૬૯. વિષરોગનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પારિશેષ્યાદ્વિષરોગનિદાનમુચ્યતે– સ્થાવરમિત્યાદિ| વિષાદજનકત્વાદ્વિષં; તચ્ચ દ્વિવિધમ્– સ્થાવરં, જઙ્ગમં ચ| મૂલાદ્યાત્મકમિતિ આદ્યં સ્થાવરં મૂલાદિરૂપં દશવિધં; યદુક્તં સુશ્રુતે “મૂલં પત્રં ફલં પુષ્પં ત્વક્ ક્ષીરં સાર એવ ચ| નિર્યાસો ધાતવશ્ચૈવ કન્દશ્ચ દશમઃ સ્મૃતઃ||” (સુ. ક. અ. ૨) ઇતિ| તત્ર ક્લીતકાશ્વમારકગુઞ્જાસુગન્ધગર્ગરકરઘાટવિદ્યુચ્છિખાઽનન્તા-વિજયાનીત્યષ્ટૌ મૂલવિષાણિ, વિષપત્રિકાલમ્બાસુરદારુકરમ્ભમહાકરમ્ભાણિ પઞ્ચ પત્રવિષાણિ, કુમુદ્વતીવેણુકાકરમ્ભમહાકરમ્ભકર્કોટકરેણુકખદ્યોતક-ચર્મરીભગન્ધાસર્પઘાતિનન્દનસારપાકાનિ દ્વાદશ ફલવિષાણિ, વેત્રકાદમ્બવલ્લીજકરમ્ભમહાકરમ્ભાણિ પઞ્ચ પુષ્પવિષાણિ, અન્ત્રપાચકકર્તરીયશૈલેયકરમ્ભનન્દનકરઘાટવરાટકાનિ સપ્ત ત્વઙ્નિર્યાસસારવિષાણિ, કુમુદઘ્નીસ્નુહીજાલક્ષીરીણિ ત્રીણિ ક્ષીરવિષાણિ, ફેનાશ્મભસ્મ હરિતાલં ચ દ્વે ધાતુવિષે, કાલકૂટવત્સનાભસર્ષપકપાલકર્દમકવૈરાટકમુસ્તકમહાવિષ-પ્રપૌણ્ડરીકમૂલકહલાહલશૃઙ્ગિમર્કટકાનિ ત્રયોદશ કન્દવિષાણિ, એતાનિ પ્રાણહરાણિ; એવં પઞ્ચપઞ્ચાશત્ સ્થાવરાણિ વિષાણિ ભવન્તિ| એષાં ચ વ્યાધપુલિન્દાદિભ્યો વ્યક્તિજ્ઞાનં કર્તવ્યમ્| પરં સર્પાદિસમ્ભવમિતિ પરં જઙ્ગમં, તચ્ચ ષોડશાભિધાનમ્– દૃષ્ટિનિઃશ્વાસદંષ્ટ્રાનખમૂત્રપુરીષશુક્રલાલાર્તવમુખસન્દંશપર્દિતગુદાસ્થિ-પિત્તશૂકશવભેદાત્| પર્દિતં પાયુકૃતઃ કુત્સિતશબ્દઃ; ‘પર્દ’ કુત્સિતે શબ્દે, ઇત્યસ્ય પ્રયોગાત્| તત્ર દૃષ્ટિનિઃશ્વાસવિષા દિવ્યાઃ સર્પાઃ, ભૌમાઃ સર્પા દંષ્ટ્રાવિષાઃ, માર્જારમકરવ્યાઘ્રાદયો દંષ્ટ્રાનખવિષાઃ, પિચ્ચિટકૌણ્ડિન્યાદયો મૂત્રપુરીષવિષાઃ, મૂષિકાઃ શુક્રવિષાઃ, વૃશ્ચિકવરટ્યુચ્ચિટિઙ્ગાદય આરાવિષાઃ, લૂતા લાલાર્તવવિણ્મૂત્રશુક્રમુખસન્દંશવિષાઃ, ચિત્રશીર્ષકશતદારુકશારિકાદયો મુખસન્દંશદંષ્ટ્રાપર્દિતગુદપુરીષવિષાઃ, વિષહતાસ્થિમત્સ્યાસ્થિપ્રભૃતયોઽસ્થિવિષાઃ, શકુલીમત્સ્યાદયઃ પિત્તવિષાઃ, સૂક્ષ્મતુણ્ડભ્રમરાદયઃ શૂકવિષાઃ, કીટસર્પદેહા ગતાસવઃ શવવિષાઃ| એષાં ચ સુશ્રુતસ્ય કલ્પસ્થાને વિસ્તરો દ્રષ્ટવ્યઃ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પારિશેષ્યાદ્વિષરોગનિદાનમુચ્યતે| વિષાદજનકત્વાદ્વિષં, તચ્ચ દ્વિવિધમ્– સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ| તદ્દ્વૈવિધ્યમાહ– સ્થાવરમિત્યાદિ| મૂલાદ્યાત્મકમિતિ આદ્યં પ્રથમમ્, અદનીયમાદ્યમિત્યન્યે| સ્થાવરં મૂલાદિસ્વરૂપં દશવિધમ્| યદુક્તં સુશ્રુતે– “દશાધિષ્ઠાનમાદ્યં સ્યાદ્દ્વિતીયં ષોડશાશ્રયમ્|” ઇતિ, “મૂલં પત્રં ફલં પુષ્પં ત્વક્ ક્ષીરં સાર એવ ચ| નિર્યાસો ધાતવશ્ચૈવ કન્દશ્ચ દશમઃ સ્મૃતઃ||” ઇતિ ચ| તત્ર ક્લીતકાશ્વમારકગુઞ્જાસુગન્ધગર્ગરકરઘાટકવિદ્યુચ્છિખાઽનન્તા-વિજયાનીત્યષ્ટૌ મૂલવિષાણિ, વિષપત્રિકાલમ્બાસુરદારુકરમ્ભમહાકરમ્ભાણિ પઞ્ચ પત્રવિષાણિ, કુમુદ્વતીવેણુકાકરમ્ભમહાકરમ્ભકર્કોટકરેણુકખદ્યોતક-ચર્મરીભગન્ધાસર્પઘાતિચન્દનકઙ્કોલસારપાકાનિ દ્વાદશ ફલવિષાણિ, વેત્રકાદમ્બવલ્લીકરમ્ભમહાકરમ્ભાણિ પઞ્ચ પુષ્પવિષાણિ, અન્ત્રપાચકકર્તરીયશૈલેયકરમ્ભનન્દનકરઘાટવરાટકાનિ સપ્ત ત્વઙ્નિર્યાસસારવિષાણિ, કુમુદઘ્નીસ્નુહીજાલક્ષીરીણિ ત્રીણિ ક્ષીરવિષાણિ, ફેનાશ્મ હરિતાલં ચ દ્વે ધાતુવિષે, કાલકૂટવત્સનાભસર્ષપકપાલકર્દમવૈરાટકમુસ્તકશૃઙ્ગીપ્રપૌણ્ડરીક-મૂલકહાલાહલમહાવિષમર્કટકાનીતિ ત્રયોદશ કન્દવિષાણિ; એવં પઞ્ચાશત્સ્થાવરવિષાણિ ભવન્તિ| એષાં વ્યાધપુલિન્દાદિભ્યો વ્યક્તિજ્ઞાનં કર્તવ્યમ્| પરં સર્પાદિસમ્ભવમિતિ પરં જઙ્ગમં; તચ્ચ ષોડશાભિધાનમ્| દૃષ્ટિનિઃશ્વાસદંષ્ટ્રાનખમૂત્રપુરીષશુક્રલાલાસ્પર્શમુખસન્દંશવિશર્ધિત-ગુદાસ્થિપિત્તશૂકશવભેદાત્| પર્દિતં વિશર્ધિતં પાયુકૃતઃ કુત્સિતઃ શબ્દઃ ‘શૃધુ શબ્દકુત્સાયામ્’ ઇત્યસ્ય પ્રયોગાત્| તત્ર દૃષ્ટિનિઃશ્વાસવિષા દિવ્યાઃ સર્પાઃ, ભૌમાસ્તુ દંષ્ટ્રાવિષાઃ, માર્જારશ્વમકરવ્યાઘ્રાદયો દંષ્ટ્રાનખવિષાઃ, પિચ્ચિટકૌણ્ડિન્યાદયો મૂત્રપુરીષવિષાઃ, સર્પલાદયો મૂષિકાઃ શુક્રવિષાઃ| વૃશ્ચિકવરટીમત્સ્યોચ્ચિઙ્ગટાદય આરાવિષાઃ, લૂતા લાલાસ્પર્શવિણ્મૂત્રશુક્રાર્તવમુખસન્દંશવિષાઃ, મક્ષિકાજલાયુકાદયો મુખસન્દંશવિષાઃ, ચિત્રશીર્ષકશતદારુકસારિકાદયો મુખસન્દંશદંષ્ટ્રાવિશર્ધિતગુદપુરીષવિષાઃ, વિષહતાસ્થિમત્સ્યાસ્થિપ્રભૃતયોઽસ્થિવિષાઃ, શકુલીમત્સ્યાદયઃ પિત્તવિષાઃ, સૂક્ષ્મતુણ્ડભ્રમરાદયઃ શૂકવિષાઃ, કીટસર્પદેહા વ્યસવઃ શવવિષા ઇતિ| એષાં ચ સુશ્રુતસ્ય કલ્પસ્થાને વિસ્તરો દ્રષ્ટવ્યઃ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તત્ર જઙ્ગમવિષસ્ય બહ્વધિષ્ઠાનત્વેન પ્રાધાન્યાત્ સર્વવેગાનુગતં સામાન્યલિઙ્ગમાહ– નિદ્રામિત્યાદિ| એતત્ સુબોધ્યમ્||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્થાવરસ્ય સામાન્યલિઙ્ગમાહ– સ્થાવરં ચેત્યાદિ| ફેનચ્છર્દિરિતિ ફેનસ્ય છર્દિઃ||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તત્ર જઙ્ગમવિષસ્ય સામાન્યેન લિઙ્ગમાહ– નિદ્રામિત્યાદિ| ફેનચ્છર્દીતિ ફેનસ્ય છર્દિરિત્યવગમ્યતે||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિષદાતૃલક્ષણમાહ– ઇઙ્ગિતજ્ઞ ઇત્યાદિ| અભિપ્રાયસૂચકમ્ ઈહિતમિઙ્ગિતં, તજ્જ્ઞો વૈદ્યો વાચા ક્રિયયા મુખવૈકૃત્યાદિના ચ વિષદાતારં જાનીયાત્| એભિર્વક્ષ્યમાણલક્ષણૈઃ| ન દદાત્યુત્તરં પૃષ્ટ ઇતિ સ્વીયાસત્કર્મજનિતવ્યામોહાત્| અપાર્થમિત્યનર્થકમ્| સઙ્કીર્ણમિત્યસ્ફુટમ્| હસત્યકસ્માદિતિ અહેતોરપિ હસતિ| ભયજવાયુજનિતપર્વવ્યથાપનોદનાયાઙ્ગુલીઃ સ્ફોટયતિ| ક્રિયાન્તરકરણસૂચનાય મહીં વિલિખતિ| ભીતઃ સન્ પ્રત્યેકં વીક્ષતે| ધ્યામ ઇતિ દગ્ધસમવર્ણઃ| કિઞ્ચિત્તૃણાદિકમ્| વર્તતે વિપરીત ઇતિ વારં વારં પરિવર્ત્ય તિષ્ઠતિ||૪-૭||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અવનીપતેઃ પરિકર્મિણો વિષમવચારયન્તીતિ તેષાં વિષદાતૄણાં લક્ષણમાહ– ઇઙ્ગિતજ્ઞ ઇત્યાદિ| અભિપ્રાયસૂચકમીહિતમિઙ્ગિતં, તજ્જ્ઞો વૈદ્યઃ વાચા ક્રિયામુખવૈવર્ણ્યાદિભિર્વિષદાતારં જાનીયાત્, એતૈર્લિઙ્ગૈશ્ચેતિ વક્ષ્યમાણૈઃ| તાન્યેવ લિઙ્ગાન્યાહ– નેત્યાદિ| આત્મીયાઽસત્કર્મજનિતવ્યામોહાત્, અપાર્થમિતિ નિરર્થકં, સઙ્કીર્ણમિતિ અસ્ફુટમ્| હસત્યકસ્માદિત્યાદિ| અહાસહેતોરપિ હસતિ| ભયજવાયુસમ્ભૂતપર્વવ્યથાપનોદાયાઙ્ગુલીઃ સ્ફોટયતિ| ક્રિયાન્તકરણસૂચનાય મહીં કિઞ્ચિલ્લિખતિ| ત્રસ્તશ્ચાન્યોન્યમીક્ષત ઇતિ સ્વપાપકર્મોપલમ્ભભયેનાન્યોન્યમીક્ષતે| ધ્યામ ઇતિ દગ્ધસમવર્ણઃ, મલિનવસ્ત્રવર્ણ ઇતિ ડલ્લણઃ||૪-૭||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂલાદિવિષાણાં પ્રમાદાદુપયુક્તાનાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ– ઉદ્વેષ્ટનમિત્યાદિ| ઉદ્વેષ્ટનં દણ્ડવિમર્દનવદ્વ્યથા| મૂલવિષૈરિત્યષ્ટવિધૈરપિ, એવં પત્રાદીનામુક્તાનાં યાવત્સઙ્ખ્યાકાનામેકં સામાન્યલક્ષણમવગન્તવ્યમ્| પ્રાયેણ કાલઘાતીનીતિ એતાનિ નવ મૂલાદિવિષાણિ કાલાન્તરેણ મારકાણિ ભવન્તીત્યર્થઃ| કન્દવિષં તુ ત્રયોદશવિધમતિતીક્ષ્ણત્વાદ્વ્યવાયિવિકાશ્યાદિગુણયોગાત્તદાત્વેન મારકમ્||૮-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નવાનાં મૂલાદિવિષાણાં પ્રમાદાદુપયુક્તાનાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ– ઉદ્વેષ્ટનમિત્યાદિ, ઉદ્વેષ્ટનં દણ્ડાદિમર્દનવદ્વ્યથા| મૂલવિષૈરષ્ટવિધૈરપિ|| પત્રવિષલક્ષણમાહ– જૃમ્ભણમિત્યાદિ| જૃમ્ભણં જૃમ્ભાબાહુલ્યમ્| ફલવિષલક્ષણમાહ– મુષ્કેત્યાદિ| મુષ્કયોઃ શ્વયથુઃ| પુષ્પવિષલક્ષણમાહ– ભવેદિત્યાદિ| ત્વક્સારેત્યાદિ ત્વગ્વિષૈઃ સારવિષૈર્નિર્યાસવિષૈઃ પૃથક્ ત્રિભિઃ| પારુષ્યં ખરસ્પર્શત્વં મુખસ્યૈવ, કફસંસ્રવઃ શ્લેષ્માસ્રાવઃ| ક્ષીરવિષલક્ષણમાહ– ફેનેત્યાદિ| સુગમમ્| ધાતુવિષમાહ– હૃદિત્યાદિ| ધાતુવિષૈઃ હરિતાલાદિકૈઃ| એષાં કાલાવધિમાહ– પ્રાયેણેત્યાદિ| એતાનિ નવ મૂલાદિવિષાણિ કાલાન્તરેણ ઘ્નન્તિ| કન્દવિષમપિ દશમમતિતીક્ષ્ણત્વાદ્વ્યવાયિવિકાશ્યાદિગુણયોગાત્તદાત્વેન મારકમ્||૮-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિષલિપ્તશસ્ત્રહતસ્ય લિઙ્ગમાહ– સદ્ય ઇત્યાદિ| પચ્યતે ચાપ્યભીક્ષ્ણમિતિ સદ્યસ્તાવત્ પચ્યતે, પશ્ચાદપિ પુનઃ પુનઃ પાકમેતિ||૧૩-૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિષલિપ્તશસ્ત્રહતસ્ય લિઙ્ગમાહ– સદ્ય ઇત્યાદિ| સદ્યસ્તાવત્ પચ્યતે પશ્ચાદપિ પુનઃપુનઃ પાકમેતિ| દિગ્ધાહતં વિષલિપ્તશસ્ત્રહતમ્| શત્રુભિર્વ્રણસઞ્ચારિતવિષલક્ષણમાહ– લિઙ્ગાનીત્યાદિ| એતાન્યેવ પૂર્વોક્તાનિ, અમિત્રૈઃ શત્રુભિઃ, વ્રણે શસ્ત્રવ્રણે, પ્રમાદાત્ અનવધાનાત્| તન્ત્રાન્તરે વિષપીતલક્ષણમ્– “સપીતં ગૃહધૂમાભં પુરીષં યોઽતિસાર્યતે| ફેનમુદ્વમતે ચાપિ વિષપીતં તમાદિશેત્||” ઇતિ||૧૩-૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્થાવરમભિધાય જઙ્ગમેષ્વતિતીક્ષ્ણત્વેન સર્પવિષે વાચ્યે તદાશ્રયાન્ સર્પાનાહ– વાતપિત્તકફાત્માન ઇત્યાદિ| ભોગી ફણી, મણ્ડલી મણ્ડલવદ્રથાઙ્ગલાઙ્ગલાદિરૂપમણ્ડલયુક્તઃ| રાજિલશ્ચિત્રદીર્ઘરેખાવાન્; એતે યથાક્રમં વાતાદ્યાત્માનો વાતાદિપ્રકૃતયઃ| વ્યતિકરજાન્ સર્પાન્ દર્શયતિ– દ્વ્યન્તરા દ્વન્દ્વરૂપિણ ઇતિ| દ્વયોરન્તરં વિશેષો યેષુ તે તથા| યથા– ફણિના મણ્ડલિન્યાં ગોનસા જાતાઃ, મણ્ડલિના ગોનસેન ચ ફણિન્યાં કૃષ્ણસર્પાઃ, એવમન્યેઽપિ જાતિસઙ્કરા ઊહ્યાઃ| ‘વ્યન્તરા’ ઇતિ પાઠે સ એવાર્થઃ, વિશબ્દસ્ય દ્વ્યર્થત્વાત્; તથા ‘વિભવાન્મહાનાકાશઃ’ ઇત્યત્ર વ્યાખ્યાતં, વિભવાદિતિ દ્વિભાવાત્; દ્વિભાવશ્ચ સર્વમૂર્તદ્રવ્યૈઃ સંયોગઃ સર્વત્ર ઉપલમ્ભશ્ચેતિ| દ્વન્દ્વરૂપિણ ઇતિ દ્વયોઃ ફણિમણ્ડલિનોર્વાતપિત્તપ્રકૃતયોર્યત્ પ્રકૃતિત્વં તન્મિલિતપ્રકૃતિત્વમેષામિત્યર્થઃ, વાતપિત્તપ્રકૃતયોરથવા દ્વયોર્યદ્દોષયો રૂપં તદ્રૂપમિત્યર્થઃ||૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્થાવરમભિધાય જઙ્ગમેષ્વતિતીક્ષ્ણત્વેન સર્પવિષે વાચ્યે તદાશ્રયાન્ સર્પાનાહ– વાતેત્યાદિ| ભોગી ફણી, મણ્ડલી રથાઙ્ગલાઙ્ગલાદિરૂપમણ્ડલયુક્તઃ, રાજિલશ્ચિત્રદીર્ઘરેખાવાન્, એતે યથાક્રમં વાતપિત્તકફપ્રકૃતયઃ| વ્યતિકરજાન્ સર્પાન્ દર્શયતિ– દ્વ્યન્તરાદ્વન્દ્વરૂપિણ ઇતિ| દ્વ્યન્તરાઃ દ્વયોરન્તરં વિશેષો યેષુ તે તથા, યથા– ફણિના કૃષ્ણસર્પેણ મણ્ડલિન્યાં ગોનસા જાતાઃ, મણ્ડલિના વા ગોનસેન ચ| ફણિન્યાં કૃષ્ણસર્પાઃ, એવમન્યેઽપિ જાતિવ્યતિકરા ઊહ્યાઃ| દ્વન્દ્વરૂપિણ ઇતિ દ્વયોર્યો ભાવઃ; તદ્વન્ત ઇત્યર્થઃ||૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ભોગિપ્રભૃતિકૃતદંશેષુ વાતાદીનાં લિઙ્ગમાહ– દંશો ભોગિકૃત ઇત્યાદિ| સર્વવાતવિકારકૃદિત્યનેનૈવ કૃષ્ણત્વે સિદ્ધે તદુક્તિરવશ્યમ્ભાવિત્વખ્યાપનાર્થમ્, એવમુત્તરત્રાપિ પીતાદ્યભિધાનમ્||૧૭-૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ભોગિપ્રભૃતિભિઃ કૃતદંશેષુ લક્ષણં વાતાદીનામાહ– દંશ ઇતિ| સર્વવાતવિકારકૃદિત્યનેનૈવ કૃષ્ણત્વે સિદ્ધે તદુક્તિરવશ્યમ્ભાવિતાખ્યાપનાર્થમ્| એવમુત્તરત્રાપિ પીતાદ્યભિધાનમ્||૧૭-૧૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિશિષ્ટદેશાદિદષ્ટસ્યાસાધ્યત્વમાહ– અશ્વત્થેત્યાદિ| યામ્યે ચેતિ ભરણ્યામ્| ઋક્ષે નક્ષત્રે| મર્મસ્વિતિ આશુઘાતિષુ| યામ્યે ચેતિ ચકારેણાર્દ્રાશ્લેષામઘામૂલકૃત્તિકાનાં ગ્રહણમ્| યદુક્તમન્યત્ર– “ચૈત્યાયતનવલ્મીકશ્મશાનેષુ ચતુષ્પથે| આર્દ્રાશ્લેષામઘામૂલકૃત્તિકાભરણીષુ ચ|| પઞ્ચમ્યાં સન્ધ્યયોર્દંશે મર્મસ્વાશુહરેષુ ચ| દષ્ટાઃ કષ્ટેન જીવન્તિ યદિ દૂતાદિસમ્પદઃ||” ઇતિ||૧૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિશિષ્ટદેશનક્ષત્રદષ્ટસ્યાસાધ્યત્વમાહ– અશ્વત્થેત્યાદિ| યામ્યે ચેતિ ભરણ્યાં યામ્યે ઇત્યત્ર “પિત્ર્યે” ઇતિ પાઠઃ| પિત્ર્યે મઘાયાં, ઋક્ષે નક્ષત્રે| યે ચ મર્મસુ દષ્ટાઃ સ્યુસ્તેઽપિ ત્યાજ્યાઃ| મર્મસ્વિતિ આશુઘાતિષુ| યામ્યે ચેતિ ચકારેણાર્દ્રાશ્લેષામઘામૂલકૃત્તિકાદીનાં સમુચ્ચયનમ્| યદુક્તમન્યત્ર– “ચૈત્યાયતનવલ્મીકશ્મશાનેષુ ચતુષ્પથે| આર્દ્રાશ્લેષામઘામૂલકૃત્તિકાભરણીષુ ચ|| પઞ્ચમ્યાં સન્ધ્યયોર્દંશે મર્મસ્વાશુહરેષુ ચ| દષ્ટાઃ કષ્ટેન જીવન્તિ યદિ દૂતાદિસમ્પદઃ||” ઇતિ||૧૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દર્વીત્યાદિ| દર્વીકરાણાં વિષમાશુ હન્તિ અશ્વત્થાદૌ વિશેષેણ દર્વીકરાણામાશુમારકં; દર્વીકરાઃ ફણિનઃ| સર્વાણિ ચોષ્ણે દ્વિગુણીભવન્તીતિ ઉષ્ણસંયોગે સતિ સર્વાણિ વિષાણિ સ્વરૂપતો દ્વૈગુણ્યં ભજન્તે; “સર્વાણિ ચોક્તાનિ યથાક્રમેણ” ઇતિ પાઠાન્તરે અયમર્થઃ– સર્વાણિ ભોગિમણ્ડલિરાજિલવિષાણિ યથાક્રમેણ યથોદ્દિષ્ટક્રમેણ ઉક્તાન્યશ્વત્થાદિષ્વાશુઘાતીનિ| દર્વીકરવિષસ્ય પૃથગુપાદાનં વિશેષાર્થમ્|૨૦|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દર્વીકરાણામિત્યાદિ| અશ્વત્થાદૌ વિશેષેણ દર્વીકરાણાં વિષમાશુઘાતકં, દર્વીકરાઃ ફણિનઃ| સર્વાણિ ચોષ્ણે વિગુણીભવન્તીતિ ઉષ્ણસંયોગે સર્વાણિ વિષાણિ સ્વરૂપતો વૈગુણ્યં ભજન્તે “સર્વાણિ ચોષ્ણે દ્વિગુણીભવન્તિ” ઇતિ પાઠે સર્વાણ્યશેષાણિ વિષાણ્યુષ્ણકાલે દ્વિગુણીભવન્તિ દ્વિગુણશક્તીનિ ભવન્તિ| “સર્વાણિ ચોર્ધ્વે દ્વિગુણીભવન્તિ” ઇત્યપરે પઠન્તિ| ઊર્ધ્વે દેશ ઇત્યર્થઃ| “સર્વાણિ ચોક્તાનિ યથાક્રમેણ” ઇતિ પાઠાન્તરં, તદાયમર્થઃ– સર્વાણિ મણ્ડલિરાજિલવિષાણિ યથાક્રમેણ યથોપદિષ્ટક્રમેણોક્તાઽશ્વત્થાદિષ્વાશુઘાતીનિ| દર્વીકરવિષસ્ય પૃથગુપાદાનં વિશેષાર્થમ્|૨૦|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એવમપરેષ્વપિ આશુઘાતિત્વં સમ્ભવતિ, તાનાહ– અજીર્ણેત્યાદિ| અજીર્ણપિત્તાતપપીડિતેષ્વિતિ અજીર્ણિનિ દોષત્રયપ્રકોપાત્, પિત્તાતપપીડિતયો રૌક્ષ્યાત્, બાલવૃદ્ધયોરસમ્પૂર્ણક્ષીણધાતુત્વેન વિષવેગાસહત્વાત્, બુભુક્ષિતેષ્વિતિ પિત્તવૃદ્ધ્યા ઉષ્ણદેહત્વાત્, ક્ષીણક્ષત ઇતિ ક્ષતક્ષીણે બહુલવાતદુષ્ટેઃ, મેહિનિ દોષત્રયપ્રકોપાત્, કુષ્ઠયુક્તે રક્તાદિદોષાત્, રૂક્ષે વાતકોપાત્, અબલે ક્લેશાસહત્વાત્, ગર્ભવતીષુ ગર્ભેણોત્ક્ષિપ્તદોષત્વાત્; એષુ વિષમાશુઘાતીતિ||૨૦||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અપરેષુ યેષુ યથાઽઽશુઘાતિત્વં સમ્ભવતિ તાનાહ– અજીર્ણેત્યાદિ| અજીર્ણિનિ દોષત્રયપ્રકોપાદ્વિષમાશુઘાતિ, પિત્તાતપપીડિતયો રૌક્ષ્યાત્, બાલવૃદ્ધયોરસમ્પૂર્ણક્ષીણધાતુત્વેન વિષવેગાસહત્વાત્| બુભુક્ષિતેષ્વિતિ વાતપિત્તવૃદ્ધ્યોષ્ણદેહત્વાત્| ક્ષીણક્ષત ઇતિ ક્ષતક્ષીણે બહુલવાતદુષ્ટેઃ, મેહિનિ દોષત્રયકોપાત્, કુષ્ઠજુષ્ટે રક્તાદિદોષાત્, રૂક્ષે વાતકોપાત્, અબલે વેગાસહત્વાત્, ગર્ભવતીષુ ગર્ભેણોત્ક્ષિપ્તદોષત્વાત્; એષુ વિષમાશુઘાતીતિ||૨૦||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇદાનીં સર્વથા વર્જનીયમાહ– શસ્ત્રક્ષત ઇત્યાદિ| રાજ્યો લતાભિશ્ચેતિ રાજ્યો લેખાઃ લતાભિસ્તાડનાન્ન ભવન્તિ| તદુક્તમાલમ્બાયને– “નૈતિ રક્તં ક્ષતાદ્યસ્ય લતાઘાતૈર્ન રાજિકાઃ| ન લોમહર્ષઃ શીતાદ્ભિર્વર્જયેત્તં વિષાર્દિતમ્||” ઇતિ| જિહ્મં વક્રં, સ્તબ્ધમિતિ કાર્તિકઃ| કેશશાત ઇતિ કર્ષણાત્ કેશોત્પાટઃ| કણ્ઠભઙ્ગો ગ્રીવાયા અવિધારણમ્| હન્વોઃ સ્થિરત્વં હનુદ્વયસ્ય લગ્નત્વમ્| વર્તિર્ઘનેતિ લાલારૂપા વર્તિઃ| રક્તં સ્રવેદૂર્ધ્વમધશ્ચ યસ્યેતિ મુખનાસાગુદાદિભ્યઃ શોણિતસ્રાવઃ| દંષ્ટ્રાનિપાતાશ્ચતુરશ્ચેતિ ચત્વાર ઇતિ પ્રાપ્તે ચતુર ઇતિ નિર્દેશઃ આગમવિધેરનિત્યત્વાત્, યથા– “અગ્રતશ્ચતુરો વેદા” ઇત્યાદિ| ઉન્મત્તમત્યર્થમુપદ્રુતમિતિ ઉન્મત્તમત્યર્થમુન્માદવન્તમ્, ઉપદ્રુતં જ્વરાતિસારાદિભિરત્યર્થમુપદ્રુતમ્| હીનસ્વરં વક્તુમસમર્થમ્| વિવર્ણં કૃષ્ણવર્ણમ્| સારિષ્ટં નાસાભઙ્ગાદિયુક્તમ્| અવેગિનં ગમનાદિવેગરહિતં, વિણ્મૂત્રાદિવેગરહિતમિતિ કાર્તિકઃ||૨૧-૨૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્વથા વર્જનીયમાહ– શસ્ત્રેત્યાદિ| રાજ્યો લેખાઃ લતાભિસ્તાડિતેઽઙ્ગે ન સમ્ભવન્તિ નોચ્છલન્તિ| અત્રાલમ્બાયનેઽપ્યુક્તમ્– “નૈતિ રક્તં ક્ષતાદ્યસ્ય લતાઘાતે ન રાજિકાઃ| ન લોમહર્ષઃ શીતાદ્ભિર્વર્જયેત્તં વિષાર્દિતમ્||” ઇતિ| અપરં વર્જ્યમાહ– જિહ્મમિત્યાદિ| જિહ્મં વક્રં, સ્તબ્ધમિતિ કાર્તિકઃ| કેશશાતઃ ઘર્ષણાત્કેશોત્પાટઃ, કણ્ઠભઙ્ગેન ગ્રીવાયા અધારણં, હન્વોઃ સ્થિરત્વં હનુદ્વયસ્ય લગ્નત્વમ્| અપરમપિ વર્જ્યમાહ– વર્તિરિત્યાદિ| લાલારૂપા વર્તિર્યસ્ય મુખાન્નિર્ગચ્છતિ| રક્તં સ્રવેદૂર્ધ્વમધશ્ચેતિ મુખનાસાગુદમેહનાદિભ્યઃ શોણિતસ્રાવઃ| દંશનિપાતાશ્ચતુર ઇતિ ચત્વાર ઇતિ પ્રાપ્તેઽનિત્યત્વાદાગમાભાવઃ| અન્યમપિ વર્જ્યમાહ– ઉન્મત્તમિત્યાદિ| ઉન્મત્તં ઉન્માદવન્તં, જ્વરાતિસારાદિભિરત્યર્થમુપદ્રુતં ચ, હીનસ્વરં વક્તુમસમર્થં, વિવર્ણં કૃષ્ણવર્ણં, સારિષ્ટં નાસાભઙ્ગાદિયુક્તમ્, અવેગિનં પ્રથમાદિવેગરહિતં, વિણ્મૂત્રવેગરહિતમિતિ કાર્તિકઃ||૨૧-૨૪||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્થાવરજઙ્ગમવિષમેવ જીર્ણત્વાદિભિર્વિશેષૈર્દૂષીવિષસઞ્જ્ઞાં લભતે; તદાહ– જીર્ણમિત્યાદિ| વિષઘ્નૌષધિભિરિતિ અગદાદિભિઃ| દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વેતિ દાવાગ્નિર્વનાગ્નિઃ| સ્વભાવતો વા ગુણવિપ્રહીનમિતિ સ્વભાવાદેવ કિમપિ વિષં વ્યવાયિવિકાશિપ્રભૃતિષુ દશસુ ગુણેષુ મધ્યે એકદ્વિત્ર્યાદિગુણહીનં યદિ ભવતિ તદા દૂષીવિષતામુપૈતિ||૨૫||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્થાવરજઙ્ગમવિષમેવ જીર્ણત્વાદિભિઃ કારણૈર્દૂષીવિષસઞ્જ્ઞાં લભતે; તદાહ– જીર્ણમિત્યાદિ| વિષઘ્નૌષધિભિરિતિ અગદાદિભિર્હતવીર્યં, દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં ચેતિ દાવાગ્નિર્વનાગ્નિઃ| સ્વભાવત ઇતિ સ્વભાવાદેવ કિમપિ વિકાશિવ્યવાયિપ્રભૃતિષુ દશસુ ગુણેષુ મધ્યે એકદ્વિત્ર્યાદિગુણહીનં સદ્દૂષીવિષતાં પ્રાપ્નોતિ||૨૫||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગુણહીનતામેવ કાર્યેણ દર્શયતિ– વીર્યાલ્પભાવાદિત્યાદિ| ન નિપાતયેદિતિ ન મારયતિ સદ્યશ્ચિરેણ વા| કફાન્વિતમિતિ કફાન્વિતં સત્ મન્દીભૂતૌષ્ણ્યાદિગુણં ન મારયતિ| વર્ષગણાનુબન્ધીતિ અપાકાચ્ચિરસ્થાયિ| તેનાર્દિતો ભિન્નપુરીષવર્ણ ઇતિ તેન દૂષીવિષેણાર્દિતઃ; ભિન્નશબ્દોઽત્ર પુરીષવર્ણાભ્યાં પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે, ભિન્નવર્ણો વિવર્ણઃ| વૈગન્ધ્યવૈરસ્યયુત ઇતિ વિરુદ્ધગન્ધમુખવૈરસ્યયુક્તઃ| વિચેષ્ટમાનો વિરુદ્ધાં ચેષ્ટાં કુર્વન્, અરતિમસુખં લભતે||૨૬-૨૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તામેવ ગુણહીનતાં કાર્યેણ દર્શયતિ– વીર્યેત્યાદિ| તદ્વીર્યસ્યાલ્પત્વાત્| ન નિપાતયેત્ ન મારયેત્, સદ્યશ્ચિરેણ વા| કફાન્વિતં સન્મન્દીભૂતૌષ્ણ્યાદિગુણત્વાત્ ન મારયતિ, વર્ષગણાનુબન્ધિ અપાકાચ્ચિરસ્થાયિ| તેન ગરરૂપેણ યે દોષા ભવન્તિ, તાન્દર્શયન્નાહ– તેનેતિ| તેન ગરરૂપેણ વિષેણ પીડિતો ભિન્નપુરીષવર્ણાદિકઃ સ્યાત્, ભિન્નશબ્દોઽત્ર પુરીષવર્ણાભ્યાં પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ભિન્નવર્ણો વિવર્ણઃ| વિગન્ધવૈરસ્યયુત ઇતિ વિરુદ્ધગન્ધમુખવૈરસ્યયુક્તઃ, વિચેષ્ટમાન ઇતિ વિરુદ્ધાં ચેષ્ટાં કુર્વન્, અરતિમસુખં લભતે||૨૬-૨૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્થાનવિશેષેણ વિશિષ્ટલિઙ્ગમાહ– આમાશયસ્થ ઇત્યાદિ| કફાવૃતત્વેન વાતકોપ આમાશયે, તેન કફવાતરોગીત્યુક્તમ્| અનિલપિત્તરોગીતિ પક્વાશયે દુષ્ટવાતસમ્બન્ધેન પ્રત્યાસન્નસ્યાશયસ્થસ્ય પિત્તસ્ય કોપઃ| ભવેત્ સમુદ્ધસ્તશિરોરુહાઙ્ગ ઇતિ અત્રાઙ્ગશબ્દાત્ પરં રુહશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેનાયમર્થઃ– સમુદ્ધસ્તશિરોરુહાઙ્ગરુહઃ, શિરોરુહાઃ કેશાઃ, અઙ્ગરુહં લોમ; તદુક્તમાલમ્બાયને– “સીદન્તિ કેશલોમાનિ તસ્મિન્ પક્વાશયં ગતે|” ઇત્યાદિ| વિલૂનપક્ષસ્તુ યથા વિહઙ્ગ ઇતિ મુણ્ડિતપક્ષશકુનિસદૃશઃ, એતત્ પક્વાશયગતસ્યૈવ લિઙ્ગમ્||૨૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્થાનવિશેષેણ વિશિષ્ટલિઙ્ગમાહ– આમાશયસ્થ ઇત્યાદિ| કફાવૃતત્વેન વાતકોપઃ આમાશયે, તેન કફવાતરોગીત્યુક્તમ્| અનિલપિત્તરોગીતિ પક્વાશયે દુષ્ટવાતસમ્બન્ધેન પ્રત્યાસન્નાશયસ્ય પિત્તસ્ય કોપઃ| ભવેત્ સમુદ્ધસ્તશિરોરુહાઙ્ગ ઇતિ અત્રાઙ્ગશબ્દાત્ પરં રુહશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેનાયમર્થઃ– સમુદ્ધસ્તશિરોરુહાઙ્ગરુહઃ| શિરોરુહઃ કેશઃ, અઙ્ગરુહં લોમેત્યર્થઃ| તદુક્તમાલમ્બાયને– “સીદન્તિ કેશલોમાનિ તસ્મિન્ પક્વાશયં ગતે|” ઇતિ| વિલૂનપક્ષસ્તુ યથા વિહઙ્ગ ઇતિ મુણ્ડિતપક્ષશકુનિરિવ| એતચ્ચ પક્વાશયગતસ્યૈવ લિઙ્ગમ્||૨૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્ય રસાદિધાતુગતસ્ય લિઙ્ગમાહ– સ્થિતં રસાદિષ્વિત્યાદિ| યથોક્તાન્ કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાનિતિ સુશ્રુતે વ્યાધિસમુદ્દેશીયાધ્યાયોક્તાનન્નાઽશ્રદ્ધાદીન્ કરોતિ; કોપં ચ શીતાનિલદુર્દિનેષુ યાતીતિ કફસમ્બન્ધાત્ શીતાદૌ કાલે કોપં યાતિ| પૂર્વં શૃણુ તસ્ય રૂપમિતિ પૂર્વરૂપં શૃણ્વિત્યર્થઃ||૨૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય રસાદિધાતુગતસ્ય લિઙ્ગમાહ– સ્થિતમિત્યાદિ| યથોક્તાન્ સુશ્રુતે વ્યાધિસમુદ્દેશીયોક્તાન્ અન્નાઽશ્રદ્ધાદીન્ કરોતિ| કોપં ચ શીતેત્યાદિ કફસમ્બન્ધાત્ શીતાદૌ કાલે શીઘ્રં કોપં યાતિ| પૂર્વં શૃણુ તસ્ય રૂપમિતિ પૂર્વરૂપં શૃણ્વિત્યર્થઃ||૨૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તદેવાહ– નિદ્રેત્યાદિ| વિશ્લેષહર્ષાવિતિ વિશ્લેષો ગાત્રસ્ય શૈથિલ્યં, હર્ષો રોમહર્ષઃ| એતાનિ વાતકફજાનિ લિઙ્ગાનિ| તત ઇતિ પૂર્વરૂપાદનન્તરમ્| અન્નમદાવિપાકાવિતિ અન્નમદઃ અન્ને ભુક્તે મદો હર્ષઃ અન્નમદઃ; કાર્તિકસ્તુ અન્નવિક્ષેપણમન્નમદમાહ– અન્નમદો રસાજીર્ણમિતિ ગદાધરઃ; અવિપાકોઽન્નસ્યાપાકઃ| પાદકરપ્રશોથમિતિ પાદે કરે ચ પ્રકૃષ્ટં શોથં કરોતિ| “મૂર્છાં તથા છર્દિમથાતિસારમ્” ઇત્યસ્ય સ્થાને “પ્રલેપકં છર્દિમ્” ઇત્યાદિ પાઠાન્તરે પ્રલેપકં સ્વેદપ્રવૃત્ત્યા પિચ્છિલં ગાત્રં, જ્વરવિશેષં વા||૩૦-૩૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તદેવાહ– નિદ્રેત્યાદિ| વિશ્લેષો ગાત્રશૈથિલ્યં, હર્ષો રોમહર્ષઃ, અઙ્ગમર્દો વેદનાવિશેષઃ; એતાનિ વાતકફજાનિ, તત ઇતિ પૂર્વરૂપાદનન્તરમ્| અન્નમદાવિપાકાવિતિ અન્ને ભુક્તે મદો હર્ષોઽન્નમદઃ, કાર્તિકસ્તુ અન્નવિક્ષેપણમન્નમદમાહ, અન્નમદો રસાજીર્ણમિતિ ગદાધરઃ; અવિપાકોઽન્નસ્ય પાકાભાવઃ| પાદકરપ્રશોથમિત્યાદિ પાદે કરે ચ પ્રકૃષ્ટં શોફં કરોતિ| મૂર્છાં તથા છર્દિમથાતિસારમિત્યસ્ય સ્થાને “પ્રલેપકં છર્દિમથાતિસારમ્” ઇતિ પાઠાન્તરમ્| તત્ર પ્રલેપકં પિચ્છિલસ્વેદપ્રવૃત્ત્યા ગાત્રલિપ્તિં, જ્વરવિશેષં વા કરોતિ||૩૦-૩૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તદેવ નાનાપ્રકારં યદ્યત્ કરોતિ તત્તદાહ– ઉન્માદમન્યદિત્યાદિ| ક્ષપયેચ્ચ શુક્રમિતિ ષાણ્ઢ્યં કરોતીત્યર્થઃ| તાંસ્તાનિતિ વિસર્પવિસ્ફોટકાદીન્||૩૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તદેવ નાનાપ્રકારં યદ્યત્કરોતિ તત્તદાહ– ઉન્માદમિત્યાદિ| ગાદ્ગદ્યં ગદ્ગદવાક્યતામ્| તાંસ્તાનિતિ વિસ્ફોટકાદીન્||૩૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દૂષીવિષસ્ય નિરુક્તિમાહ– દૂષિતમિત્યાદિ| દેશકાલાન્નદિવાસ્વપ્નૈરિતિ દેશઃ પ્રચુરાનિલશીતવૃષ્ટિરનૂપાદિઃ, કાલઃ શીતાનિલદુર્દિનાદિઃ, અન્નં યવતિલકુલત્થાદિ, તૈર્દૂષિતં કોપિતમ્| અભીક્ષ્ણશઃ પુનઃ પુનઃ| ધાતુદૂષકત્વેન દૂષીવિષમ્| સંયોગજં વિષં દ્વિવિધમ્– એકં સવિષાવિષસંયોગકૃતં કૃત્રિમસઞ્જ્ઞમ્, અપરં નિર્વિષદ્રવ્યકૃતં ગરસઞ્જ્ઞમ્| યદાહ વૃદ્ધકાશ્યપઃ– “ સંયોગજં ચ દ્વિવિધં તૃતીયં વિષમુચ્યતે| ગરઃ સ્યાદવિષં તત્ર, સવિષં કૃત્રિમં મતમ્||” ઇતિ| અત એવ રસાયને ચરકઃ– “દંષ્ટ્રાવિષે મૂલવિષે સગરે કૃત્રિમે વિષે|” ઇતિ||૩૩-૩૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દૂષીવિષલક્ષણમાહ– દૂષિતમિત્યાદિ| દેશઃ પ્રચુરાનિલશીતવર્ષાતપઃ, કાલઃ શીતાનિલદુર્દિનાદિઃ, અન્નં યવતિલકુલત્થાદિ; અન્નસ્યોપલક્ષણત્વાદ્વ્યવાયવ્યાયામક્રોધાદયોઽપિ ગ્રાહ્યાઃ; તૈર્દૂષિતં કોપિતમ્, અભીક્ષ્ણશઃ પુનઃપુનઃ| ધાતુદૂષકત્વેન દૂષીવિષમ્|| ઇદાનીં સાધ્યયાપ્યપ્રત્યાખ્યેયં ચ દર્શયન્નાહ– સાધ્યમિત્યાદિ| સુગમમ્| સંયોગજવિષં દ્વિવિધમ્– એકં સવિષાઽવિષસંયોગકૃતં કૃત્રિમવિષમ્, અપરં નિર્વિષદ્રવ્યકૃતં ગરસઞ્જ્ઞમ્| યદાહ વૃદ્ધકાશ્યપઃ– “સંયોગજં ચ દ્વિવિધં તૃતીયં વિષમુચ્યતે| ગરઃ સ્યાદવિષં તત્ર સવિષં કૃત્રિમં મતમ્||” ઇતિ| અત એવ રસાયને ચરકઃ– “દંષ્ટ્રાવિષે મૂલવિષે સગરે કૃત્રિમે વિષે|” ઇતિ| આત્મવતઃ પથ્યાશિનઃ| ક્ષીણસ્ય ક્ષીણધાતોઃ||૩૩-૩૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એતદ્દ્વયમપિ દર્શયિતુમાહ– સૌભાગ્યાર્થમિત્યાદિ| સ્ત્રિયઃ સૌભાગ્યાર્થં શત્રુપ્રયુક્તા વા સવિષજન્તૂનાં સ્વેદં, રજશ્ચૂર્ણં, નાનાઙ્ગજાન્ નાનાગરકરાન્ મલાન્ અન્નાદૌ દદતિ| તૈરિતિ સ્વેદરજઃપ્રભૃતિભિઃ| ગરશ્ચાસ્યેતિ અપાકાજ્જઠરાવસ્થિતસ્વેદાદિરેવ ગરઃ, અત એવ તસ્યોદરામયઃ; કિંવા વક્ષ્યમાણમર્મપ્રધમનાદિલક્ષણો વ્યાધિર્ગરઃ| મર્મપ્રધમનં મર્મવ્યથા| શોથલક્ષણમિતિ શોથ એવ લક્ષણમ્| જઠરમુદરમ્| અન્યસ્ય વ્યાધેર્લિઙ્ગાનિ દર્શયેદિતિ અન્યસ્ય વિસ્ફોટાદેર્લિઙ્ગં દર્શયતિ||૩૫-૩૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

એતચ્ચ દ્વયમપિ દર્શયિતુમાહ– સૌભાગ્યાર્થમિત્યાદિ| સ્ત્રિયઃ સૌભાગ્યાર્થં શત્રુપ્રયુક્ત્યા વા સવિષજન્તૂનાં સ્વેદં, રજઃ ચૂર્ણં, નાનાઙ્ગજાન્મલાન્ અન્નાદૌ દદતિ| તૈરિતિ સ્વેદરજઃપ્રભૃતિભિઃ| ગર એવાસ્યોપજાયત ઇતિ અપાકાત્ જઠરાવસ્થિતસ્વેદાદિરેવ ગરઃ, અત એવ તસ્યોદરામયઃ| મર્મપ્રધમનં મર્મવ્યાધિઃ| શોથલક્ષણમિતિ શોથ એવ લક્ષણમ્| જઠરં ઉદરમ્| અન્યસ્ય વ્યાધે રક્તપિત્તાદેઃ||૩૫-૩૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમ્પ્રતિ લૂતાનાં ઘોરવિષત્વપ્રતિપાદનાર્થમૈતિહ્યમાહ– યસ્માલ્લૂનં તૃણમિત્યાદિ| ઇતિ કિલ શ્રુતિઃ– “વિશ્વામિત્રો નરપતિઃ કામધેનોર્બલાત્કારપરિગ્રહેણ મુનિસત્તમં વશિષ્ઠં કોપયાઞ્ચકાર, કુપિતેન તેનાન્તર્જ્વલદવિરલકોપાનલજ્વલિતં કુકુલયુગલમિવ બહલપાટલં લોચનદ્વયં વહતા ભગવાન્ રવિરવલોકિતઃ| તતસ્તસ્ય ભ્રૂકુટિભયઙ્કરલલાટતટપ્રસ્યન્દી સ્વેદબિન્દૂત્કરઃ પ્રચણ્ડતરઃ પ્રત્યાસન્નલૂનતૃણે ધેન્વર્થં સમ્ભૃતે નિપતિતો લૂતાઽભૂત્|” ઇતિ| તાસ્તુ ષોડશ| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ત્રિમણ્ડલા તથા શ્વેતા કપિલા પીતકા તથા| લાલામૂત્રવિષા રક્તા કઠિના ચાષ્ટમી સ્મૃતા| સૌવર્ણિકા લાજવર્ણા જાલિન્યેકપદી તથા| કૃષ્ણાઽગ્નિવક્ત્રા કાણ્ડા ચ માલાગુણ્યષ્ટમી મતા||” (સુ. ક. અ. ૮) ઇતિ||૩૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સમ્પ્રતિ લૂતાનાં ઘોરવિષત્વપ્રતિપાદનાર્થમૈતિહ્યમાહ– યસ્માદિત્યાદિ| યસ્માત્ કારણાત્ મુનેઃ પ્રસ્વેદબિન્દવો લૂનં તૃણં પ્રાપ્તાઃ, તસ્માલ્લૂતા ભાષ્યન્તે, તા લૂતાઃ સઙ્ખ્યયા ષોડશ ભવન્તિ| ઇતિ કિલ શ્રુતિઃ– ‘યત્કામધેનોર્બલાત્પરિગ્રહેણ વિશ્વામિત્રો નૃપતિર્વશિષ્ઠં કોપયામાસ, તેન ચ કુપિતેનાન્તર્જ્વલદવિરલકોપાનલજ્વલિતં કુકુલયુગલમિવ બહલપાટલં નયનયુગલં વહતા ભગવાન્ રવિરવલોકિતઃ| તતસ્તસ્ય ભૃકુટિભયઙ્કરલલાટતટપ્રસ્યન્દી સ્વેદબિન્દૂત્કરઃ પ્રચણ્ડતરઃ પ્રત્યાસન્નલૂનતૃણે ધેન્વર્થં સમ્ભૃતે નિપતિતો લૂતાઽભૂત||’ ઇતિ| તાસ્તુ ષોડશ| યદાહ સુશ્રુતાચાર્યઃ– “ત્રિમણ્ડલા તથા શ્વેતા કપિલા પીતિકા તથા| લાલામૂત્રવિષા રક્તા કઠિના ચાષ્ટમી સ્મૃતા|| સૌવર્ણિકા લાજવર્ણા જાલિન્યેણીપદી તથા| કૃષ્ણા સ્નિગ્ધમુખી કાણ્ડા માલાતુણ્ડ્યષ્ટમી તથા|| તાસામષ્ટૌ કૃચ્છ્રસાધ્યા વર્જ્યાસ્તાવત્ય એવ તુ|” ઇતિ| મતાન્તરેણોત્પત્તિરન્યથા વર્ણ્યતે– “અન્યે વદન્તિ ભુક્તસ્ય દુષ્ટસ્યાન્નસ્ય મૂર્છનાત્| સમ્ભવન્તિ વિષસ્ફોટા યે લૂતાકીટલક્ષણાઃ|| યથાસ્વં ધારયન્તસ્તે લૂતાકીટાસ્તુ કીર્તિતાઃ|” ઇતિ||૩૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તાસાં સામાન્યદંશલક્ષણમાહ– તાભિર્દષ્ટ ઇત્યાદિ| દંશકોથ ઇતિ દંશદેશે પૂતિભાવ ઇત્યર્થઃ| પ્રવૃત્તિઃ ક્ષતજસ્યેતિ રક્તસ્ય પ્રવર્તનમ્| સર્વલૂતાનામિતિ અસાધ્યાષ્ટવિધસૌવર્ણિકાદિલૂતાનામેવ સામાન્યલક્ષણં જ્ઞેયમ્| યતસ્ત્રિમણ્ડલાદીનામષ્ટાનાં કૃચ્છ્રસાધ્યત્વં, તાભિર્દષ્ટે શિરોદુઃખમિત્યાદિના સામાન્યલક્ષણમભિધાય સૌવર્ણિકાદ્યનન્તરમેતત્ પઠિતવાન્ સુશ્રુતઃ| માધવકરેણ તુ ષોડશાનાં લૂતાનાં સામાન્યલક્ષણમેતદિત્યભિપ્રાયેણ પઠિતમિતિ||૩૯-૪૦||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તાસાં સામાન્યદંશલક્ષણમાહ– તાભિરિત્યાદિ| દંશકોથઃ દંશદેશે પૂતિભાવ ઇત્યર્થઃ| પ્રવૃત્તિઃ ક્ષતજસ્યેતિ રક્તપ્રવર્તનમ્| સર્વલૂતાનામિત્યાદિ| અસાધ્યાષ્ટવિધસૌવર્ણિકાદિલૂતાનામેતત્સામાન્યલક્ષણમિતિ પ્રત્યેતવ્યમ્| યતઃ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમ્ અષ્ટવિધત્રિમણ્ડલાદિલૂતાનામ્| “તાભિર્દષ્ટે શિરોદુઃખં કણ્ડૂર્દશે ચ વેદના| ભવન્તિ ચ વિશેષેણ ગદાઃ શ્લૈષ્મિકવાતિકાઃ||” ઇતિ| એવં સામાન્યલક્ષણમભિધાય સૌવર્ણિકાદ્યનન્તરમેતત્, તાભિર્દષ્ટે ‘દંશકોથ’ ઇત્યાદિકં પઠિતવાન્ સુશ્રુતઃ| માધવકરેણ તુ ષોડશલૂતાનાં સામાન્યલક્ષણમેતદિત્યભિપ્રાયેણ પઠિતમિતિ||૩૯-૪૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્રિમણ્ડલાદયોઽષ્ટૌ દૂષીવિષાસ્તાસાં લક્ષણમાહ– દંશમધ્યે ત્વિત્યાદિ| ઊર્ધ્વાકૃતીતિ ઊર્ધ્વગસ્વરૂપમ્; અન્યે ‘દગ્ધાકૃતિ’ ઇતિ પઠન્તિ, તદ્વ્યક્તાર્થમ્| દૂષીવિષાભિરિતિ કાલાન્તરપ્રકોપિવિષાભિઃ| દષ્ટમિતિ દંશમ્||૪૧-૪૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્રિમણ્ડલાદયોઽષ્ટૌ દૂષીવિષાસ્તાસાં લક્ષણમાહ– દંશમધ્ય ઇત્યાદિ| ઊર્ધ્વાકૃતિ ઊર્ધ્વગસ્વરૂપમ્| દૂષીવિષાભિરિતિ કાલાન્તરપ્રકોપિવિષાભિઃ, દષ્ટમિતિ દંશનમ્||૪૧-૪૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સૌવર્ણિકાદીનામષ્ટાનામસાધ્યાનાં પ્રાણહરાણાં સામાન્યલક્ષણમાહ– શોથ ઇત્યાદિ| પ્રાણાન્તિકા ઇતિ પ્રાણહરાઃ||૪૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સૌવર્ણિકાદયોઽષ્ટાવસાધ્યાઃ પ્રાણહરાઃ, તાસાં લક્ષણમાહ– શોથ ઇત્યાદિ| અન્યે “શ્વેતા સિતા રક્તાઃ પીતા ચ” ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર પિડકા જ્વરશ્ચ| પ્રાણાન્તિકાઃ પ્રાણહરાઃ||૪૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આખુદૂષીવિષલક્ષણમાહ– આદંશાદિત્યાદિ| આદંશાત્ શોણિતમિત્યત્ર ‘ગલતિ’ ઇતિ શેષઃ| આખવઃ શુક્રવિષાઃ| યદુક્તમ્– “શુક્રં પતતિ યત્રૈષાં શુક્રસ્પૃષ્ટૈઃ સ્પૃશન્તિ યત્|” (સુ. ક. અ. ૭) ઇતિ||૪૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આખુદૂષીવિષલક્ષણમાહ– આદંશાદિત્યાદિ| આદંશાચ્છોણિતમિત્યત્ર ગલતીતિ શેષઃ||૪૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્રાણહરમૂષિકલક્ષણમાહ– મૂર્છેત્યાદિ| અઙ્ગશોથેતિ મૂષિકાકાર એવાઙ્ગશોથો જ્ઞેયઃ| યદુક્તમન્યત્ર– “ચીયતે ગ્રન્થિભિશ્ચાઙ્ગમાખુશાવકસન્નિભૈઃ|” (સુ. ક. અ. ૭) ઇતિ| શબ્દાશ્રુતિઃ બાધિર્યમ્; અન્યે ‘મન્દા રુચિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ અસાધ્યમૂષિકૈઃ મારણાત્મકૈઃ||૪૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પ્રાણહરમૂષકલક્ષણમાહ– મૂર્છેત્યાદિ| અઙ્ગશોથેતિ મૂષિકાકારોઽઙ્ગશોફો બોદ્ધવ્યઃ| યદુક્તમન્યત્ર– “ચીયતે ગ્રન્થિભિશ્ચાઙ્ગમાખુશાવકસન્નિભૈઃ|” ઇતિ| મન્દશ્રુતિરિતિ બાધિર્યમ્| અન્યે ‘મન્દારુચિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| અસાધ્યમૂષિકૈઃ મારણાત્મકૈઃ||૪૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કૃકલાસદષ્ટલિઙ્ગમાહ– કાર્ષ્ણ્યમિત્યાદિ| વર્ચસો ભેદોઽતિસારઃ||૪૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કૃકલાસદષ્ટલક્ષણમાહ– વર્ચસો ભેદ ઇત્યાદિ| વર્ચસો ભેદઃ અતિસારઃ| કૃકણ્ટકઃ કૃકલાસઃ||૪૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વૃશ્ચિકવિષલિઙ્ગમાહ– દહત્યગ્નિરિવેત્યાદિ| વૃશ્ચિકઃ સ્વનામખ્યાતઃ, સ ચ આરાવિષઃ| દષ્ટોઽસાધ્યશ્ચ હૃદ્ઘ્રાણરસનોપહતો નર ઇતિ યદા હૃદયનાસાજિહ્વોપઘાતો ભવતિ તદા તદ્દષ્ટો ન સાધ્યઃ| માંસૈઃ પતદ્ભિરત્યર્થં વેદનાર્તો જહાત્યસૂનિત્યાદિનાઽયમપરોઽસાધ્યપ્રકારઃ| ‘દષ્ટોઽસાધ્યૈસ્તુ’ ઇતિ પાઠપક્ષેઽસાધ્યૈઃ સદ્યઃપ્રાણહરૈર્વૃશ્ચિકૈર્દષ્ટો યથોક્તલિઙ્ગો ભવતિ| ચરકેઽપ્યયમેવ પાઠઃ||૪૭-૪૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વૃશ્ચિકદષ્ટલક્ષણમાહ– દહતીત્યાદિ| ઊર્ધ્વમ્ ઉપરિષ્ટાદાશુ યાતિ પશ્ચાચ્ચ દંશે તિષ્ઠતિ| વૃશ્ચિકદષ્ટાસાધ્યલક્ષણમાહ– હૃદ્ઘ્રાણરસનોપહતો નર ઇત્યાદિ| યદા હૃદયનાસાજિહ્વોપઘાતો ભવતિ, તદા દષ્ટો ન સાધ્યઃ| માંસૈઃ પતદ્ભિરત્યર્થં વેદનાર્તો જહાત્યસૂનિત્યયમપરોઽસાધ્યઃ| ‘દષ્ટોઽસાધ્યૈઃ’ ઇતિ પાઠે અસાધ્યૈઃ સદ્યઃપ્રાણહરૈર્વૃશ્ચિકૈર્દષ્ટો યથોક્તલિઙ્ગો ભવતિ||૪૭-૪૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કણભદષ્ટલિઙ્ગમાહ– વિસર્પ ઇત્યાદિ| કણભઃ કીટવિશેષઃ||૪૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કણભદષ્ટલક્ષણમાહ– વિસર્પ ઇત્યાદિ| કણભઃ કીટવિશેષઃ| વિશીર્યતે ગલતિ||૪૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉચ્ચિટિઙ્ગદષ્ટલિઙ્ગમાહ– હૃષ્ટરોમેત્યાદિ||૫૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉચ્ચિટિઙ્ગદષ્ટલિઙ્ગમાહ– હૃષ્ટરોમેતિ| ઉચ્ચિટિઙ્ગનામ્ના વૃશ્ચિકેન દષ્ટઃ પુમાન્, હૃષ્ટરોમા કણ્ટકિતદેહઃ, સ્તબ્ધમેહનઃ, તથા ભૃશાર્તિયુક્તઃ| શીતોદકેનેવાઙ્ગાનિ સિક્તાનિ મન્યતે| સુશ્રુતસ્તુ ઉચ્ચિટિઙ્ગં કીટવિશેષમાહ||૫૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સવિષમણ્ડૂકાદિદષ્ટલિઙ્ગમાહ– એકદંષ્ટ્રાર્દિત ઇત્યાદિ| સ્વભાવાદેકયા દંષ્ટ્રયા કૃતો દંશો ભવતિ||૫૧-૫૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સવિષમણ્ડૂકદષ્ટલક્ષણમાહ– એકેત્યાદિ| સ્વભાવાદેકદંષ્ટ્રયા કૃતો દંશો ભવતિ|| સવિષમત્સ્યલક્ષણમાહ– મત્સ્યા ઇત્યાદિ| સુગમમ્| સવિષજલૌકાદષ્ટલક્ષણમાહ– કણ્ડૂમિત્યાદિ| કુર્યુરિતિ પૂર્વક્રિયયા સમ્બન્ધઃ||૫૧-૫૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગૃહગોધિકાદષ્ટલિઙ્ગમાહ– વિદાહમિત્યાદિ| ગૃહગોધિકા જ્યેષ્ઠી, અન્યે તુ ભ્રામરકમાહુઃ| અત્ર વક્ષ્યમાણં કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધનીયં, તેન વિદાહાદીનાં કર્મત્વમ્|૫૩|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગૃહગોધિકાદષ્ટલક્ષણમાહ– વિદાહમિત્યાદિ| ગૃહગોધિકા બ્રાહ્મણીતિ લોકે, અન્યે ભ્રમરકમાહુઃ| અત્ર વક્ષ્યમાણં ‘કુર્યાત્’ ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્|૫૩|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શતપદીદષ્ટલક્ષણમાહ– દંશે ઇત્યાદિ| કુર્યાચ્છતપદીવિષમિતિ શતપદી કારુણ્ડિકા||૫૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શતપદીવિષં દંશે સ્વેદં રુજં દાહં કુર્યાત્| શતપદી કારણ્ડી||૫૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મશકદષ્ટલિઙ્ગમાહ– કણ્ડૂમાનિત્યાદિ| અસાધ્યકીટસદૃશમિતિ અસાધ્યકીટૈર્લૂતાદિભિઃ સમલક્ષણમિતિ| અસાધ્યં મશકક્ષતમિતિ પઞ્ચસુ મશકેષુ મધ્યે પાર્વતીયમશકક્ષતમસાધ્યમ્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ પાર્વતીયૈસ્તુ કીટૈશ્ચ પ્રાણહરૈસ્તુલ્યલક્ષણમ્|” ઇતિ||૫૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મશકદષ્ટલક્ષણમાહ– કણ્ડૂમાનિત્યાદિ| સુગમમ્| અસાધ્યકીટસદૃશમિત્યાદિ અસાધ્યકીટૈર્લૂતાદિભિઃ સમવેદનમિત્યર્થઃ| અસાધ્યં મશકક્ષતમિતિ પઞ્ચસુ મશકેષુ પર્વતીયમશકક્ષતમસાધ્યમ્| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તમ્– “પર્વતીયૈસ્તુ કીટકૈઃ પ્રાણહરૈસ્તુલ્યલક્ષણમ્|” ઇતિ||૫૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મક્ષિકાદષ્ટલિઙ્ગમાહ– સદ્ય ઇત્યાદિ| તાસાં ચ સ્થગિકાઽસુહૃદિતિ તાસાં સુશ્રુતોક્તષણ્મક્ષિકાણાં મધ્યે સ્થગિકા પ્રાણહરેત્યર્થઃ||૫૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મક્ષિકાદષ્ટલક્ષણમાહ– સદ્ય ઇત્યાદિ| તાસાં તુ સુશ્રુતોક્તાનાં મધ્યે સ્થગિકાખ્યા મક્ષિકા અસુહૃત્ પ્રાણહરીત્યર્થઃ||૫૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ચતુષ્પદ્ભિરિતિ ચતુષ્પાદા વ્યાઘ્રાદયઃ| દ્વિપાદા વનમાનુષવાનરાદયઃ||૫૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ચતુષ્પદદ્વિપદદષ્ટલક્ષણમાહ– ચતુષ્પદ્ભિરિત્યાદિ| ચતુષ્પદા વ્યાઘ્રાદયઃ, દ્વિપદા માનવવાનરાદયઃ, તૈર્યત્ નખક્ષતં દન્તક્ષતં ચ, તચ્છૂયતે શોફયુક્તં ભવતિ, તથા પચ્યતે, તથા સ્રવતિ, તથા જ્વરયતિ||૫૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અત્ર કેચિત્ વિષાધિકારસામાન્યાત્ શ્વાદીનામપિ વ્યાઘ્રાદીનાં ભલ્લકાનાં વિષલક્ષણં ભણન્તિ| તદાહ– શ્વેતેત્યાદિ| શ્વા કુક્કુરઃ, શૃગાલઃ પ્રસિદ્ધઃ, તરક્ષુર્મૃગશત્રુર્વ્યાઘ્રવિશેષઃ, ચરષ ઇતિ લોકે, ઋક્ષો ભલ્લૂકઃ અતિલોમશઃ, ઋચ્છ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ| આદિશબ્દાદ્ વૃકચિત્રાદયો હિંસ્રાઃ પશવો ગ્રાહ્યાઃ| શ્વાદીનાં યદા અનિલો વાયુઃ શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટઃ સન્ સઞ્જ્ઞાવહાશ્રિતઃ સઞ્જ્ઞાવહસ્રોતોગતઃ સઞ્જ્ઞાં સમ્યગ્જ્ઞાનં મુષ્ણાતિ હરતિ| સમ્યગ્જ્ઞાનહરણાચ્ચ હીદૃશો ભવતીત્યાહ– તદેત્યાદિ| પ્રસ્રસ્તં સ્થાનચ્યુતં, લાઙ્ગૂલં વાલધિઃ, મેહનં ચ| પ્રસ્રસ્તશબ્દો લાઙ્ગૂલાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધનીયઃ| અતિલાલાવાન્ અતિશયેન લાલાસ્રાવયુક્તઃ| અવ્યક્તબધિરોઽન્ધશ્ચ ન વ્યક્તો બધિરોઽન્ધો વેત્યર્થઃ| અન્યોન્યમભિધાવતિ પરસ્પરં દષ્ટુમભિધાવતિ| હનુસ્કન્ધસ્થાને ‘શૂનસ્કન્ધઃ’ ઇતિ કેચિત્પઠન્તિ| ‘પ્રમૂઢોઽન્યતમસ્તેષાં ખાદન્વિપરિધાવતિ|’ ઇત્યત્રોત્તરાર્ધં કેચિત્પઠન્તિ| એષાં મધ્યેઽન્યતમ એકતમઃ પ્રમૂઢઃ સન્ ખાદન્ વિશેષેણ પરિધાવતિ| તેનેતિ દંષ્ટ્રિણા| સુપ્તતા બાધિર્યમ્| ઉપલક્ષિતો યુક્ત ઇત્યર્થઃ||૫૭-૬૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીં શ્વાદિદષ્ટસ્ય રિષ્ટમાહ– યેનેત્યાદિ| ચેષ્ટાં ક્રિયાં, રુતં શબ્દં, બહુશઃ અનેકવારં, પ્રતિકુર્વાણઃ અનુકુર્વન્, ક્રિયાહીનઃ સ્વકીયકાયાદિવ્યાપારરહિતઃ| ઇદાનીમપરમપ્યરિષ્ટં નિર્દિશન્નાહ– દંષ્ટ્રિણેત્યાદિ| તદ્દંષ્ટ્રિરૂપદર્શનમરિષ્ટં મરણલક્ષણમ્| પુનરપરમરિષ્ટં નિર્દિશન્નાહ– ત્રસ્યતીત્યાદિ| અકસ્માજ્જલત્રાસહેતું વિના, અપિશબ્દાત્ શ્રુત્વાઽપિ જલત્રાસરોગં જાનીયાત્તસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ| રિષ્ટમિત્યાદિ| તદપિ જલત્રસનમરિષ્ટં મરણં કીર્તિતમ્| એતચ્ચારિષ્ટં દષ્ટસ્ય| અત્રાર્થે તન્ત્રાન્તરે– “વ્યાધિતેન શ્વાદિના દષ્ટસ્ય શ્લેષ્મા કુપિતઃ સ્રોતોવાહિનીર્ધમનીરનુપ્રવિશ્ય સઞ્જ્ઞાનાશમાપાદયતિ| તતો નરઃ સ્પૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ જલં ત્રસ્યતિ, તસ્યાપિ તદ્રિષ્ટં જાનીયાત્|” ઇતિ| એવમદષ્ટસ્યાપિ જલત્રાસો રિષ્ટમેવેતિ દર્શયન્નાહ– અદષ્ટ ઇત્યાદિ| અસ્મિન્નર્થે તન્ત્રાન્તરે– “ અદષ્ટસ્યાપિ જન્તોર્હિ જલત્રાસો ભવેદ્યદિ| તસ્યારિષ્ટં હિ ભિષજો બ્રુવતે વિષચિન્તકાઃ|| જલં વિના જલત્રાસો જાયતે શ્લેષ્મસઞ્ચયાત્|” ઇતિ| અથ ચોક્તમ્– “બુદ્ધિસ્થાનં યદા શ્લેષ્મા કેવલઃ પ્રતિપદ્યતે| તદા બુદ્ધૌ નિરુદ્ધાયાં શ્લેષ્મણાઽધિષ્ઠિતો નરઃ|| જાગ્રત્સુપ્તોઽથવાઽઽત્માનં મજ્જન્તમિવ મન્યતે| સલિલાત્ત્રસ્યતિ તદા જલત્રાસં તુ તં વિદુઃ|| શ્લેષ્મઘ્નં તત્ર કર્તવ્યં શોધનં શમનાનિ ચ| આહારસ્ય વિધાનેન યાવત્સ પ્રકૃતિં વ્રજેત્||” ઇતિ| અયં જલત્રાસઃ કુપિતકફસ્ય ભવતીતિ રિષ્ટં ન ભવતિ| અત એવાઽત્ર ચિકિત્સોપદેશઃ| દષ્ટસ્ય તુ રિષ્ટમેવ, તથા સ્વસ્થસ્ય જાગ્રતો વા જલમન્તરેણ ત્રાસો રિષ્ટમેવેતિ દર્શયન્નાહ– પ્રસુપ્ત ઇતિ| સુગમમ્||૬૧-૬૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિષાતુરઃ કીદૃશો નિર્વિષો ભવતીતિ દર્શયિતુમાહ– પ્રશાન્તદોષમિત્યાદિ| અન્નાભિકામમિત્યનેન પ્રકૃતિસ્થાગ્નિતોક્તા| યદાહ ચરકઃ– “પ્રાયેણોપહતાગ્નિત્વાત્ સપિચ્છમતિસાર્યતે| પ્રાપ્નોતિ ચાસ્યવૈરસ્યં ન ચાન્નમભિનન્દતિ||” ઇતિ| સમમૂત્રવિટ્કમિતિ અક્ષીણાનતિરિક્તમૂત્રપુરીષમ્| અન્યે ‘ સમસૂત્રજિહ્વમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તદાઽયમર્થઃ– સમમવિકૃતં સૂત્રં જિહ્વા ચ યસ્ય સ તથા; એતેન વિષજુષ્ટા જિહ્વા ન રસબોધિની ભવતિ, સૂત્રમપિ જિહ્વાયાં વિષપ્રભાવેણ વૈકૃતં ભવતીતિ પ્રતિપાદયતિ| જિહ્વાગ્રહણેનૈવ સૂત્રગ્રહણે સિદ્ધે તસ્ય ચ રસગ્રહણે અનુગુણત્વપ્રતિપાદનાર્થં પૃથગુપાદાનમ્| અનેન શ્લોકેન “સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ” (સુ. સૂ. અ. ૧૫) ઇત્યાદિશ્લોકસ્ય સકલ એવાર્થ ઉપબદ્ધઃ||૬૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અવિષો નરઃ કીદૃશો ભવતિ તદ્દર્શયિતુમાહ– પ્રસન્નદોષમિત્યાદિ| પ્રસન્નદોષં સમાવસ્થિતવાતાદિકમ્| પ્રકૃતિસ્થધાતુમિતિ દધતીતિ ધાતવો રસાદયો મલાદયશ્ચ| અન્નાભિકામં ભોજનાભિલાષમ્, અન્નાભિકામમિત્યનેન પ્રકૃતિસ્થાગ્નિતોક્તા| યદાહ ચરકઃ– “પ્રાયેણોપહતાગ્નિત્વાત્સપિચ્છમતિસાર્યતે| પ્રાપ્નોતિ ચાસ્યવૈરસ્યં ન ચાન્નમભિનન્દતિ||” ઇતિ| સમમૂત્રવિટ્કમિતિ અક્ષીણાનતિરિક્તમૂત્રપુરીષમ્| અન્યે ‘સમમૂલજિહ્વમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તદાયમર્થઃ– સમમ્ અવિકૃતં મૂલં જિહ્વા ચ યસ્ય સ તથા| એતેન વિષદુષ્ટજિહ્વા રસવેદિની ન ભવતિ, મૂલમપિ જિહ્વાવત્ વિષપ્રભાવેણ વિકૃતં ભવતીતિ પ્રતિપાદયતિ| જિહ્વાગ્રહણેનૈવ મૂલગ્રહણે સિદ્ધે, તસ્ય રસગ્રહણેઽર્ધગુણત્વપ્રતિપાદનાર્થં પૃથગુપાદાનમ્| અનેન શ્લોકેન “સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ” ઇત્યાદેઃ શ્લોકસ્ય સકલ એવાર્થો નિબદ્ધઃ| વૈદ્યોઽવગચ્છેદવિષં મનુષ્યમિતિ ઉક્તલક્ષણઃ પુરુષોઽવિષો ભવતિ, વિપરીતલક્ષણસ્તુ વિષાતુરઃ| તથાહિ– “પ્રવૃદ્ધદોષાઽપ્રકૃતિસ્થધાતુમનન્નકાઙ્ક્ષં હતમૂલજિહ્વમ્| વિરુદ્ધવર્ણેન્દ્રિયવિત્તચેષ્ટં વૈદ્યોઽવગચ્છેત્સવિષં મનુષ્યમ્||” ઇતિ| ઇદં સવિષાવિષલક્ષણમિતિ||૬૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વિષનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૯|| સૂક્તિમુક્તાવલીગ્રન્થે ગુરુણા યન્ન ગુમ્ફિતમ્|| મયા સમસ્તમગ્રન્થિ તદ્ગિરા શુદ્ધિયુક્તયા||૧|| ગુણનિધિગુરુબદ્ધે દામ્નિ વાઙ્માલતીનાં પરમપરિમલશ્રીધામ્નિ લબ્ધાવલમ્બમ્|| સ્ફુરતિ વચનકુન્દં મન્દસૌરભ્યલેશાદ્વચનમપિ મદીયં કિઞ્ચિદેતત્ કદાચિત્||૨|| ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતશ્રીકણ્ઠદત્તાભ્યાં વિરચિતા મધુકોશવ્યાખ્યા સમાપ્તા||૬૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં વિષનિદાનમ્||૬૯||