ਣਂ ਚਾਤਿਸ੍ਰਵਤ੍ਯਸਕ੍ |
ਦਿਗ੍ਧਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ਼੍ਚੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ||੬੦||
View original
श्वशृगालतरक्ष्वर्क्षव्याघ्रादीनां यदाऽनिलः |
श्लेष्मप्रदुष्टो मुष्णाति सञ्ज्ञां सञ्ज्ञावहाश्रितः ||५७||
तदा प्रस्रस्तलाङ्गूलहनुस्कन्धोऽतिलालवान् |
अव्यक्तबधिरान्धश्च सोऽन्योन्यमभिधावति ||५८||
प्रमूढोऽन्यतमस्त्वेषां खादन् विपरिधावति |
तेनोन्मत्तेन दष्टस्य दंष्ट्रिणा सविषेण तु ||५९||
सुप्तता जायते दंशे कृष्णं चातिस्रवत्यसृक् |
दिग्धविद्धस्य लिङ्गेन प्रायशश्चोपलक्षितः ||६०||
Hide commentary
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ਵਿਸਾਧਿਕਾਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਭਲ੍ਲਕਾਨਾਂ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣਂ ਭਣਨ੍ਤਿ| ਤਦਾਹ– ਸ਼੍ਵੇਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਾ ਕੁਕ੍ਕੁਰਃ, ਸ਼ਗਾਲਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਤਰਕ੍ਸੁਰ੍ਮਗਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਚਰਸ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਕ੍ਸੋ ਭਲ੍ਲੂਕਃ ਅਤਿਲੋਮਸ਼ਃ, ਚ੍ਛ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ ਵਕਚਿਤ੍ਰਾਦਯੋ ਹਿਂਸ੍ਰਾਃ ਪਸ਼ਵੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਸ਼੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਯਦਾ ਅਨਿਲੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਃ ਸਨ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਸ੍ਰੋਤੋਗਤਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਹਰਤਿ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਹਰਣਾਚ੍ਚ ਹੀਦਸ਼ੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਤਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ੍ਰਸ੍ਤਂ ਸ੍ਥਾਨਚ੍ਯੁਤਂ, ਲਾਙ੍ਗੂਲਂ ਵਾਲਧਿਃ, ਮੇਹਨਂ ਚ| ਪ੍ਰਸ੍ਰਸ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲਾਙ੍ਗੂਲਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ| ਅਤਿਲਾਲਾਵਾਨ੍ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਬਧਿਰੋਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਬਧਿਰੋਨ੍ਧੋ ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਭਿਧਾਵਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਦਸ੍ਟੁਮਭਿਧਾਵਤਿ| ਹਨੁਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸ਼ੂਨਸ੍ਕਨ੍ਧਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ| ‘ਪ੍ਰਮੂਢੋਨ੍ਯਤਮਸ੍ਤੇਸਾਂ ਖਾਦਨ੍ਵਿਪਰਿਧਾਵਤਿ|’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰਾਰ੍ਧਂ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ| ਏਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਯਤਮ ਏਕਤਮਃ ਪ੍ਰਮੂਢਃ ਸਨ੍ ਖਾਦਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਰਿਧਾਵਤਿ| ਤੇਨੇਤਿ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣਾ| ਸੁਪ੍ਤਤਾ ਬਾਧਿਰ੍ਯਮ੍| ਉਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੭-੬੦||
Adhikarana ਜਲਤ੍ਰਾਸਲਕ੍ਸਣਂ, ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੬੧-੬੪) · Śloka ੬੪
ਯੇਨ ਚਾਪਿ ਭਵੇਦ੍ਦਸ੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਰੁਤਂ ਨਰਃ |
ਬਹੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨੋ ਵਿਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੬੧||
ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣਾ ਯੇਨ ਦਸ੍ਟਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਯਸ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਤਿ |
ਅਪ੍ਸੁ ਚਾਦਰ੍ਸ਼ਬਿਮ੍ਬੇ ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਰਿਸ੍ਟਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੬੨||
ਤ੍ਰਸ੍ਯਤ੍ਯਕਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਪਸ੍ਟ੍ਵਾਪਿ ਵਾ ਜਲਮ੍ |
ਜਲਤ੍ਰਾਸਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਰਿਸ੍ਟਂ ਤਦਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ||੬੩||
ਅਦਸ੍ਟੋ ਵਾ ਜਲਤ੍ਰਾਸੀ ਨ ਕਥਞ੍ਚਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ |
ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੋ ਵੋਤ੍ਥਿਤੋ ਵਾਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੋ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ ||੬੪||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੭) |
View original
येन चापि भवेद्दष्टस्तस्य चेष्टां रुतं नरः |
बहुशः प्रतिकुर्वाणः क्रियाहीनो विपश्यति ||६१||
दंष्ट्रिणा येन दष्टश्च तद्रूपं यस्तु पश्यति |
अप्सु चादर्शबिम्बे वा तस्य तद्रिष्टमादिशेत् ||६२||
त्रस्यत्यकस्माद्योऽभीक्ष्णं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वाऽपि वा जलम् |
जलत्रासं तु तं विद्याद्रिष्टं तदपि कीर्तितम् ||६३||
अदष्टो वा जलत्रासी न कथञ्चन सिद्ध्यति |
प्रसुप्तो वोत्थितो वाऽपि स्वस्थस्त्रस्तो न सिद्ध्यति ||६४||
(सु. क. अ. ७) |
Hide commentary
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਵਾਦਿਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਰਿਸ੍ਟਮਾਹ– ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ, ਰੁਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ, ਬਹੁਸ਼ਃ ਅਨੇਕਵਾਰਂ, ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਅਨੁਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨਃ ਸ੍ਵਕੀਯਕਾਯਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਰਹਿਤਃ| ਇਦਾਨੀਮਪਰਮਪ੍ਯਰਿਸ੍ਟਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ– ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨਮਰਿਸ੍ਟਂ ਮਰਣਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪੁਨਰਪਰਮਰਿਸ੍ਟਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ– ਤ੍ਰਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਸ੍ਮਾਜ੍ਜਲਤ੍ਰਾਸਹੇਤੁਂ ਵਿਨਾ, ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਪਿ ਜਲਤ੍ਰਾਸਰੋਗਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਰਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਪਿ ਜਲਤ੍ਰਸਨਮਰਿਸ੍ਟਂ ਮਰਣਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍| ਏਤਚ੍ਚਾਰਿਸ੍ਟਂ ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਵ੍ਯਾਧਿਤੇਨ ਸ਼੍ਵਾਦਿਨਾ ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਕੁਪਿਤਃ ਸ੍ਰੋਤੋਵਾਹਿਨੀਰ੍ਧਮਨੀਰਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਮਾਪਾਦਯਤਿ| ਤਤੋ ਨਰਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟ੍ਵਾ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚ ਜਲਂ ਤ੍ਰਸ੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਤਦ੍ਰਿਸ੍ਟਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍|” ਇਤਿ| ਏਵਮਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਪਿ ਜਲਤ੍ਰਾਸੋ ਰਿਸ੍ਟਮੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਅਦਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ ਅਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਪਿ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹਿ ਜਲਤ੍ਰਾਸੋ ਭਵੇਦ੍ਯਦਿ| ਤਸ੍ਯਾਰਿਸ੍ਟਂ ਹਿ ਭਿਸਜੋ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਵਿਸਚਿਨ੍ਤਕਾਃ|| ਜਲਂ ਵਿਨਾ ਜਲਤ੍ਰਾਸੋ ਜਾਯਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਞ੍ਚਯਾਤ੍|” ਇਤਿ| ਅਥ ਚੋਕ੍ਤਮ੍– “ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਂ ਯਦਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਕੇਵਲਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਦਾ ਬੁਦ੍ਧੌ ਨਿਰੁਦ੍ਧਾਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਧਿਸ੍ਠਿਤੋ ਨਰਃ|| ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸੁਪ੍ਤੋਥਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਜ੍ਜਨ੍ਤਮਿਵ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਸਲਿਲਾਤ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਜਲਤ੍ਰਾਸਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦੁਃ|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਂ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਾਨਿ ਚ| ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਵਿਧਾਨੇਨ ਯਾਵਤ੍ਸ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਅਯਂ ਜਲਤ੍ਰਾਸਃ ਕੁਪਿਤਕਫਸ੍ਯ ਭਵਤੀਤਿ ਰਿਸ੍ਟਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਦੇਸ਼ਃ| ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਤੁ ਰਿਸ੍ਟਮੇਵ, ਤਥਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤੋ ਵਾ ਜਲਮਨ੍ਤਰੇਣ ਤ੍ਰਾਸੋ ਰਿਸ੍ਟਮੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤ ਇਤਿ| ਸੁਗਮਮ੍||੬੧-੬੪||
Adhikarana ਅਵਿਸਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੫) · Śloka ੬੫
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਦੋਸਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਧਾਤੁਮਨ੍ਨਾਭਿਕਾਮਂ ਸਮਮੂਤ੍ਰਵਿਟ੍ਕਮ੍ |
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਰ੍ਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਿਤ੍ਤਚੇਸ੍ਟਂ ਵੈਦ੍ਯੋਵਗਚ੍ਛੇਦਵਿਸਂ ਮਨੁਸ੍ਯਮ੍ ||੬੫||
(ਸੁ. ਕ. ਅ. ੬) |
View original
प्रशान्तदोषं प्रकृतिस्थधातुमन्नाभिकामं सममूत्रविट्कम् |
प्रसन्नवर्णेन्द्रियचित्तचेष्टं वैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम् ||६५||
(सु. क. अ. ६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸਾਤੁਰਃ ਕੀਦਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਵਿਸੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਦੋਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਾਭਿਕਾਮਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਗ੍ਨਿਤੋਕ੍ਤਾ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਪ੍ਰਾਯੇਣੋਪਹਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਪਿਚ੍ਛਮਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਚਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਂ ਨ ਚਾਨ੍ਨਮਭਿਨਨ੍ਦਤਿ||” ਇਤਿ| ਸਮਮੂਤ੍ਰਵਿਟ੍ਕਮਿਤਿ ਅਕ੍ਸੀਣਾਨਤਿਰਿਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ ਸਮਸੂਤ੍ਰਜਿਹ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਮਮਵਿਕਤਂ ਸੂਤ੍ਰਂ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਏਤੇਨ ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਨ ਰਸਬੋਧਿਨੀ ਭਵਤਿ, ਸੂਤ੍ਰਮਪਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਵਿਸਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਵੈਕਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਸੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਸ੍ਯ ਚ ਰਸਗ੍ਰਹਣੇ ਅਨੁਗੁਣਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਮ੍| ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ “ਸਮਦੋਸਃ ਸਮਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯ ਸਕਲ ਏਵਾਰ੍ਥ ਉਪਬਦ੍ਧਃ||੬੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਵਿਸੋ ਨਰਃ ਕੀਦਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਦੋਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਦੋਸਂ ਸਮਾਵਸ੍ਥਿਤਵਾਤਾਦਿਕਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਧਾਤੁਮਿਤਿ ਦਧਤੀਤਿ ਧਾਤਵੋ ਰਸਾਦਯੋ ਮਲਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਅਨ੍ਨਾਭਿਕਾਮਂ ਭੋਜਨਾਭਿਲਾਸਮ੍, ਅਨ੍ਨਾਭਿਕਾਮਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਗ੍ਨਿਤੋਕ੍ਤਾ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਪ੍ਰਾਯੇਣੋਪਹਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਪਿਚ੍ਛਮਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਚਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਂ ਨ ਚਾਨ੍ਨਮਭਿਨਨ੍ਦਤਿ||” ਇਤਿ| ਸਮਮੂਤ੍ਰਵਿਟ੍ਕਮਿਤਿ ਅਕ੍ਸੀਣਾਨਤਿਰਿਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸਮਮੂਲਜਿਹ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਸਮਮ੍ ਅਵਿਕਤਂ ਮੂਲਂ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਏਤੇਨ ਵਿਸਦੁਸ੍ਟਜਿਹ੍ਵਾ ਰਸਵੇਦਿਨੀ ਨ ਭਵਤਿ, ਮੂਲਮਪਿ ਜਿਹ੍ਵਾਵਤ੍ ਵਿਸਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਵਿਕਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਮੂਲਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ, ਤਸ੍ਯ ਰਸਗ੍ਰਹਣੇਰ੍ਧਗੁਣਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਮ੍| ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ “ਸਮਦੋਸਃ ਸਮਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ” ਇਤ੍ਯਾਦੇਃ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯ ਸਕਲ ਏਵਾਰ੍ਥੋ ਨਿਬਦ੍ਧਃ| ਵੈਦ੍ਯੋਵਗਚ੍ਛੇਦਵਿਸਂ ਮਨੁਸ੍ਯਮਿਤਿ ਉਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਃ ਪੁਰੁਸੋਵਿਸੋ ਭਵਤਿ, ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤੁ ਵਿਸਾਤੁਰਃ| ਤਥਾਹਿ– “ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਦੋਸਾਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਧਾਤੁਮਨਨ੍ਨਕਾਙ੍ਕ੍ਸਂ ਹਤਮੂਲਜਿਹ੍ਵਮ੍| ਵਿਰੁਦ੍ਧਵਰ੍ਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਤ੍ਤਚੇਸ੍ਟਂ ਵੈਦ੍ਯੋਵਗਚ੍ਛੇਤ੍ਸਵਿਸਂ ਮਨੁਸ੍ਯਮ੍||” ਇਤਿ| ਇਦਂ ਸਵਿਸਾਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ||੬੫||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੬੯
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਵਿਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੬੯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विषनिदानं समाप्तम् ||६९||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੬੯|| ਸੂਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਗੁਰੁਣਾ ਯਨ੍ਨ ਗੁਮ੍ਫਿਤਮ੍|| ਮਯਾ ਸਮਸ੍ਤਮਗ੍ਰਨ੍ਥਿ ਤਦ੍ਗਿਰਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਯਾ||੧|| ਗੁਣਨਿਧਿਗੁਰੁਬਦ੍ਧੇ ਦਾਮ੍ਨਿ ਵਾਙ੍ਮਾਲਤੀਨਾਂ ਪਰਮਪਰਿਮਲਸ਼੍ਰੀਧਾਮ੍ਨਿ ਲਬ੍ਧਾਵਲਮ੍ਬਮ੍|| ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਵਚਨਕੁਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਸੌਰਭ੍ਯਲੇਸ਼ਾਦ੍ਵਚਨਮਪਿ ਮਦੀਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਤਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍||੨|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਰਚਿਤਾ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਸਮਾਪ੍ਤਾ||੬੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਸਨਿਦਾਨਮ੍||੬੯||