Adhikarana వాతరోగస్య నిదానం సంప్రాప్తిశ్చ (౧-౪) · Śloka ౪
అథ వాతవ్యాధినిదానం|
రూక్షశీతాల్పలఘ్వన్నవ్యవాయాతిప్రజాగరైః |
విషమాదుపచారాచ్చ దోషాసృక్స్రవణాదపి ||1||
లంఘనప్లవనాత్యధ్వవ్యాయామాదివిచేష్టితైః |
ధాతూనాం సంక్షయాచ్చింతాశోకరోగాతికర్షణాత్ ||2||
వేగసంధారణాదామాదభిఘాతాదభోజనత్ |
మర్మాబాధాద్గజోష్ట్రాశ్వశీఘ్రయానాపతంసనాత్ ||3||
దేహే స్రోతాంసి రిక్తాని పూరయిత్వాऽనిలో బలీ |
కరోతి వివిధాన్ వ్యాధీన్ సర్వాంగైకాంగసంశ్రయాన్ ||4||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
अथ वातव्याधिनिदानम्|
रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः |
विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादपि ||१||
लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामादिविचेष्टितैः |
धातूनां सङ्क्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात् ||२||
वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनत् |
मर्माबाधाद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात् ||३||
देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली |
करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रयान् ||४||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అపస్మారవద్వాతవికారాణామప్యాక్షేపకాదీనాం వేగకర్తృత్వాదపస్మారానంతరం వాతవ్యాధ్యారంభః| నను, వాతవ్యాధిరితి కోऽర్థః? కిం వాత ఏవ వ్యాధిర్వాతవ్యాధిః, ఉత వాతేన జనితో వ్యాధిర్వాతవ్యాధిః? ఆద్యే స్వస్థేష్వపి ప్రసంగః, ద్వితీయే జ్వరాదిషు| ఉచ్యతే– వ్యాధిపదసామానాధికరణ్యాద్వికృతో దుఃఖకారీ వాతో వాతవ్యాధిః| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– ‘‘పక్వాశయస్థోऽంత్రకూజం శూలాటోపౌ కరోతి చ|’’ (సు. ని. అ. 1) ఇతి| వాతజనితోऽసాధారణవ్యాధిర్వాతవ్యాధిరితి విశేషణీయం, తేనోభయత్రాప్రసంగః| యచ్చోక్తం– ‘‘కఫపిత్తాన్వితో వాయుర్వాయురేవ చ కేవలః| కుర్యాదాక్షేపకం’’ ఇత్యాది; తత్రారంభకో వాయురేవ, పిత్తకఫౌ త్వనుబంధావితి న విరోధః స్యాత్| చరకే హి ద్వివిధా వ్యాధయ ఉక్తాః సామాన్యజా, నానాత్మజాశ్చేతి; తత్ర సామాన్యజా యే వాతాదిభిః సమస్తైర్వ్యస్తైర్వా జన్యంతే, యథా– జ్వరాదయః; నానాత్మజా యే నియతైకదోషజన్యాః, యథా– ఆక్షేపకాదయో యే వాతేనైవ జన్యంతే, న స్వతంత్రేణ పిత్తేన కఫేన వా; తథా ఓషచోషాదయః పిత్తేనైవ, న వాతేన కఫేన చ తథా తృప్త్యాదయః కఫేనైవ, న వాతేన, న పిత్తేన,; ఏవం వ్యవస్థితే వాతవ్యాధివత్ పిత్తకఫవ్యాధీ కస్మాన్నోక్తౌ? ఉచ్యతే– వాయోరతిబలత్వేన ఆశుకారిత్వేన చ గరీయస్త్వాత్తద్వికారాణాం దుఃసాధ్యత్వాదాశ్వేవాత్యయకరత్వాద్విశిష్టచికిత్స్యత్వాద్వాతవ్యాధ్యభిధానం, నతు కఫపిత్తవ్యాధ్యభిధానం| అత ఏవ చరకసుశ్రుతాదిష్వపి వాతరోగాధ్యాయ ఏవ నిర్దిష్టో, నతు పిత్తకఫరోగాధ్యాయః| చంద్రికాకారస్త్వాహ– పిత్తకఫయో రూపరసాదియోగాద్దూష్యవిశేషయోగాద్వా హరిద్రాచూర్ణసంయోగవదత్యంతవిసదృశా రసాదిమంతో వికారాః పృథఙ్నామానో జాయంతే, వాయోస్తు రూపరసాద్యభావాత్ దూష్యనిరపేక్షా ఆక్షేపకాదయో వాతాదనతిభిన్నరూపా నానాత్మజాః; తేన వాతవికారాః పృథగుచ్యంతే, నతు పిత్తకఫవికారా ఇతి| ఏతత్తు బకులకరప్రభృతయా నానుమన్యంతే, చరకవిరోధాత్| చరకే హి పిత్తకఫయోరపి నానాత్మజా ఉక్తాః, యథా– ‘అశీతిర్వాతవికారాః, చత్వారింశత్ పిత్తవికారాః, వింశతిః శ్లేష్మవికారాః|’ (చ. సూ. అ. 20) ఇతి| సుశ్రుతేన తు శల్యాధ్యాయినా పిత్తకఫనానాత్మజా న దర్శితాః, పరాధికారేషు న విస్తారోక్తిరిత్యభిప్రాయేణేతి| లంఘనముత్పతనం, ఉపవాసస్యానశనశబ్దేన వమనాదేశ్చ దోషస్రవణశబ్దేన వక్ష్యమాణత్వాత్| ప్లవనం బాహుభ్యాం జలప్రతరణం| ఆమాదితి ఆమరసాత్, తస్య కారణత్వం మార్గావరణద్వారేణ నతు స్వరూపేణ; ఆయాసాదితి పాఠాంతరమయుక్తం, తస్య వ్యాయామశబ్దేనోక్తత్వాత్| మర్మాబాధాత్ మర్మాభిఘాతాత్| అపతంసనం గజాదిభ్యః శీఘ్రయానేన పతనం, ఉచ్ఛ్వాసావరోధో వా; ధాతుకర్షణమితి ఖరనాదః||1-4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అపస్మారవద్వాతవికారాణామాక్షేపకాదీనాం వేగకర్తృత్వాదపస్మారానంతరం వాతవ్యాధ్యారంభః| నను కోऽయం వాతవ్యాధిః, కిం వాత ఏవ వ్యాధిః, ఉత వాతజనితో వ్యాధిః? ఆద్యే స్వస్థేऽపి ప్రసంగః, ద్వితీయే జ్వరాదిషు| ఉచ్యతే– చరకే ద్వివిధా వ్యాధయ ఉక్తాః– సామాన్యజా నానాత్మజాశ్చేతి; తత్ర సామాన్యజా వాతాదిభిః సమస్తైర్వ్యస్తైర్వా జన్యంతే, యథా– జ్వరాదయః, నానాత్మజా యే నియతైకదోషజన్యాః, యథా– ఆక్షేపకాదయో వాతేనైవ జన్యంతే, న స్వతంత్రేణ పిత్తేన కఫేన వా; తథా ఓషచోషాదయః పిత్తేనైవ న వాతేన న వా కఫేన; తథా తృప్త్యాదయో కఫేన, నైవ చ వాతేన పిత్తేన వా| ఏవం వ్యవస్థితే వాతవ్యాధివత్పిత్తకఫవ్యాధీ కస్మాన్నోక్తౌ? ఉచ్యతే– వాయోరతిబలత్వేనాశుకారిత్వేన చ గరీయస్త్వాత్తద్వికారాణాం దుఃసాధ్యత్వాదాశుకారిత్వాద్విశిష్టచికిత్స్యత్వాద్వాతవ్యాధ్యభిధానం, న తు పిత్తకఫవ్యాధ్యభిధానం| అత ఏవ చరకసుశ్రుతదిష్వపి వాతరోగాధ్యాయ ఏవ నిర్దిష్టో, న తు పిత్తకఫరోగాధ్యాయః| తథా య సుశ్రుతే దోషాణాం వాత ఏవ ప్రధానః| ఉక్తం చ– “పిత్తం పంగు కఫః పంగుః పంగవో మలధాతవః| వాయునా యత్ర నీయంతే తత్ర వర్షంతి మేఘవత్||” ఇతి| అతో వాతవ్యాధ్యభిధానం| తస్య సంప్రాప్తిపూర్వకం నిదానమాహ– రూక్షేత్యాది| అల్పం స్తోకం, లఘ్వన్నం పురాతనం షష్టికాది, వ్యవాయో మైథునం, ప్రజాగరణం రాత్రిజాగరణం| విషమాదుపచారాదితి అప్రాప్తే క్రియాకాలే క్రియాక్రమః| దోషాసృక్స్రావణాదపి వమనవిరేకాభ్యాం దోషస్యాతిరేకాత్ రుధిరస్రవణాత్| లంఘనముత్పతనం, ప్లవనం బాహుభ్యాం తరణం| , రోగాదికర్షణం, అత్రాదినా అధ్వజ్వరాదిష్వతిలంఘనం| ఆమాత్ ఆమరసాత్, తస్య కారణత్వం మార్గావరణద్వారేణ, న తు స్వరూపేణ| అభిఘాతో లగుడాదిభిః| అభోజనాదుపవాసాత్| మర్మాబాధాత్ మర్మాభిఘాతాత్| అపతంసనం పతనం గజాదిభ్యః, తథా శీఘ్రయానాదిభిః| ఏతైః కారణైః కుపితో బలీ వాయూ రిక్తాని స్రోతాంసి పూరయిత్వా సర్వాంగైకాంగజాన్ వ్యాధీన్ కరోతి||1-4||
Adhikarana వాతవ్యాధేః పూర్వరూపాదయః (౫) · Śloka ౫
అవ్యక్తం లక్షణం తేషాం పూర్వరూపమితి స్మృతం |
ఆత్మరూపం తు యద్వ్యక్తమపాయో లఘుతా పునః ||5||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम् |
आत्मरूपं तु यद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः ||५||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపాదికమాహ– అవ్యక్తమిత్యాది| అవ్యక్తమితి వక్ష్యమాణానాం వాతవికారాణాం రూపమేవావ్యక్తం పూర్వరూపం, నతు జ్వరాదివద్విశిష్టమన్యత్| ఆత్మరూపమిత్యాది తదేవ వ్యక్తమాత్మరూపం దోషాదిభేదేన సమ్యక్ ప్రకాశితం స్వలక్షణమిత్యర్థః| అపాయ ఇతి వాయోశ్చలత్వేన స్తంభసంకోచకంపాదీనాం కదాచిదభావాత్; యదుక్తం– “గతే వేగే భవేత్ స్వాస్థ్యం సర్వేష్వాక్షేపకాదిషు|” ఇతి లఘుతేతి శరీరస్య, వాయునా సర్వధాతుశోషణాత్| అథవా అపాయో లఘుతా ఇతి సర్వవాతవికారాణామపాయోऽభావః, కిం తదిత్యాహ– లఘుతేతి; వాతలింగానాం లఘుతాऽత్యల్పత్వేనావస్థానం నతు నిఃశేషనివృత్తిః; యథా– బహిరాయామనివృత్తావపి న రూక్షత్వాదినివృత్తిరిత్యాహుః||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అస్య పూర్వరూపమాహ– అవ్యక్తమిత్యాది| వక్ష్యమాణవాతాదివికారాణాం రూపమేవావ్యక్తం పూర్వరూపం, న తు జ్వరాదివద్విశిష్టమన్యత్| ఆత్మరూపమిత్యాది, తదేవ వ్యక్తమాత్మరూపం దోషాదిభేదేన సమ్యక్ప్రకాశితం తస్య లక్షణమిత్యర్థః| అపాయ ఇతి వాయోశ్చలత్వాత్ స్తంభసంకోచకంపాదీనాం కదాచిదభావాత్| యదుక్తం– “గతే వేగే భవేత్స్వాస్థ్యం సర్వేష్వాక్షేపకాదిషు” ఇతి| లఘుతేతి శరీరస్య, వాయునా సర్వధాతుశోషాత్| అథవా అపాయో లఘుతేతి వాతవికారాణామపాయోऽభావః| కిం తదిత్యాహ– లఘుతేతి| వాతలింగానాం లఘుతా అత్యల్పత్వేనావస్థానం న తు తద్ విశేషేణ నివృత్తిః| యథా బహిరాయామనివృత్తావపి న రూక్షత్వాదినివృత్తిరిత్యాహుః||5||
Adhikarana వాతవ్యాధేః సామాన్యలింగం, వాయోర్హేత్వాదివిశేషాద్రోగవిశేషకర్తృత్వం చ (౬-౮) · Śloka ౮
సంకోచః పర్వణాం స్తంభో భంగోऽస్థ్నాం పర్వణామపి |
రోమహర్షః ప్రలాపశ్చ పాణిపృష్ఠశిరోగ్రహః ||6||
ఖాంజ్యపాంగుల్యకుబ్జత్వం శోథోऽంగానామనిద్రతా |
గర్భశుక్రరజోనాశః స్పందనం గాత్రసుప్తతా ||7||
శిరోనాసాక్షిజత్రూణాం గ్రీవాయాశ్చాపి హుండనం |
భేదస్తోదోऽర్తిరాక్షేపో ముహుశ్చాయాస ఏవ చ ||8||
View original
सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भङ्गोऽस्थ्नां पर्वणामपि |
रोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः ||६||
खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोथोऽङ्गानामनिद्रता |
गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता ||७||
शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम् |
भेदस्तोदोऽर्तिराक्षेपो मुहुश्चायास एव च ||८||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కరోతి వివిధాన్ వ్యాధీనితి యదుక్తం తద్వ్యాకరోతి– సంకోచ ఇత్యాది| స్తంభః పర్వణామేవ| పాంగుల్యం పంగుతా| శోథోऽంగానామితి బాహుముఖాదీనాం| అనిద్రతేత్యనేన అల్పనిద్రతేత్యాహుః| గర్భశుక్రరజోనాశ ఇతి గర్భశయ్యాయా వాతాధిష్ఠితత్వేన గర్భాగ్రహణమితి జేజ్జటః| గర్భాదివికృతిరప్యత్ర ద్రష్టవ్యా| స్పందనం కంపనం| హుండనం శిరఃప్రభృతీనామంతఃప్రవేశో వక్రత్వం వా, ధాతూనామనేకార్థంత్వాత్| అన్యే త్వాహుః– శిరోహుండనం కేశభూమిస్ఫుటనం శంఖలలాటభేదశ్చ, నాసాహుండనం ఘ్రాణనాశః, అక్షిహుండనమక్షివ్యుదాసః, జత్రుహుండనం వక్షోపరోధః, గ్రీవాహుండనం గ్రీవాస్తంభః| భేద ఇతి ఓష్ఠదంతశ్రోణ్యాదీనాం| తోదః శూలం| అర్తిః పీడా, సా చ పాదపార్శ్వశ్రోత్రాక్షివక్షసామితి జేజ్జటః| ఆక్షేపశ్చ ఆక్షేపకాదిషు వక్ష్యమాణః| ఆయాసః శ్రమః||6-8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
‘కరోతి వివిధాన్వ్యాధీన్’ ఇతి యదుక్తం తద్వ్యాకరోతి– సంకోచ ఇత్యాది| సంకోచః పర్వణాం, స్తంభశ్చ పర్వణామేవ, అస్థ్నాం భంగః స్ఫుటనం, తథా పర్వణాం పాణ్యాదీనాం గ్రహః స్తంభ ఇవ| ఖాజ్ఞ్యం ఖంజతా, పాంగుల్యం పంగుతా| శోథోऽంగానామితి బాహుముఖాదీనాం| అనిద్రతేత్యనేనాల్పనిద్రతేతి బోద్ధవ్యం| గర్భశుక్రరజోనాశ ఇతి గర్భాశయస్య వాతాధిష్ఠితత్వాద్గర్భాదివికృతిరప్యత్ర ద్రష్టవ్యా| స్పందనం కంపనం| హుండనం శిరఃప్రభృతీనామంతఃప్రవేశః వక్రత్వం వా ధాతూనామనేకార్థత్వాత్| అన్యే త్వాహుః– శిరోహుండనం కేశభూమిస్ఫుటనం శంఖలలాటభేదశ్చ, నాసాహుండనం ఘ్రాణనాశః, అక్షిహుండనం చక్షుర్వికృతిః, జత్రుహుండనం వక్షోపరోధః, గ్రీవాహుండనం గ్రీవాస్తంభః| భేద ఇతి ఓష్ఠదంతశ్రోణ్యాదీనాం భేదః| తోదః శూలం పీడాభేదః| అర్తిః పీడాభేదః, “అర్తిః పీడా, సా చ పాదపార్శ్వశ్రోత్రాక్షివక్షసాం” ఇతి జేజ్జటః| ఆక్షేపో వక్ష్యమాణః, ఆయాసః శ్రమః||6-8||
Adhikarana కుపితవాయోః హేతుస్థానవిశేషాత్ రోగవిశేషకర్తృత్వం (౯) · Śloka ౯
ఏవంవిధాని రూపాణి కరోతి కుపితోऽనిలః |
హేతుస్థానవిశేషాచ్చ భవేద్రోగవిశేషకృత్ ||9||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः |
हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत् ||९||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
హేత్విత్యాది| హేతువిశేషః ఆవరణాదిః యథా– శ్లేష్మావృతో మన్యాస్తంభకారీ; స్థానవిశేషః కోష్ఠాదిః; యథా– పక్వాశయస్థోऽంత్రకూజనమిత్యాది||9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
హేత్విత్యాది| హేతువిశేషశ్చావరణాదిః, యథా– శ్లేష్మావృతో మన్యాస్తంభకారీ, స్థానవిశేషః కోష్ఠాదిః, యథా– పక్వాశయస్థోऽంత్రకూజమిత్యాది||9||
Adhikarana కోష్ఠాశ్రితవాతలక్షణం, సర్వాంగకుపితవాతలక్షణం చ (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
తత్ర కోష్ఠాశ్రితే దుష్టే నిగ్రహో మూత్రవర్చసోః |
బ్రధ్నహృద్రోగగుల్మార్శఃపార్శ్వశూలం చ మారుతే ||10||
సర్వాంగకుపితే వాతే గాత్రస్ఫురణభంజనం |
వేదనాభిః పరీతాశ్చ స్ఫుటంతీవాస్య సంధయః ||11||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः |
ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते ||१०||
सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जनम् |
वेदनाभिः परीताश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः ||११||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఏతదేవ వివృణోతి (కోష్ఠాశ్రితవాతలక్షణమాహ)– తత్రేత్యాది| కోష్ఠశబ్దేనావిశేషాత్ సర్వే ఆమాశయాదయో గృహ్యంతే, ఆమాశయాదిగం తు పృథగపి వక్ష్యతి| నిగ్రహోऽప్రవృత్తిః| బ్రధ్నః కోశవంక్షణసంధిః||10-11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్థానవిశేషమాహ– తత్రేత్యాది| తత్ర తేషు స్థానేషు మధ్యే కోష్ఠాశ్రితే వాతే దుష్టే సతి మూత్రవర్చసోర్నిగ్రహస్తథా బ్రధ్నాదయో రోగా భవంతి| కోష్ఠశబ్దేనాత్ర ఆమాశయాదయః సర్వే గృహ్యంతే| యదుక్తం– “స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానాం మూత్రస్య రుధిరస్య చ| హృదుండుకః ఫుప్ఫుసశ్చ కోష్ఠమిత్యభిధీయతే” ఇతి| ఆమాశయాదిగతం తు పృథగపి వక్ష్యతి| నిగ్రహోऽప్రవృత్తిః| బ్రధ్నః కోశవంక్షణసంధిః| సర్వాంగకుపితలక్షణమాహ– సర్వాంగేత్యాది| భంజనం భంగవత్పీడేత్యర్థః| సంధయో వేదనయా పరీతా యుతాః స్ఫుటంతీవ||10-11||
Adhikarana గుదస్థితవాతలక్షణం ఆమాశయస్థవాతలక్షణం చ (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
గ్రహో విణ్మూత్రవాతానాం శూలాధ్మానాశ్మశర్కరాః |
జంఘోరుత్రికపాత్పృష్ఠరోగశోషౌ గుదే స్థితే ||12||
రుక్ పార్శ్వోదరహృన్నాభేస్తృష్ణోద్గారవిసూచికాః |
కాసః కంఠాస్యశోషశ్చ శ్వాసశ్చామాశయస్థితే ||13||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः |
जङ्घोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदे स्थिते ||१२||
रुक् पार्श्वोदरहृन्नाभेस्तृष्णोद्गारविसूचिकाः |
कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते ||१३||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
గుదస్థితవాతలక్షణమాహ– గ్రహ ఇత్యాది| అశ్మా అశ్మరీ| రోగో రుజా| గుద ఇత్యుత్తరగుదే పక్వాశయ ఇత్యర్థః, నతు గుదమాత్రే; తథా సతి అశ్మరీకర్తృత్వానుపపత్తేః||12-13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పక్వాశయకుపితమాహ– గ్రహః అప్రవృత్తిః, గుద ఇత్యుత్తరగుదే పక్వాశయే నతు పాయౌ, అన్యథా అశ్మర్యనుత్పత్తేః| న చైవం పక్వాశయస్థ ఇత్యాదినా పౌనరుక్త్యం దోషాయ, తస్య సంగ్రహేऽత్ర లిఖితత్వాత్| గుదే స్థిత ఇతి దృఢబలస్య లక్షణం, ‘పక్వాశయస్థ’ ఇతి సుశ్రుతస్య, ఉభయలింగోపన్యాసస్తు సకలలింగదర్శనార్థమిత్యవిరోధః| పాత్ చరణం, పృష్ఠరోగాః స్తంభాదయః, రోగో రుజావిశేషః, తథా శోఫశ్చ| ఆమాశయకుపితమాహ– రుగిత్యాది| సుగమం||12-13||
Adhikarana పక్వాశయస్థవాతలక్షణం శ్రోత్రాదిగతవాతలక్షణం చ (౧౪) · Śloka ౧౪
పక్వాశయస్థోऽంత్రకూజం శూలాటోపౌ కరోతి చ |
కృచ్ఛ్రమూత్రపురీషత్వమానాహం త్రికవేదనాం ||14||
శ్రోత్రాదిష్వింద్రియవధం కుర్యాద్దుష్టసమీరణః |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च |
कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् ||१४||
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పక్వాశయస్థవాతలక్షణమాహ– పక్వాశయస్థ ఇత్యాది| నను, పక్వాశయస్థ ఇతి పునరుక్తిః, గుదే స్థిత ఇత్యనేనైవోక్తత్వాత్| ఉచ్యతే– గుదే స్థిత ఇతి దృఢబలస్య లక్షణం, పక్వాశయస్థ ఇతి సుశ్రుతస్య; ఉభయలింగోపన్యాసస్తు సకలలింగప్రదర్శనార్థమిత్యవిరోధః||14||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సుశ్రుతోక్తం పక్వాశయగతవాతలక్షణమాహ– పక్వేత్యాది| అంత్రకూజం అంత్రేऽవ్యక్తశబ్దం కరోతి| ఆటోపో రుజాపూర్వకక్షోభః| త్రికస్ఫిజోరుపరి సంధిః| శ్రోత్రాదిగతలక్షణమాహ– శ్రోత్రాదిషు గతే శ్రోత్రత్వక్చక్షుర్ఘ్రాణరసనేంద్రియాణాం వినాశః స్వస్వవిషయగ్రహణేऽశక్తతా||14||–
Adhikarana త్వగ్గతవాతలక్షణం (౧౫) · Śloka ౧౫
త్వగ్రూక్షా స్ఫుటితా సుప్తా కృశా కృష్ణా చ తుద్యతే |
ఆతన్యతే సరాగా చ పర్వరుక్ త్వగ్గతేऽనిలే ||15||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते |
आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वग्गतेऽनिले ||१५||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
త్వగ్గతవాతలక్షణమాహ– త్వగిత్యాది| ఆతన్యతే విస్తార్యత ఏవ| త్వగ్గతే ఇతి ఉపధాతురూపాం త్వచం ప్రాప్తే; చంద్రికాకారస్తు త్వక్శబ్దేన రసమాహ, తేన రసగత ఇత్యర్థః| హృదయస్థస్య చ రసస్యామాశయసామీప్యాదామాశయగతవాతలక్షణేనైవ తదధిగతేః రసగతస్యానభిధానమితి కార్తికః||15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సాంప్రతం ధాతుకుపితస్య లక్షణం| తత్ర రసకుపితమాహ– త్వగిత్యాది| త్వక్ త్వచా, రౌక్ష్యాదియుక్తా తుద్యతే; ఆతన్యతే విస్తార్యతే ఇవ| త్వక్శబ్దేనాత్ర రసోऽభిప్రేతః, తదాధారత్వాత్| పర్వరుక్ సర్వత్వగ్వ్యథా||15||
Adhikarana అసృగ్గతవాతలక్షణం (౧౬) · Śloka ౧౬
రుజస్తీవ్రాః ససంతాపా వైవర్ణ్యం కృశతాऽరుచిః |
గాత్రే చారూంషి భుక్తస్య స్తంభశ్చాసృగ్గతేऽనిలే ||16||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः |
गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले ||१६||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసృగ్గతవాతలక్షణమాహ– రుజా ఇత్యాది| అరూంషి వ్రణాః| భుక్తస్య స్తంభః భుక్తవతో గాత్రస్తంభః, సంతర్పణేన రక్తస్య వృద్ధేః| అన్యే త్వసృగ్గతవాతలక్షణం న పఠంతి, వాతరక్తేన సహాభేదాత్; తన్న, అత్ర దుష్టో వాయుః రక్తేనావృతః కుప్యతి, వాతరక్తే తు స్వకారణాదుభావపి హస్త్యాదిగమనకుపితౌ విశిష్టసంప్రాప్త్యా హస్తపాదగతావేవ వాతరక్తాఖ్యం వికారం జనయత ఇతి||16||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తకుపితమాహ– రుజ ఇత్యాది| వైవర్ణ్యం విచ్ఛాయతా, గాత్రే శరీరే, అరూంషి వ్రణాః, భుక్తస్య స్తంభ ఇతి భుక్తవతో గాత్రస్య స్తంభః, సంతర్పణేన రక్తవృద్ధేః| అన్యే త్వసృగ్వాతలక్షణం న పఠంతి, వాతరక్తేన సహాభేదాత్| తన్న, అత్ర తు దుష్టో వాయుః రక్తేనావృతః కుప్యతి, వాతరక్తే తు స్వకారణాదుభావపి హస్త్యాదిగమనకుపితౌ విశిష్టసంప్రాప్త్యాహ హస్తపాదగతావేవ వాతరక్తాఖ్యం వికారం జనయత ఇతి||16||
Adhikarana మాంసమేదోగతవాతలక్షణం మజ్జాస్థిగతవాతలక్షణం చ (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
గుర్వంగం తుద్యతేऽత్యర్థం దండముష్టిహతం యథా |
సరుక్ శ్రమితమత్యర్థం మాంసమేదోగతేऽనిలే ||17||
భేదోऽస్థిపర్వణాం సంధిశూలం మాంసబలక్షయః |
అస్వప్నః సంతతా రుక్ చ మజ్జాస్థికుపితేऽనిలే ||18||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा |
सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले ||१७||
भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः |
अस्वप्नः सन्तता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले ||१८||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మాంసమేదోగతవాతలక్షణమాహ– గుర్విత్యాది| శ్రమితం శ్రాంతం నిఃసహమిత్యర్థః| మాంసమేదోగతవాయోరేకలింగత్వం అదూరాంతరేణ ప్రత్యాసత్తేరాశ్రయాభేదాత్, ఏవం మజ్జాస్థికుపితేऽపి వాచ్యం||17-18||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మాంసమేదోగతమాహ– గుర్విత్యాది| అనిలే మాంసమేదోగతే సతి అంగం శరీరం, గురు భారికం, స్తబ్ధం నిశ్చలం, దండముష్టిభ్యాం హతమివ సరుక్ పీడాయుక్తం; శ్రమితం శ్రాంతం నిఃసహమిత్యర్థః| మాంసమేదోగతవాతయోరేకలింగత్వమదూరాంతరేణ ప్రత్యాసత్తేరాశ్రయాభేదాత్| ఏవం మజ్జాస్థికుపితే వాచ్యం| సుశ్రుతే చాత్ర విశేష ఉక్తః– “కర్కశాస్తోదబహులాన్ గ్రంథీన్ మాంసం సమాశ్రితః| వాయుర్మేదోగతః కుర్యాద్గ్రంథీన్ మందరుజోऽవ్రణాన్||” ఇతి| తథా మజ్జాస్థికుపితస్యాపి వాతస్య విశేష ఉక్తః– “అస్థిశోషం చ భేదం చ కుర్యాచ్ఛూలం చ తత్స్థితః| తథా మజ్జగతే రుక్ చ న కదాచిత్ప్రశామ్యతి|” ఇతి| భేద ఇతి| సుగమం||17-18||
Adhikarana శుక్రస్థవాతలక్షణం (౧౯) · Śloka ౧౯
క్షిప్రం ముంచతి బధ్నాతి శుక్రం గర్భమథాపి వా |
వికృతిం జనయేచ్చాపి శుక్రస్థః కుపితోऽనిలః ||19||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा |
विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः ||१९||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శుక్రస్థవాతలక్షణమాహ– క్షిప్రమిత్యాది| గర్భమితి దుష్టశుక్రారబ్ధత్వాద్గర్భస్య| వికృతిమితి గర్భస్య, శుక్రస్య చ||19||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శుక్రగతమాహ– క్షిప్రమిత్యాది| అనిలః శుక్రస్థః కుపితః సన్ శుక్రం క్షిప్రం శీఘ్రం ముంచతి బధ్నాతి చ, తథా గర్భమపి క్షిప్రం ముంచతి బధ్నాతి చ| దుష్టశుక్రారబ్ధత్వాద్గర్భస్య; తథా వికృతిమితి గర్భస్య శుక్రస్య చ జనయేత్||19||
Adhikarana సిరాగతవాతలక్షణం స్నాయుగతవాతలక్షణం చ (౨౦) · Śloka ౨౦
కుర్యాత్ సిరాగతః శూలం సిరాకుంచనపూరణం |
(సు. ని. అ. 1) |
స బాహ్యాభ్యంతరాయామం ఖల్లీం కౌబ్జ్యమథాపి వా ||20||
సర్వాంగైకాంగరోగాంశ్చ కుర్యాత్ స్నాయుగతోऽనిలః |
(చ. చి. అ. 28) |
View original
कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम् |
(सु. नि. अ. १) |
स बाह्याभ्यन्तरायामं खल्लीं कौब्ज्यमथापि वा ||२०||
सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः |
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సిరాగతవాతలక్షణమాహ– కుర్యాదిత్యాది| ఆకుంచనం సంకోచః| పూరణం స్థూలత్వం, యదుక్తమన్యత్ర– ‘సుప్తాస్తన్వ్యో బృహత్యో వా సిరా వాతే సిరాగతే|’ ఇతి| ఖల్లీం వక్ష్యమాణాం||20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కుర్యాదితి| సిరాగతో వాయుః శూలం సిరాకుంచనపూరణం చ, తథా బాహ్యాభ్యంతరమాయామం, తథా ఖల్లీం వక్ష్యమాణాం, కౌబ్జ్యం చ కుర్యాత్| కుంచనం సంకోచః| పూరణం స్థూలత్వం, యదుక్తమన్యత్ర– “సుప్తాస్తన్వ్యో బృహత్యో వా సిరావాతే సిరాగతే” ఇతి| స్నాయుగతోऽనిలః సర్వాంగరోగానేకాంగరోగాంశ్చ కుర్యాత్| సుశ్రుతేనాప్యుక్తం– “స్నాయుప్రాప్తః స్తంభకంపౌ శూలమాక్షేపణం తథా|” ఇతి| వాగ్భటేనోక్తం– “తస్య స్నాయ్వాస్థితః కుర్యాద్గృధ్రస్యాయామకుబ్జతాం|” ఇతి||20||
Adhikarana సంధిగతవాతలక్షణం (౨౧) · Śloka ౨౧
హంతి సంధిగతః సంధీన్ శూలాటోపౌ కరోతి చ ||21||
(సు. ని. అ. 17) |
View original
हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलाटोपौ करोति च ||२१||
(सु. नि. अ. १७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సంధిగతవాతలక్షణమాహ– హంతీత్యాది| హంతి సంధిగతః సంధీనితి సంధివిశ్లేషం స్తంభాదికం వా కరోతి||21||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సంధిగతో వాయుః సంధీన్ హంతి, తథా శూలశోఫౌ కరోతి, సంధిష్వితి శేషః| హంతి సంధీనితి సంధిశ్లేష్మస్తంభాదికం కరోతి| ఏతేనాకుంచనప్రసారణయోరభావ ఉక్తః||21||
Adhikarana పిత్తకఫావృతానాం ప్రాణాదీనాం లక్షణాని (౨౨-౨౬) · Śloka ౨౭
(ప్రాణోదానౌ సమానశ్చ వ్యానశ్చాపాన ఏవ చ |
స్థానస్థా మారుతాః పంచ యాపయంతి శరీరిణం) |
(సు. ని. అ. 1) |
ప్రాణే పిత్తావృతే ఛర్దిర్దాహశ్చైవోపజాయతే |
దౌర్బల్యం సదనం తంద్రా వైరస్యం చ కఫావృతే ||22||
(సు. ని. అ. 1) |
ఉదానే పిత్తయుక్తే తు దాహో మూర్ఛా భ్రమః క్లమః |
అస్వేదహర్షౌ మందోऽగ్నిః శీతతా చ కఫావృతే ||23||
స్వేదదాహౌష్ణ్యమూర్ఛాః స్యుః సమానే పిత్తసంవృతే |
కఫేన సక్తే విణ్మూత్రే గాత్రహర్షశ్చ జాయతే ||24||
అపానే పిత్తయుక్తే తు దాహౌష్ణ్యం రక్తమూత్రతా |
అధఃకాయే గురుత్వం చ శీతతా చ కఫావృతే ||25||
వ్యానే పిత్తావృతే దాహో గాత్రవిక్షేపణం క్లమః |
స్తంభనో దండకశ్చాపి శూలశోథౌ కఫావృతే ||26||
(సు. ని. అ. 1) |27|
View original
(प्राणोदानौ समानश्च व्यानश्चापान एव च |
स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम्) |
(सु. नि. अ. १) |
प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते |
दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैरस्यं च कफावृते ||२२||
(सु. नि. अ. १) |
उदाने पित्तयुक्ते तु दाहो मूर्छा भ्रमः क्लमः |
अस्वेदहर्षौ मन्दोऽग्निः शीतता च कफावृते ||२३||
स्वेददाहौष्ण्यमूर्छाः स्युः समाने पित्तसंवृते |
कफेन सक्ते विण्मूत्रे गात्रहर्षश्च जायते ||२४||
अपाने पित्तयुक्ते तु दाहौष्ण्यं रक्तमूत्रता |
अधःकाये गुरुत्वं च शीतता च कफावृते ||२५||
व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः |
स्तम्भनो दण्डकश्चापि शूलशोथौ कफावृते ||२६||
(सु. नि. अ. १) |२७|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తకఫావృతానాం ప్రాణాదీనామర్ధార్ధశ్లోకేన లింగాన్యాహ– ప్రాణ ఇత్యాది| గాత్రహర్షో రోమాంచః| దండకో దండవత్ స్తంభః| పరస్పరం చ ప్రాణాదీనామావరణాని వింశతిర్భవంతి| యదుక్తం చరకే– ‘‘మారుతానాం హి పంచానామన్యోన్యావరణం శృణు|’’ (చ. చి. అ. 28) ఇత్యాది| ఏషాం చ లక్షణం చరక ఏవ ద్రష్టవ్యం విదేహే చైక ఏవ వాయుః స్థానకర్మభేదాత్ పంచేత్యాహుః, సంసర్గిద్రవ్యత్వేనైకాశ్రయే జలవత్పృథగవస్థానానుపపత్తేః| ఈశానాऽప్యాహ– ‘‘యథైకో దేవదత్తః స్థానభేదాద్ గృహస్థో వానప్రస్థః, కర్మభేదాత్ కుంభకారో మాలాకార ఇత్యుచ్యతే తథా వాయురపి’’ ఇతి||22-26||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
[అత్ర పంచవిధస్య వాయోర్నామాన్యాహ– ప్రాణేత్యాది| స్థానస్థాః ఇతి స్థానశబ్దేనాత్ర సామ్యముచ్యతే| ప్రాపయంతి ధారయంతి|] పిత్తకఫావృతానాం ప్రాణాదీనామర్ధర్ధశ్లోకేన లింగాన్యాహ– ప్రాణ ఇత్యాది| సదనమంగగ్లానిః| దండవత్ స్తంభః| పరస్పరం చ ప్రాణాదీనామావరణాని వింశతిర్భవంతి| యదుక్తం చరకే– “మారుతానాం చ పంచానామన్యోన్యావరణం శృణు” ఇత్యాది| ఏషాం చ లక్షణం చరక ఏవ ద్రష్టవ్యం| తథా వాగ్భటక్తం చ ద్వావింశతివిధం వాయోరావరణం లిఖ్యతే– “వాయోరావరణం చాతో బహుభేదం ప్రచక్షతే| లింగం పిత్తావృతే దాహస్తృష్ణా శూలం భ్రమస్తమః|| కటూష్ణైశ్చామ్లలవణైర్విదాహః శీతకామితా| శైత్యగౌరవశూలాని కట్వాద్యుపశయోऽధికం|| లంఘనాయాసరూక్షోష్ణకామితా చ కఫావృతే| రక్తావృతే సదాహార్తిస్త్వగ్మాంసాంతరయోర్భృశం|| భవేత్సరాగః శ్వయథుర్జాయంతే మండలాని చ| మాంసేన కఠినః శోఫో వివర్ణః పిడికాస్తథా|| హర్షః పిపీలికానాం చ సంచార ఇవ జాయతే| చలః స్నిగ్ధో మృదుః శీతః శోఫో గాత్రేష్వరోచకః|| ఆఢ్యవాత ఇతి జ్ఞేయః స కృచ్ఛ్రో మేదసాऽऽవృతే| స్పర్శమస్థ్యావృతేऽత్యుష్ణం పీడనం చాభినందతి|| సూచ్యేవ తుద్యతేऽత్యర్థమంగం సీదతి శూల్యతే| మజ్జావృతే వినమనం జృంభణం పరివేష్టనం| శూలం చ పీడ్యమానేన పాణిభ్యాం లభతే సుఖం| శుక్రావృతేऽతివేగో వా నవా నిష్ఫలతాऽపి వా|| భుక్తే కుక్షౌ రుజా జీర్ణే శామ్యత్యన్నావృతేऽనిలే| మూత్రాప్రవృత్తిరాధ్మానం బస్తౌ మూత్రావృతే భవేత్|| విడావృతే విబంధోऽధః స్వస్థానే పరికృంతతి| వ్రజత్యాశు జరాం స్నేహో భుక్తే చానహ్యతే నరః|| శకృత్పీడితమన్నేన దుఃఖం శుష్కం చిరాత్సృజేత్| సర్వధాత్వావృతే వాయౌ శ్రోణీవంక్షణపృష్ఠరుక్|| విలోమో మారుతోऽస్వస్థం హృదయం పీడ్యతేऽపి చ| భ్రమో మూర్ఛా రుజా దాహః పిత్తేన ప్రాణ ఆవృతే|| విదగ్ధేऽన్నే చ వమనముదానేऽపి భ్రమాదయః| దాహోऽంతరరుజా భ్రంశో దాహో వ్యానేన సర్వగః|| క్లమోऽంగచేష్టాసంగశ్చ సంతాపః సహవేదనః| సమాన ఊష్మోపహతిరతిస్వేదోऽరతిః సతృట్|| దాహశ్చ స్యాదపానే తు మలే హారిద్రవర్ణతా| రుజోऽతివృద్ధిస్తాపశ్చ యోనిమేహనపాయుషు|| శ్లేష్మణా త్వావృతే ప్రాణే సాదస్తంద్రాऽరుచిర్వమిః| ష్ఠీవనం క్షవథూద్గారనిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంగ్రహః|| ఉదానే గురుగాత్రత్వమరుచిర్వా స్వరగ్రహః| బలవర్ణప్రణాశశ్చ, వ్యానే పర్వాస్థివాగ్గ్రహః|| గురుతాऽంగేషు సర్వేషు స్ఖలితం చ గతౌ భృశం| సమానేऽతిహిమాంగత్వమస్వేదో మందవహ్నితా|| అపానే సకఫం మూత్రశకృతః స్యాత్ప్రవర్తనం| ఇతి ద్వావింశతివిధం వాయోరావరణం విదుః|| ప్రాణాదయస్తథాऽన్యోన్యమావృణ్వంతి యథాక్రమం| సర్వేऽపి ద్వావింశతివిధం విద్యాదావరణం చ తత్|| నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంరోధః ప్రతిశ్యాయః శిరోగ్రహః| హృద్రోగో ముఖశోషశ్చ ప్రాణేనోదాన ఆవృతే|| ఉదానేనావృతే ప్రాణే వర్ణౌజోబలసంక్షయః| దిశాऽనయా చ విభజేత్సర్వమావరణం భిషక్||” ఇతి| దేహే చ ఏక ఏవ వాయుః పృథక్కాయస్థాననామకర్మభేదాత్పంచధా ఇత్యాహుః| సంసర్గిద్రవ్యత్వేనైకాశ్రయే జలవత్ పృథగవస్థానానుపపత్తేః| ఈశానోऽప్యాహ-”యథైవైకో దేవదత్తః స్థానభేదాద్గృహస్థో వానప్రస్థః, కర్మభేదాన్మాలా కారః కుంభకార ఇత్యుచ్యతే, తథా వాయురపి’’ ఇతి||22-26||
Adhikarana ఆక్షేపకస్య సామాన్యలక్షణాని (౨౭) · Śloka ౨౭
యదా తు ధమనీః సర్వాః కుపితోऽభ్యేతి మారుతః |
తదాऽऽక్షిపత్యాశు ముహుర్ముహుర్దేహం ముహుశ్చరః ||27||
ముహుర్ముహుశ్చాక్షేపణాదాక్షేపక ఇతి స్మృతః |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः |
तदाऽऽक्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः ||२७||
मुहुर्मुहुश्चाक्षेपणादाक्षेपक इति स्मृतः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఆక్షేపకస్య సామాన్యలక్షణమాహ– యదా త్విత్యాది| సర్వా ఇతి ఊర్ధ్వాధస్తిర్యగ్గాః| ఆక్షిపతి దేహం హస్త్యారూఢపురుషస్యేవ గాత్రం చాలయతి| ముహుశ్చర ఇతి హేతుగర్భవిశేషణం| ‘బహిశ్చర’ ఇతి పాఠాంతరే కోష్ఠాద్బహిః శాఖాగతశ్చరన్నాక్షేపకం కరోతీత్యర్థః| చంద్రికాకారస్తు ఏతన్నానుమన్యతే, స్థానగాంభీర్యాదాక్షేపకస్య తదారంభకవాయోర్బహిశ్చరత్వాయుక్తత్వాత్||27||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఆక్షేపకస్య సామాన్యలక్షణమాహ– యదేత్యాది| సర్వా ఇతి| ఊర్ధ్వాధస్తిర్యగ్ధమనీః| ముహుర్ముహుర్దేహమాక్షిపతి, హస్త్యారూఢస్యేవ గాత్రం చాలయతి| ముహుశ్చర ఇతి హేతుగర్భవిశేషణం, వారంవారం సంచరణశీలః, ‘బహిశ్చరః’ ఇతి పాఠాంతరం తత్ర కోష్ఠాద్బహిః శాఖాగతశ్చరన్ ఆక్షేపం కరోతీత్యర్థః| ఆక్షేపణాత్ చాలనాత్||27||
Adhikarana అపతంత్రకలక్షణం అపతానకలక్షణం చ (౨౮-౩౧) · Śloka ౩౧
క్రుద్ధః స్వైః కోపనైర్వాయుః స్థానాదూర్ధ్వం ప్రవర్తతే ||28||
పీడయన్ హృదయం గత్వా శిరఃశంఖౌ చ పీడయన్ |
ధనుర్వన్నమయేద్గాత్రాణ్యాక్షిపేన్మోహయేత్తదా ||29||
స కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసేచ్చాపి స్తబ్ధాక్షోऽథ నిమీలకః |
కపోత ఇవ కూజేచ్చ నిఃసంజ్ఞః సోऽపతంత్రకః ||30||
దృష్టిం సంస్తభ్య సంజ్ఞాం చ హత్వా కంఠేన కూజతి |
హృది ముక్తే నరః స్వాస్థ్యం యాతి మోహం వృతే పునః ||31||
వాయునా దారుణం ప్రాహురేకే తదపతానకం |
(చ. సి. అ. 1) |
View original
क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रवर्तते ||२८||
पीडयन् हृदयं गत्वा शिरःशङ्खौ च पीडयन् |
धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्याक्षिपेन्मोहयेत्तदा ||२९||
स कृच्छ्रादुच्छ्वसेच्चापि स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः |
कपोत इव कूजेच्च निःसञ्ज्ञः सोऽपतन्त्रकः ||३०||
दृष्टिं संस्तभ्य सञ्ज्ञां च हत्वा कण्ठेन कूजति |
हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः ||३१||
वायुना दारुणं प्राहुरेके तदपतानकम् |
(च. सि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అస్యైవావస్థావిశేషావపతంత్రకాపతానకావాహ– క్రుద్ధ ఇత్యారభ్య ఏకే తదపతానకమిత్యంతేన| స్వైః కోపనైరిత్యనేన రూక్షాదికుపితః స్వతంత్రో న త్వావరణకుపిత ఇతీశానః| నిమీలితాక్షః స్తబ్ధాక్షో వా భవతీత్యర్థః| ఆక్షేపకశ్చతుర్విధో భవతి– దండాపతానకోऽభ్యంతరాయామో బహిరాయామోऽభిఘాతజశ్చేతి| దృఢబలేన యద్యపి ఆక్షేపకాత్ పూర్వమంతరాయామబహిరాయామౌ పఠితౌ, తథాऽప్యాక్షేపకవిశేషావేతౌ మంతవ్యౌ, సుశ్రుతదర్శనాత్||28-31||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అస్యైవావస్థావిశేషావపతంత్రకాపతానకావాహ– క్రుద్ధః ఇత్యారభ్య ఏకే తమపతానకమిత్యంతేన| స్వైః కోపనైరిత్యనేన రూక్షాదికుపితః స్వతంత్రః, న త్వావరణకుపిత ఇతీశానజః| స్థానాత్ పక్వాశయాత్| ఊర్ధ్వం శిరసి ఉద్దిశ్య| పీడయన్ రుజా| హృదయం తతః తస్మాత్ శిరః శంఖౌ చ పీడయేత్| ఆక్షిపేత్ చాలయేత్| మోహయేదింద్రియాణి| కష్టేనోచ్ఛ్వాసం ముంచతి| నిమీలకో నిమీలితాక్షః, స్తబ్ధాక్షో వా భవతీత్యర్థః| కపోత ఇవ కూజేత్, నిఃసంజ్ఞః సంజ్ఞారహితః, సోऽపతంత్రకః, దృష్టిం రూపగ్రహణయోగ్యాం, సంస్తభ్యాచ్ఛాద్య, సంజ్ఞాం జ్ఞానవిషయిణీం బుద్ధిం, వినాశ్య| వాయునా ముక్తే హృది సుఖం లభతే| వృతే మూర్ఛితే తమేవాపతంత్రమేకే త్వపతానకమాహుః| తంత్రాంతరే అపతంత్రకలక్షణం పఠితం| తద్యథా– “క్రుద్ధః స్వైః కోపనైర్వాయురపానో నాభిసంశ్రయః| సందూష్య హృదయస్థం చ మనో వ్యాకులయేత్తతః|| పీడయన్ హృదయం ప్రాప్య శిరఃశంఖౌ చ పీడయేత్| ఆక్షిప్య చాఖిలం దేహం మోహయేచ్చ పునః పునః|| స కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసేచ్చాపి స్వేదశైత్యయుతో బహిః| స నిద్రాం లభతే నీతః ప్రాప్య చాశు ప్రబుధ్యతే|| త్రసతే కంపతే భూయో నిఃసంజ్ఞః సోऽపతంత్రకః| ప్రలాపో వక్త్రకటుతా భ్రమో మూర్ఛాऽరుచిస్తృషా|| తస్మింపిత్తాన్వితే స్వేదః పీతాభః శీతకామితా| శిరోऽంగగౌరవం గ్లానిః శీతద్విట్ మందవేదనః| కఫాన్వితే చ సదనం శైత్యం చ హృదయగ్రహః|| వాతోల్బణేऽంగస్ఫురణం శిరోమన్యాకటివ్యథా| ధైర్యాదివిప్లవో దైన్యం విషయేష్వనవస్థితః||”||28-31||
Adhikarana దండాపతానకలక్షణం (౩౨) · Śloka ౩౨
కఫాన్వితో భృశం వాయుస్తాస్వేవ యది తిష్ఠతి ||32||
దండవత్ స్తంభయేద్దేహం స తు దండాపతానకః |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
कफान्वितो भृशं वायुस्तास्वेव यदि तिष्ठति ||३२||
दण्डवत् स्तम्भयेद्देहं स तु दण्डापतानकः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఏషాం లక్షణమాహ– కఫాన్విత ఇత్యాది| భృశం కఫాన్విత ఇత్యనేన పిత్తమపి న వార్యత ఇత్యాహుః| చరకే త్వస్యాసాధ్యత్వం కేవలవాతజత్వేన ద్ర్ష్టవ్యం| యదాహ– “పాణిపాదశిరఃపృష్ఠశ్రోణీః స్తభ్నాతి మారుతః| దండవత్ స్తబ్ధగాత్రస్య దండకః సోऽనుపక్రమః||” (చ. చి. అ. 28) ఇతి| తాస్వితి సర్వధమనీషు||32||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తేషాం లక్షణమాహ– కఫాన్విత ఇత్యాది| తాస్వితి సర్వధమనీషు| భృశం కఫాన్విత ఇత్యనేన పిత్తమపి న వార్యత ఇత్యాహుః| చరకే త్వస్యాసాధ్యత్వం కేవలవాతజత్వేన ద్రష్టవ్యం| యదాహ– “పాణిపాదశిరఃపృష్ఠశ్రోణీః స్తభ్నాతి మారుతః| దండవత్ స్తబ్ధగాత్రస్య దండకః సోऽనుపక్రమః||” (చ. చి. అ. 28) ఇతి| తాస్వితి సర్వధమనీషు||32||
Adhikarana ధనుఃస్తంభలక్షణం (౩౩) · Śloka ౩౩
ధనుస్తుల్యం నమేద్యస్తు స ధనుఃస్తంభసంజ్ఞకః ||33||
(సు. ని. అ. 1) |
View original
धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसञ्ज्ञकः ||३३||
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అంతరాయామబహిరాయామయోః సాధారణం రూపమాహ– ‘ధనుస్తుల్యం నమేద్యస్తు స ధనుస్తంభసంజ్ఞకః’ ఇతి||33||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అంతరాయామబహిరాయామయోః సాధారణరూపమాహ– స్తంభః సామాన్యః, ధనుఃస్తంభః అస్యైవ భేదః| ధనుస్తుల్యమితి ధనుస్తుల్యం క్రోడేన నమ్రస్తిష్ఠతి, దండాపతానకస్తు శుష్కకాష్ఠదండవత్||33||
Adhikarana అభ్యంతరాయామలక్షణం బాహ్యాయామలక్షణం చ (౩౪-౩౬) · Śloka ౩౬
అంగులీగుల్ఫజఠరహృద్వక్షోగలసంశ్రితః |
స్నాయుప్రతానమనిలో యదాऽऽక్షిపతి వేగవాన్ ||34||
విష్టబ్ధాక్షః స్తబ్ధహనుర్భగ్నపార్శ్వః కఫం వమన్ |
అభ్యంతరం ధనురివ యదా నమతి మానవం ||35||
తదాऽస్యాభ్యంతరాయామం కురుతే మారుతో బలీ |
బాహ్యస్నాయుప్రతానస్థో బాహ్యాయామం కరోతి చ ||36||
తమసాధ్యం బుధాః ప్రాహుర్వక్షఃకట్యూరుభంజనం |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्वक्षोगलसंश्रितः |
स्नायुप्रतानमनिलो यदाऽऽक्षिपति वेगवान् ||३४||
विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन् |
अभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवम् ||३५||
तदाऽस्याभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली |
बाह्यस्नायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च ||३६||
तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षःकट्यूरुभञ्जनम् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విశేషలక్షణమాహ– అంగులీత్యాది| వక్షో బాహుద్వయాంతరం| హృదయం తదభ్యంతరం ద్వ్యంగులం| స్నాయుప్రతానం లతావదనేకప్రరోహం స్నాయుజాలం; స్నాయురిత్యుపలక్షణం, తేన సిరాకండరయోరపి గ్రహణం| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “మహాహేతుర్బలీ వాయుః సిరాః సస్నాయుకండరాః| మన్యాపృష్ఠాశ్రితా బాహ్యాః సంశోష్యాయామయేద్బహిః||” ఇత్యాది| అభ్యంతరాయామం క్రోడే నతం, బాహ్యాయామం పృష్ఠే నతం| అంతరాయామబహిరాయామాభ్యాం తంత్రాంతరోక్తకుబ్జస్యావరోధః| యదుక్తం– “హృదయం యది వా పృష్ఠమున్నతం క్రమశః సరుక్| క్రుద్ధో వాయుర్యదా కుర్యాత్తదా తం కుబ్జమాదిశేత్||” ఇతి||34-36||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విశేషలక్షణమాహ– అంగులీత్యాది| బలీ వాయుః కుపితః గుల్ఫౌ చరణఘుటికే, వక్షో బాహుద్వయాంతరం, హృదయం తదభ్యంతరం ద్వ్యంగులం, స్నాయుప్రతానం లతావదనేకప్రరోహం స్నాయుజాలం, స్నాయ్విత్యుపలక్షణం, తేన సిరాకండరయోరపి గ్రహణం| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “మహాహేతుర్బలీ వాయుః సిరాః సస్నాయుకండరాః| మన్యాపృష్ఠాశ్రితా బాహ్యాః సంశోష్యాయామయేద్బహిః” ఇత్యాది| తతః స్నాయుప్రతానం ధనురివ నామయేత్| అభ్యంతరాయామం క్రోడే నతం| హనుః కంఠకపోలసంధిః| బహిరాయామలక్షణమాహ– బాహ్యేత్యాది| పూర్వవద్బాహ్యస్నాయుప్రతానం ధనుర్వదానమేత్| బాహ్యాయామం పృష్ఠే నతం వక్షఃకఠ్యూరుభంగ్త్వాత్| తమసాధ్యమాహుః||34-36||
Adhikarana అభిఘాతజాక్షేపకలక్షణం (౩౭) · Śloka ౩౭
( హృదయం యది వా పృష్ఠమున్నతం క్రమశః సరుక్ |
క్రుద్ధో వాయుర్యదా కుర్యాత్ తదా తం కుబ్జమాదిశేత్) |
కఫపిత్తాన్వితో వాయుర్వాయురేవ చ కేవలః ||37||
కుర్యాదాక్షేపకం త్వన్యం చతుర్థమభిఘాతజం |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
( हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरुक् |
क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात् तदा तं कुब्जमादिशेत्) |
कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः ||३७||
कुर्यादाक्षेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉక్తానామాక్షేపకప్రకారాణాం కఫపిత్తానుబంధమాహ– కఫపిత్తాన్విత ఇత్యాది| ఏతచ్చ దండాపతానకలక్షణమేవ జేజ్జటేన వ్యాఖ్యాతం| పిత్తకఫానుబంధశ్చాత్ర శైత్యశోథగురుత్వానీత్యాదినోక్తలక్షణ ఏవ బోధ్యః| చతుర్థమభిఘాతజమితి దండాపతానకాదిత్రితయాపేక్ష్య చతుర్థత్వం, అభిఘాతజం దండాద్యభిఘాతకుపితవాతజం; అస్య చ లక్షణం– ‘‘యదా తు ధమనీః సర్వాః’’ ఇత్యాదినోక్తసామాన్యలక్షణం ద్రష్టవ్యం||37||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉక్తానామాక్షేపప్రకారాణాం కఫపిత్తానుబంధమాహ– కఫేత్యాది| కఫపిత్తానుబంధశ్చాత్ర శైత్యశోషగురుత్వానీత్యాదినోక్తలక్షణే బోద్ధవ్యః, కేవలః స్వతంత్ర ఆక్షేపం కరోతి| అన్యం చతుర్థమభిఘాతజం| దండాభిఘాతకుపితవాతజాతస్య తు లక్షణం| ‘యదా తు ధమనీః సర్వాః’ ఇత్యాదినా జ్ఞేయం||37||
Adhikarana అపతానకస్యాసాధ్యలక్షణం (౩౮) · Śloka ౩౮
గర్భపాతనిమిత్తశ్చ శోణితాతిస్రవాచ్చ యః ||38||
అభిఘాతనిమిత్తశ్చ న సిధ్యత్యపతానకః |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
गर्भपातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः ||३८||
अभिघातनिमित्तश्च न सिध्यत्यपतानकः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యత్వమాహ– గర్భపాతేత్యాది| గదాధరస్త్వాహ– కఫపిత్తాన్విత ఇత్యాదినా నిమిత్తభేదేనాక్షేపకశ్చతుర్ధా ఇతి; తద్యథా– ఏకః కఫాన్వితేన వాతేన, ద్వితీయః పిత్తాన్వితేన, తృతీయః కేవలేన, చతుర్థోऽభిఘాతేనేతి| అత్ర పక్షే గర్భపాతశోణితాతిస్రావజౌ కేవలవాతేన గ్రాహ్యౌ| ఏతేషాం చ ముహుర్ముహురాక్షేపణం బోధ్యం ఆక్షేపకవిశేషత్వాత్||38||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యమాహ– గర్భేత్యాది| అత్రాపతానకముపలక్షణం, తేన చతుష్టయమపి గృహ్యతే ‘కఫపిత్తాన్వితః’ ఇత్యాది నిమిత్తభేదేన చతుర్థ ఆక్షేపక ఇతి గదాధరః| తద్యథా– ఏకః కఫాన్వితేన వాతేన, ద్వితీయః పిత్తాన్వితేన, తృతీయః కేవలేన, చతుర్థోऽభిఘాతజేనేతి| అత్ర గర్భపాతశోణితాతిస్రావజౌ కేవలవాతేన గ్రాహ్యావితి| ఏషాం చ ముహర్ముహురాక్షేపణం జ్ఞేయం, ఆక్షేపకవిశేషాత్||38||
Adhikarana పక్షవధస్య సంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణం (౩౯-౪౧) · Śloka ౪౧
గృహీత్వాऽర్ధం తనోర్వాయుః సిరాః స్నాయూర్విశోష్య చ ||39||
పక్షమన్యతరం హంతి సంధిబంధాన్ విమోక్షయన్ |
కృత్స్నోऽర్ధకాయస్తస్య స్యాదకర్మణ్యో విచేతనః ||40||
ఏకాంగరోగం తం కేచిదన్యే పక్షవధం విదుః |
సర్వాంగరోగస్తద్వచ్చ సర్వకాయాశ్రితేऽనిలే ||41||
(వా. ని. అ. 15) |
View original
गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च ||३९||
पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् |
कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः ||४०||
एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः |
सर्वाङ्गरोगस्तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले ||४१||
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పక్షవధమాహ– గృహీత్వేత్యాది| అర్ధమితి అర్ధమర్యాదయా అర్ధనారీశ్వరవత్| పక్షం బాహుకక్షపార్శ్వాదిభాగం, అన్యతరమితి వామం దక్షిణం వా| సంధిబంధాన్ కఫసహితస్నాయుభిర్వృతాన్ మోక్షయన్నితి గదాధరః; అత ఏవ “సిరాః స్నాయూర్విశోష్య” ఇత్యుక్తం| అర్ధకాయ ఇత్యుక్తేऽపి కృత్స్నగ్రహణం యుగపత్ సర్వార్ధాంగవ్యాప్త్యర్థం| అకర్మణ్య ఈషచ్చేష్టాక్షమః| విచేతనోऽల్పచేతనః, ఈషత్స్పర్శాదిజ్ఞానవానిత్యర్థః| తద్వచ్చేత్యనేన సిరాః స్నాయూర్విశోష్య చేత్యాదిసంప్రాప్తిం లక్షణం చాతిదిశతి||39-41||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పక్షవధమాహ– గృహీత్వేత్యాది| వాయుస్తనోః శరీరస్యార్ధం గృహీత్వా సిరాః స్నాయూర్విశోష్య శోషయిత్వా అన్యతరం పక్షం హంతి నిరీహం కరోతి| అర్ధమితి అర్ధమర్యాదయా అర్ధనారీశ్వరవత్| పక్షమితి శరీరార్ధం బాహుకక్షపార్శ్వాదిభాగం, అన్యతరమితి వామం దక్షిణం వేతి| కిం కుర్వన్? సంధీనాం బంధాన్ సంధిబంధాన్ కఫసహితస్నాయుభిర్వృతాన్ విమోక్షయన్నితి గదాధరః| అతః సిరాః స్నాయూర్విశోష్యేత్యుక్తం| తస్య తథావిధస్య పుంసః కృత్స్నో నిఃశేష అర్ధకాయోऽకర్మణ్యో విచేతనః స్యాత్| అర్ధకాయ ఇత్యుక్తేऽపి కృత్స్నగ్రహణం యుగపత్సర్వాంగవ్యాప్త్యర్థం| అకర్మణ్య ఈషచ్చేష్టాక్షయః| విచేతనోऽల్పచేతనః ఈషత్స్పర్శాదిజ్ఞానవానిత్యర్థః| కేచిదాచార్యాస్తం వ్యాధిమేకాంగరోగం విదుః, అన్యే పక్షవధం విదుః| సర్వకాయాశ్రితే సమస్తదేహగతే వాతే తద్వత్సర్వాంగరోగమిత్యాహుః| తద్వచ్చేత్యనేన ‘సిరాః స్నాయూర్విశోష్య చ’ ఇత్యాదిసంప్రాప్తిం లక్షణం చాతిదిశతి||39-41||
Adhikarana పక్షవధస్య సాధ్యాసాధ్యవిచారః (౪౨-౪౩) · Śloka ౪౩
దాహసంతాపమూర్ఛాః స్యుర్వాయౌ పిత్తసమన్వితే |
శైత్యశోథగురుత్వాని తస్మిన్నేవ కఫాన్వితే ||42||
శుద్ధవాతహతం పక్షం కృచ్ఛ్రసాధ్యతమం విదుః |
సాధ్యమన్యేన సంయుక్తమసాధ్యం క్షయహేతుకం ||43||
(సు. ని. అ. 1) |
(గర్భిణీసూతికాబాలవృద్ధక్షీణేష్వసృక్స్రుతే |
పక్షాఘాతం పరిహరేత్ వేదనారహితో యది) |
View original
दाहसन्तापमूर्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते |
शैत्यशोथगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफान्विते ||४२||
शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः |
साध्यमन्येन संयुक्तमसाध्यं क्षयहेतुकम् ||४३||
(सु. नि. अ. १) |
(गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्स्रुते |
पक्षाघातं परिहरेत् वेदनारहितो यदि) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్యైవ సాధ్యాసాధ్యజ్ఞానార్థమాహ– దాహేత్యాది| ఏతచ్చ లక్షణమన్యత్రాపి వాతరోగే ద్రష్టవ్యం, అత ఏవ సామాన్యేన వాయావితి కృతవాన్| శుద్ధః కేవలః| అన్యేనేతి కఫేన, పిత్తేన వా| క్షయహేతుకమితి ధాతుక్షయకుపితశుద్ధవాతజమితి||42-43||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యైవ సాధ్యాసాధ్యత్వజ్ఞానార్థమాహ– దాహేత్యాది| ఏవం లక్షణమన్యత్రాపి వాతరోగే ద్ర్ష్టవ్యం| పక్షాఘాతస్య సాధ్యాసాధ్యత్వం దర్శయన్నాహ– శుద్ధేత్యాది| శుద్ధః కేవలః, కృచ్ఛ్రసాధ్యం కష్టసాధ్యం, అన్యేన సంసృష్టం కఫేన పిత్తేన వా యుక్తం, క్షయహేతుకం ధాతుక్షయజమిత్యర్థః||42-43||
Adhikarana అర్దితస్య నిదానసంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణం (౪౪-౪౬) · Śloka ౪౬
ఉచ్చైర్వ్యాహరతోऽత్యర్థం ఖాదతః కఠినాని వా |
హసతో జృంభతో వాऽపి భారాద్విషమశాయినః ||44||
శిరోనాసౌష్ఠచిబుకలలాటేక్షణసంధిగః |
అర్దయత్యనిలో వక్త్రమర్దితం జనయత్యతః |
వక్రీభవతి వక్త్రార్ధం గ్రీవా చాప్యపవర్తతే ||45||
శిరశ్చలతి వాక్సంగో నేత్రాదీనాం చ వైకృతం |
గ్రీవాచిబుకదంతానాం తస్మిన్ పార్శ్వే చ వేదనా ||46||
(యస్యాగ్రజో రోమహర్షో వేపథుర్నేత్రమావిలం |
వాయురూర్ధ్వం త్వచి స్వాపస్తోదో మన్యాహనుగ్రహః) |
తమర్దితమితి ప్రాహుర్వ్యాధిం వ్యాధివిచక్షణాః |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि वा |
हसतो जृम्भतो वाऽपि भाराद्विषमशायिनः ||४४||
शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः |
अर्दयत्यनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः |
वक्रीभवति वक्त्रार्धं ग्रीवा चाप्यपवर्तते ||४५||
शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतम् |
ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे च वेदना ||४६||
(यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलम् |
वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः) |
तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविचक्षणाः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అర్దితమాహ– ఉచ్చైరిత్యాది| అర్దయతి పీడయతి| అపవర్తతే వక్రీభవతి| చలతి కంపతే| వాక్సంగోऽనిర్గమో వచనస్య| ఆదిశబ్దేన భ్రూగండాదీనాం గ్రహణం| వైకృతం వేదనాస్ఫురణవక్రత్వాదికం| గ్రీవేత్యాది యస్మిన్ పార్శ్వేऽర్దితం తస్మిన్ గ్రీవాదీనాం వేదనేతి యోజ్యం| తంత్రాంతరే తు ముఖార్ధవచ్ఛరీరార్ధవ్యాపకోऽప్యర్దితః పఠితః| యదాహ దృఢబలః– ‘అర్ధే తస్మిన్ ముఖార్ధే వా కేవలే స్యాత్తదర్దితం|’ (చ. చి. అ. 28) ఇతి| నను, యద్యేవం తదా అర్దితార్ధాంగవాతయోః కో భేదః? ఉచ్యతే– వేగిత్వేనార్దితే కదాచిద్వేదనా భవతి, అర్ధాంగవాతే తు సర్వదైవేతి భేదః; అథవా యథోక్తః సర్వాంగోऽర్దితః తద్విపరీతస్త్వర్ధాంగవాత ఇత్యాహుః| సుశ్రుతేన తు ముఖమాత్ర ఏవార్దితః పఠితః, అర్ధశరీరస్యార్ధాంగవాతేన లబ్ధత్వాత్| స ఏవాత్ర మాధవేన లిఖితః||44-46||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అర్దితస్య నిదానపూర్వకం లక్షణమాహ– ఉచ్చైరిత్యాది| ఉచ్చైర్భాషణం, కఠినాని పూగఫలాదీని ఖాదతః, విషమాచ్ఛయనాత్ గ్రీవాదివైపరీత్యశయనాత్, అర్దయతి పీడయతి, గ్రీవాం వ్యాప్య అపవర్తతే వక్రీభవతి, చలతి కంపతే, వాక్సంగో వచనస్యానిర్గమః| ఆదిశబ్దేన గండనాసాదీనాం గ్రహణం, వైకృతం వేదనాస్ఫురణవక్రత్వాదికం| గ్రీవేత్యాది యస్మిన్ పార్శ్వేऽర్దితం తస్మింపార్శ్వే గ్రీవాదీనాం వేదనేతి యోజ్యం| చిబుకం ముఖకుహరస్యాధోభాగః| తంత్రాంతరే ముఖార్ధవచ్ఛరీరార్ధవ్యాపకోऽప్యర్దితః పఠితః| యదాహ దృఢబలః– “అర్ధే తస్మిన్ముఖార్ధే వా కేవలే స్యాత్తదర్దితం” ఇతి||44-46||
Adhikarana అర్దితస్యాసాధ్యలక్షణం (౪౭) · Śloka ౪౭
క్షీణస్యానిమిషక్షస్య ప్రసక్తావ్యక్తభాషిణః ||47||
న సిధ్యత్యర్దితం గాఢం త్రివర్షం వేపనస్య చ |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
क्षीणस्यानिमिषक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः ||४७||
न सिध्यत्यर्दितं गाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్యాసాధ్యలక్షణమాహ– క్షీణస్యేత్యాది| అనిమిషాక్షస్య నిమేషాసమర్థచక్షుషః| ప్రసక్తావ్యక్తభాషిణ ఇతి ప్రసక్తం ప్రకర్షేణ సక్తమప్రవృత్తం, అవ్యక్తం ప్రపీడితవర్ణపదం, భాషితుం శీలం యస్య స తథా| అన్యే తు ప్రసక్తం నిరంతరమాహుః; తన్న, చరకే ‘‘దీనా జిహ్వా సముత్క్షిప్తా కాలే సజ్జతి చాస్య వాక్|’’ (చ. చి. అ. 28) ఇతి వచనాత్| త్రివర్షమితి అతీతవర్షత్రయం; అథవా త్రయాణాం ముఖనాసాచక్షుషాం వర్షః స్రవణం యత్ర తత్తథేత్యాహుః||47||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యాసాధ్యలక్షణమాహ– క్షీణస్యేత్యాది| అనిమిషాక్షస్య నిమేషాసమర్థచక్షుషః| ప్రసక్తేతి ప్రకర్షేణ సక్తం లగ్నమప్రవృత్తం, కంఠతాల్వాదివర్ణోచ్చారణస్థానేషు, అవ్యక్తమస్ఫుటం పీడితవర్ణపదం భాషితుం శీలం యస్య స తథా| అన్యే తు ప్రసక్తం నిరంతరమాహుః; తన్న, చరకే– “కాలే సజ్జతి చాస్య వాక్” ఇతి వచనాత్| త్రివర్షమితి అతీతవర్షత్రయం, అథవా త్రయాణాం ముఖనాసికాచక్షుషాం వర్షః స్రవణం యత్ర తత్తథేత్యాహుః| వేపనస్య కంపనశీలస్య||47||
Adhikarana ఆక్షేపకాదీనాం వేగశాంతౌ స్వస్థత్వం (౪౮) · Śloka ౪౮
గతే వేగే భవేత్ స్వాస్థ్యం సర్వేష్వాక్షేపకాదిషు ||48||
(వా. ని. అ. 15) |
View original
गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकादिषु ||४८||
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఆక్షేపకాదీనామర్దితాంతానాం వేగిత్వమాహ– గత ఇత్యాది| స్వాస్థ్యం పీడాలాఘవం, భారాపగమే సుఖిత్వవ్యపదేశవత్||48||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఆక్షేపకాదీనామర్దితాంతానాం తావద్వేగిత్వమాహ– గత ఇత్యాది| భారాపగమే సుఖిత్వవ్యపదేశవత్||48||
Adhikarana హనుగ్రహలక్షణం (౪౯-౫౦) · Śloka ౫౦
జిహ్వానిర్లేఖనాచ్ఛుష్కభక్షణాదభిఘాతతః |
కుపితో హనుమూలస్థః స్రంసయిత్వాऽనిలో హనుం ||49||
కరోతి వివృతాస్యత్వమథవా సంవృతాస్యతాం |
హనుగ్రహః స తేన స్యాత్ కృచ్ఛ్రాచ్చర్వణభాషణం ||50||
(వా. ని. అ. 15) |
View original
जिह्वानिर्लेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः |
कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनुम् ||४९||
करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् |
हनुग्रहः स तेन स्यात् कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् ||५०||
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
హనుగ్రహమాహ– జిహ్వేత్యాది| హనుమూలస్థః కపోలమూలస్థః| హనుం స్రంసయిత్వాऽధః కృత్వా| వివృతాస్యత్వం ఆస్యవివృతిం, సంవృతాస్యతాం ఆస్యసంవృతిం; సా చ వాయోరనియతకారిత్వాత్||49-50||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
హనుగ్రహమాహ– జిహ్వేత్యాది| జిహ్వానిర్లేఖనాత్ జిహ్వాఘర్షణాత్ దంతకాష్ఠాదినా, శుష్కాణాం చణకాదీనాం భక్షణాత్| అభిఘాతతః తాడనాత్| హనుమూలస్థః కపోలమూలస్థః| హనుం స్రంసయిత్వా అధః కృత్వా, వివృతాస్యత్వం ప్రసారితవదనత్వం, సంవృతాస్యత్వం సంకుచితముఖతాం| అత్ర సంవృతిర్వివృతిర్వా వాయోరనియతకారిత్వాత్| స ఏవ వాతః కుపిత ఇత్యర్థః| తేన కృచ్ఛ్రాచ్చర్వణం భాషణం చ స్యాత్||49-50||
Adhikarana మన్యాస్తంభలక్షణం (౫౧) · Śloka ౫౧
దివాస్వప్నాసనస్థానవివృతోర్ధ్వనిరీక్షణైః |
మన్యాస్తంభం ప్రకురుతే స ఏవ శ్లేష్మాణऽऽవృతః ||51||
(సు. ని. అ. 1) |
View original
दिवास्वप्नासनस्थानविवृतोर्ध्वनिरीक्षणैः |
मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्माणऽऽवृतः ||५१||
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మన్యాస్తంభమాహ– దివాస్వప్నేత్యాది| స ఏవేతి వాతః||51||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మన్యాస్తంభమాహ– దివేత్యాది| ఆసనముపవేశః, స్థానమూర్ధ్వభవనం, వివృతోర్ధ్వనిరీక్షణం వక్రమార్గావలోకనం| స ఏవేతి వాతో దివాస్వప్నాదిభిః కుపితః సన్, శ్లేష్మణాऽऽవృతో మన్యాస్తంభం ప్రకురుతే, మన్యాస్తంభం కేచిదపతానకపూర్వరూపం మన్యంతే||51||
Adhikarana జిహ్వాస్తంభలక్షణం (౫౨) · Śloka ౫౨
వాగ్వాహినీసిరాసంస్థో జిహ్వాం స్తంభయతేऽనిలః |
జిహ్వాస్తంభః స తేనాన్నపానవాక్యేష్వనీశతా ||52||
(వా. ని. అ. 15) |
View original
वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः |
जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता ||५२||
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
జిహ్వాస్తంభమాహ– వాగిత్యాది| వాగ్వాహినీసిరాసంస్థ ఇతి వాగ్వాహినీ యా సిరా తత్ర సంస్థ ఇతి యోజ్యం, సమస్తపక్షే “పుంవత్ కర్మధారయజాతీయదేశీయేషు” ఇత్యనేన పుంవద్భావప్రాప్తేః| అన్నపానవాక్యేష్వనీశతేతి అన్నపానాభ్యవహారవచనేషు అసామర్థ్యం||52||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
జిహ్వాస్తంభమాహ– వాగిత్యాది| వాగ్వాహినీ వా సిరా తత్ర సంస్థ ఇతి యోజ్యం| అన్నపానవాక్యేష్వనీశతేతి అన్నపానాభ్యవహారవచనేష్వసామర్థ్యం||52||
Adhikarana సిరాగ్రహస్య సంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణం (౫౩) · Śloka ౫౩
రక్తమాశ్రిత్య పవనః కుర్యాన్మూర్ధధరాః సిరాః |
రూక్షాః సవేదనాః కృష్ణాః సోऽసాధ్యః స్యాత్ సిరాగ్రహః ||53||
(వా. ని. అ. 15) |
View original
रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः |
रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात् सिराग्रहः ||५३||
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సిరాగ్రహమాహ– రక్తమిత్యాది| మూర్ధధరా ఇతి గ్రీవాగతాః, తాసాం రూక్షత్వం వేదనావత్త్వం కృష్ణత్వం చ కుర్యాత్| సోऽసాధ్య ఇతి స్వరూపేణైవ, కాకణకుష్ఠవత్| శిరోగ్రహ ఇతి పాఠాంతరేऽపి శిరోధారకసిరాదుష్ట్యా శిరోవేదనాకారిత్వాత్ ‘శిరోగ్రహ’ ఇతి వ్యపదేశః, లక్షణం తు తదేవ||53||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సిరాగ్రహమాహ– రూక్షాః సవేదనాః కృష్ణా ఇతి రూక్షకృష్ణవేదనావత్త్వం కుర్యాత్| సోऽసాధ్య ఇతి స్వరూపేణ హస్తగతద్రవ్యవత్| ‘శిరోగ్రహః’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర శిరోధారకసిరాదుష్ట్యా శిరోవేదనాకారిత్వాత్, శిరోగ్రహలక్షణం తు తదేవ||53||
Adhikarana గృధ్రసీలక్షణం (౫౪) · Śloka ౫౪
స్ఫిక్పూర్వా కటిపృష్ఠోరుజానుజంఘాపదం క్రమాత్ |
గృధ్రసీ స్తంభరుక్తోదైర్గృహ్ణాతి స్పందతే ముహుః ||54||
వాతాద్వాతకఫాత్తంద్రాగౌరవారోచకాన్వితా |
(చ. చి. అ. 28) |
View original
स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात् |
गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः ||५४||
वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता |
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
గృధ్రసీమాహ– స్ఫిక్పూర్వేత్యాది| స్ఫిక్ పూర్వా ప్రథమతో గ్రాహ్యా స్తంభరుక్తోదైర్యస్యాః సా స్ఫిక్పూర్వా; ఈశానస్తు పూర్వా ప్రథమా గృధ్రసీ వాతాదితి యోజయతి, ఏషా చ వ్యాఖ్యా స్ఫిక్శబ్దస్య నపుంసకత్వేన ‘పూర్వా స్ఫిక్ కటీపృష్ఠ’ ఇత్యాదినా పాఠేన వోపపద్యతే నాన్యథా| ‘స్ఫిక్పూర్వం’ ఇతి పాఠాంతరం జానుజంఘాపదమిత్యనేన యోజ్యం| క్రమాదితి న యుగపత్| వాతాదితి ఛేదః| వాతకఫారబ్ధా గృధ్రసీ, సా ఉక్తవాతలక్షణయుక్తాऽపి తంద్రాగౌరవాదియుక్తా భవతీతి గృధసీద్వయముక్తం||54||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
గృధ్రసీమాహ– స్ఫిగిత్యాది| గృధ్రసీ స్తంభరుక్తోదైః క్రమాత్ కటిపృష్ఠోరుజానుజంఘాపదం గృహ్ణాతి, తథా ముహుః స్పందతే సా వాతజా జ్ఞేయా, కథంభూతా గృధ్రసీ? స్ఫిక్ పూర్వా ప్రథమతో గ్రాహ్యా స్తంభరుక్తోదైర్యస్యాః సా స్ఫిక్పూర్వా| ఈశానస్తు పూర్వా ప్రథమా గృధ్రసీ వాతాదితి యోజయతి| ఏషా చ వ్యాఖ్యా స్ఫిక్శబ్దస్య నపుంసకత్వేన, ‘పూర్వా స్ఫిక్ సకటీపృష్ఠ’– ఇత్యాదిపాఠేన వోపపద్యతే, నాన్యథా| ‘స్ఫిక్పూర్వం’ ఇతి పాఠాంతరం జానుజంఘాపదమిత్యనేన యోజ్యం| క్రమాదితి న యుగపత్| గృధ్రసీ రంఘిణీతి లోకే| వాతాదితి ఛేదః, వాతకఫారబ్ధా గృధ్రసీ, సా ప్రోక్తా వాతలక్షణయుక్తా తంద్రాగౌరవాదియుక్తాऽపి భవతీతి గృధ్రసీద్వయముక్తం||54||
Adhikarana గృధ్రస్యా విశేషలక్షణం (౫౫-౫౬) · Śloka ౫౬
వాతజాయాం భవేత్తోదో దేహస్యాపి ప్రవక్రతా |
జానుకట్యూరుసంధీనాం స్ఫురణం స్తబ్ధతా భృశం ||55||
వాతశ్లేష్మోద్భవాయాం తు నిమిత్తం వహ్నిమార్దవం |
తంద్రా ముఖప్రసేకశ్చ భక్తద్వేషస్తథైవ చ ||56||
View original
वातजायां भवेत्तोदो देहस्यापि प्रवक्रता |
जानुकट्यूरुसन्धीनां स्फुरणं स्तब्धता भृशम् ||५५||
वातश्लेष्मोद्भवायां तु निमित्तं वह्निमार्दवम् |
तन्द्रा मुखप्रसेकश्च भक्तद्वेषस्तथैव च ||५६||
Hide commentary
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
గృధ్రస్యాః పునరపి విశేషలక్షణమాహ– వాతజాయామిత్యాది| సుగమం||55-56||
Adhikarana విశ్వాచీలక్షణం (౫౭) · Śloka ౫౭
తలం ప్రత్యంగులీనాం యాః కండరా బాహుపృష్ఠతః ||57||
బాహ్వోః కర్మక్షయకరీ విశ్వాచీ చేతి సోచ్యతే |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कण्डरा बाहुपृष्ठतः ||५७||
बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाची चेति सोच्यते |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విశ్వాచీమాహ– తలమిత్యాది| తలం హస్తస్యోపరిభాగః, తలశబ్దోऽత్ర ఉపరివచనః, యథా– భూతలమితి గయదాసః| తేనాయమర్థః– బాహ్వోః పృష్ఠం బాహుపృష్ఠం, తత ఆరభ్య హస్తతలం లక్షీకృత్యాంగులీనాం యాః కండరాస్తాః సందూష్య బాహ్వోః కర్మక్షయకరీ యా సా విశ్వాచీ| బాహ్వోః కర్మ గ్రహణాకుంచనాది, ద్విత్వం చాత్ర సంభవపరం, తేనైకబాహావపి భవతి వాతరక్తవత్| విశ్వాచీ చేతి చకారేణ గృధ్రసీవిశ్వాచ్యోః ఖల్లీసంజ్ఞాం దర్శయతి, తయోరపి కరమూలావమోటనకారిత్వాత్; యదుక్తం హారీతే– ‘‘విశ్వాచీ గృధ్రసీ చోక్తా ఖల్లీ తీవ్రరుజాన్వితా|’’ ఇతి గయదాసః| చక్రస్త్వాహ– చరకే “ఖల్లీ తు పాదజంఘోరుకరమూలావమోటనీ|” (చ. చి. అ. 28) ఇత్యనేన విశ్వాచ్యాః పృథగేవ ఖల్లీ పఠితా, సుశ్రుతేన తు ఖల్లీ న పఠితైవ; నహి తేన తంత్రాంతరోక్తసర్వవికారాః పఠ్యంతే, చరకక్తపరస్పరవాతావరణలక్షణమేవ న పఠితం; హారీతేన తు తీవ్రరుజాయోగాద్ గృధ్రసీవిశ్వాచ్యోః ఖల్లీత్వం పఠిత్వం, భవతి హి ధర్మాంతరయోగాత్ కస్యచిద్వికారస్య రోగాంతరత్వం; యథా– అష్ఠీలైవ ప్రత్యష్ఠీలా, అశ్మర్యేవ శర్కరా, పాండురోగ ఏవ కామలేత్యాది||57||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విశ్వాచీమాహ– తలమిత్యాది| కండరా మహాస్నాయుః, తలం హస్తస్యోపరిభాగః, తలశబ్దోऽత్రోపరివచనః, యథా– భూతలమితి| తేనాయమర్థః బాహ్వోః పృష్ఠం బాహుపృష్ఠం, తదారభ్య హస్తతలం లక్షీకృత్యాంగులీనాం యాః కండరాః తాః సందూష్య బాహ్వోః కర్మక్షయకరీ యా సా విశ్వాచీ| బాహ్వోః కర్మ– ఆకుంచనగ్రహణాది, ద్విత్వం చాత్ర సంభవపరం, తేనైకబాహావపి భవతి, వాతరక్తవత్| విశ్వాచీ చేతి చకారేణ గృధ్రసీవిశ్వాచ్యోః ఖల్లీసంజ్ఞా దర్శితా, తయోరపి కరమూలావమోటకత్వాత్||57||
Adhikarana క్రోష్టుకశీర్షలక్షణం (౫౮) · Śloka ౫౮
వాతశోణితజః శోథో జానుమధ్యే మహారుజః ||58||
జ్ఞేయః క్రోష్టుకశీర్షస్తు స్థూలః క్రోష్టుకశీర్షవత్ |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
वातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारुजः ||५८||
ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్రోష్టుకశీర్షమాహ– వాతేత్యాది| వాతశోణితజ ఇతి వాతరక్తాఖ్యవికారజః, చికిత్సాభేదార్థం పృథక్ పఠిత ఇతి గయదాసః| వాతశోణితాభ్యాం జాత ఇతి జేజ్జటః| దృశ్యతే హ్యయం వాతరక్తవ్యతిరేకేణాపి; జానుదేశనియతత్వేన విశిష్టలక్షణత్వేన చేతరవాతరక్తశోథాద్భేద ఇతి| క్రోష్టుకశీర్షవత్ శృగాలమస్తకవత్ స్థూలః||58||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
క్రోష్టుకశీర్షమాహ– వాతేత్యాది| వాతశోణితాభ్యాం జాతో వాతశోణితజః, న పునర్వాతరక్తేన వ్యాధినా జనితః, జాను మధ్యే ఊరుజంఘయోః సంధిః, స్థౌల్యేన ఆకృత్యా చ క్రోష్టుశీర్షవత్||58||
Adhikarana ఖంజలక్షణం (౫౯) · Śloka ౫౯
వాయుః కట్యాశ్రితః సక్థ్నః కండరామాక్షిపేద్యదా ||59||
ఖంజస్తదా భవేజ్జంతుః పంగుః సక్థ్నోర్ద్వయోర్వధాత్ |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा ||५९||
खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఖంజమాహ– వాయురిత్యాది| సక్థ్నః ఊర్ధ్వజంఘాయాః, కండరాం మహాస్నాయుం, ఆక్షిపేత్ ఈషత్ క్షిపేత్, కించిద్గతిమత్త్వాదితి గయదాసః| సక్థ్నోరితి ద్వివచనేనైవ ద్విత్వే లబ్ధే ద్వయోరితి పదేన నియమయతి– సక్థిద్వయస్యైవ వధాత్ పంగుః, ఏకసక్థివధాత్ ఖంజ ఇతి; వధశ్చాత్ర గమనాదిక్రియానాశః||59||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఖంజపంగువాతావాహ– వాయురిత్యాది| యదా కట్యాం స్థితో వాయుః సక్థ్నః ఊర్ధ్వజంఘాయాః కండరాం మహాస్నాయుమాక్షిపేత్ ఈషత్ క్షిపేత్ కించిద్గతిమత్త్వాదితి గయదాసః, తదా జంతుః ఖంజో భవతి| పంగుః సక్థ్నోర్ద్వయోర్వధాదితి సర్వథా గతివిఘాతాత్ పంగురిర్థః| సక్థ్నోరితి ద్వివచనేనైవ ద్విత్వే లబ్ధే ద్వయోరితిపదేన నియమయతి– సక్థిద్వయస్యైవ వధాత్పంగుః, ఏకసక్థివధాత్ఖంజ ఇతి| వధశ్చాత్ర గమనక్రియానాశః||59||
Adhikarana కలాయఖంజలక్షణం (౬౦) · Śloka ౬౦
ప్రక్రామన్ వేపతే యస్తు ఖంజన్నివ చ గచ్ఛతి ||60||
కలాయఖంజం తం విద్యాన్ముక్తసంధిప్రబంధనం |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
प्रक्रामन् वेपते यस्तु खञ्जन्निव च गच्छति ||६०||
कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఖంజవిశేషమాహ– ప్రక్రామన్నిత్యాది ప్రక్రామన్నితి గమనమారభమాణో వేపతే| ప్రశబ్దోऽయమాదికర్మణి| ఖంజన్నివ గచ్ఛతి వికలయన్నివ గచ్ఛతి, గమనారంభేన అన్యేన సంసృష్టం వేపతే తేన ఖంజాదస్య భేదః| ముక్తేత్యాదిమిత్యాహుః| ముక్తసంధిప్రబంధనమితి శిథిలీకృతసంధిబంధనం| కలాయఖంజ ఇతి శాస్త్రే రూఢా సంజ్ఞా; అయమేవాన్యత్ర ఖంజవాత ఇత్యుక్తః||60||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కలాయఖంజమాహ– ప్రక్రామన్నిత్యాది| ప్రక్రామన్ పాదవిక్షేపం కుర్వన్, వేపతే కంపతే| ఖంజన్నివేత్యాది వైకల్యం కుర్వన్నివ గచ్ఛతి| ముక్తసంధిప్రబంధనం శిథిలీకృతసంధిబంధనం| కలాయఖంజ ఇతి శాస్త్రే రూఢిః సంజ్ఞా||60||
Adhikarana వాతకంటకలక్షణం (౬౧) · Śloka ౬౧
రుక్ పాదే విషమేన్యస్తే శ్రమాద్వా జాయతే యదా ||61||
వాతేన గుల్ఫమాశ్రిత్య తమాహుర్వాతకంటకం |
(వా. ని. అ. 15) |
View original
रुक् पादे विषमेन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा ||६१||
वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम् |
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతకంటకమాహ– రుగిత్యాది| విషమపాదన్యాసకుపితః శ్రమకుపితో వా వాయుర్గుల్ఫే వేదనాం జనయన్, వాతకంటకమిత్యాహుః; అయమేవాన్యత్ర ‘ఖుడుకావాత’ ఇత్యుక్తః||61||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతకంటకమాహ– రుగిత్యాది| యదా విషమపాదన్యాసకుపితః శ్రమకుపితో వా వాయుర్గుల్ఫేవేదనాం జనయతి, తం వాతకంటకమిత్యాహుః; అయమేవాన్యత్ర ‘ఖుడుకావాత’ ఇత్యుక్తః||61||
Adhikarana పాదదాహలక్షణం (౬౨) · Śloka ౬౨
పాదయోః కురుతే దాహం పిత్తాసృక్సహితోऽనిలః ||62||
విశేషతశ్చంక్రమతః పాదదాహం తమాదిశేత్ |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः ||६२||
विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పాదదాహమాహ– పాదయోరిత్యాది| విశేషతశ్చంక్రమత ఇత్యనేన స్థితస్య మందో దాహ ఇతి దర్శయతి| వైవర్ణ్యాదేరభావాద్వాతరక్తాదస్య భేదః||62||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పాదదాహమాహ– పాదయోరిత్యాది| పాదయోః విశేషతశ్చంక్రమతః విశేషేణ గచ్ఛతః, విశేషతశ్చంక్రమత ఇత్యేనన స్థితస్య మందో దాహ ఇతి దర్శయతి| వైవర్ణ్యాదేరభావాద్వాతరక్తాదస్య భేదః||62||
Adhikarana పాదహర్షలక్షణం (౬౩) · Śloka ౬౩
హృష్యేతే చరణౌ యస్య భవేతాం చాపి సుప్తకౌ ||63||
పాదహర్షః స విజ్ఞేయః కఫవాతప్రకోపతః |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ ||६३||
पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपतः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పాదహర్షమాహ– హృష్యేతే ఇత్యాది| హృష్యేతే హర్షయుక్తౌ భవతః, హర్షశ్చ రోమాంచప్రాయః అంతఃశీతో ఝిణిఝిణివత్ వేదనావిశేష ఇత్యాహుః; ఝిణిఝిణి తు న చిరానుబంధినీ కేవలవాతజేతి భేదః||63||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పాదహర్షమాహ– హృష్యేతే ఇత్యాది| హృష్యేతే హర్షయుక్తౌ భవతః, హర్షశ్చ రోమాంచప్రాయోऽంతఃశీతో ఝిణిఝిణివత్ వేదనావిశేషః||63||
Adhikarana అంసశోషలక్షణం (౬౪) · Śloka ౬౪
అంసదేశస్థితో వాయుః శోషయేదంసబంధనం ||64||
(సు. ని. అ. 1) |
View original
अंसदेशस्थितो वायुः शोषयेदंसबन्धनम् ||६४||
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అంసేత్యాది| అంసేత్యాదినా శ్లోకార్ధేనాంసశోషః కేవలవాతజ ఉచ్యతే| అంసబంధనకారకః శ్లేష్మా అంసబంధనః; ఏతదనంతరం ‘అంసశోషం జనయేత్’ ఇతి శేష ఇతి కార్తికః||64||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అర్ధార్ధశ్లోకేనాంసశోషావబాహుకయోర్లక్షణమాహ– అంసేత్యాది| అంసశబ్దేనాంససమీపోపలక్షితదేశోంऽసదేశః| అంసో బాహుశిరః, తత్ర స్థితో వ్యవస్థితః| అంసబంధనమితి అంసబంధనకారకః శ్లేష్మా అంసబంధనః, తత్రాంసబంధనం శ్లేష్మాణం శోషయిత్వా స తదనంతరం అంసశోషం జనయేదితి వాక్యశేష ఇతి కార్తికః||64||
Adhikarana అవబాహుకలక్షణం (౬౫) · Śloka ౬౫
సిరాశ్చాకుంచ్య తత్రస్థో జనయేదవబాహుకం |65|
(సు. ని. అ. 1) |
View original
सिराश्चाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयेदवबाहुकम् |६५|
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అవబాహుకమాహ– సిరాశ్చేత్యాదినా| తత్రస్థోంऽసదేశస్థః| అయం చ వాతకఫజః| అన్యే తు మిలిత్వా అవబాహుకలక్షణమాహుః; తన్న, యతః సుశ్రుతేనోక్తం– ‘అంసశోషావబాహుకయోర్బాహుమధ్యే సిరావ్యధః’ (సు. శా. అ. 8) ఇతి| ఏతదనంతరం సుశ్రుతేన బాధిర్యం పఠితం– “యదా శబ్దవహం వాయుః” (సు. ని. అ. 1) ఇత్యాదినా, మాధవేన తు ప్రకరణానురోధం మన్యమానేన కర్ణరోగ ఏవ తత్ పఠితం, కింతు సుశ్రుతేన వాతవ్యాధౌ బాధిర్యం పఠిత్వాऽపి బాధిర్యకర్ణశూలౌ శాలాక్యऽపి పఠితౌ; పునరుక్తమితి చేత్; నైవ, సంప్రాప్తిభేదభిన్నత్వాత్; వాతవ్యాధౌ శబ్దవహమిత్యనేన కర్ణశష్కుల్యవచ్ఛిన్ననభోదేశ ఉక్తః, శాలాక్యే చ శబ్దవహాః సిరా ఇత్యుక్తం| మాధవేన తు కర్ణరోగే శబ్దాశ్రవణత్వావిశేషాదేతదేవ తత్ర పఠితమిత్యవిరోధః|65|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సిరాశ్చేత్యాదినా అవబాహుకః| తత్రస్థోంऽసదేశస్థః, సిరాః ఆకుంచ్యావబాహుకం జనయేత్| అయం చ కఫవాతజః| అత్రాంసశోషమవబాహుకమితి రోగద్వయముక్తవాన్, అన్యే తు మిలిత్వాऽవబాహుకలక్షణమాహుః, తన్న యతః సుశ్రుతేన రోగద్వయం పృథక్ పఠితం– “అంసశోషావబాహుకయోర్బాహుమధ్యే సిరావ్యధః” ఇతి|65|–
Adhikarana మూకాదీనాం లక్షణం (౬౫) · Śloka ౬౫
ఆవృత్య వాయుః సకఫో ధమనీః శబ్దవాహినీః ||65||
నరాన్ కరోత్యక్రియకాన్మూకమిన్మినగద్గదాన్ |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
आवृत्य वायुः सकफो धमनीः शब्दवाहिनीः ||६५||
नरान् करोत्यक्रियकान्मूकमिन्मिनगद्गदान् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మూకాదీంస్త్రీనాహ– ఆవృత్యేత్యాది| అక్రియకాన్ అవచనక్రియకానితి; నఞయమభావే, ఈషదర్థే చ| ఆద్యో మూకోऽవచనః, ద్వితీయో మిన్మినః సానునాసికసర్వవచనః, తృతీయో గద్గదో లుప్తపదవ్యంజనాభిధాయీ| ఏషాం చ సమానకారణాభిధానేऽపి దుష్టేరుత్కర్షాదిభిరదృష్టవశాద్వా భేద ఇత్యున్నేయం||65||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మూకాదీన్ జిహ్వాగతాన్ వాతరోగాంస్త్రీనాహ– ఆవృత్యేత్యాది| వాయుః సకఫః కుపితః సన్, శబ్దవాహినీర్ధమనీరావృత్యావరుధ్య, నరాన్ అక్రియకాన్ అవచనక్రియకాన్ కరోతి| అత్ర నఞ్ అభావే ఈషదర్థే చ| మూకోऽవచనః, మిన్మినః సానునాసికసర్వవచనః, గద్గదో లుప్తపదవ్యంజనాభిధాయీ| ఏషాం తుల్యహేత్వభిధానేऽపి దుష్టేరుత్కర్షాదిభిరదృష్టవశాద్వా భేద ఇత్యున్నేయం||65||
Adhikarana తూనీలక్షణం (౬౬) · Śloka ౬౬
అధో యా వేదనా యాతి వర్చోమూత్రాశయోత్థితా ||66||
భిందతీవ గుదోపస్థం సా తూనీ నామ నామతః |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता ||६६||
भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनी नाम नामतः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తూనీమాహ– అధ ఇత్యాది| అధ ఇతి గుదోపస్థం| వేదనా శూలం| వర్చోమూత్రాశయోత్థితా పక్వాశయమూత్రాశయోత్థితా, పక్వాశయమూత్రపుటయోర్వ్యస్తసమస్తయోర్జాతా| ఉపస్థం స్త్రీపుంసయోర్గుహ్యం| నామతః ప్రసిద్ధితః||66||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తూనీవాతమాహ– అధ ఇత్యాది| యా వేదనా శూలమధ ఇతి గుదోపస్థం యాతి, నామతః ప్రసిద్ధితః సా తూనీ నామ, వర్చోమూత్రాశయోత్థితా పక్వాశయమూత్రపుటయోర్వ్యస్తసమస్తయోర్జాతా, భిందతీవ గుదోపస్థమితి భేదం కుర్వతీవ గుదోపస్థస్యేత్యర్థః| ఉపస్థం స్త్రీపుంసయోర్గుహ్యం||66||
Adhikarana ప్రతితూనీలక్షణం (౬౭) · Śloka ౬౭
గుదోపస్థోత్థితా యా తు ప్రతిలోమం ప్రధావితా ||67||
వేగైః పక్వాశయం యాతి ప్రతితూనీతి సోచ్యతే |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
गुदोपस्थोत्थिता या तु प्रतिलोमं प्रधाविता ||६७||
वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सोच्यते |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రతితూనీమాహ– గుదేత్యాది| ప్రతిలోమమిత్యూర్ధ్వం| వేగైర్వాతకృతోద్గమైః| సేత్యనేన ‘భిందతీవ’ ఇత్యతిదిశ్యతే||67||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ప్రతితూనీమాహ– గుదేత్యాది| గుదోపస్థోత్థితా సైవ వేదనా ప్రతిలోమిత్యూర్ధ్వం ప్రధావితా సతీ, వేగైర్వాతకృతోద్గమైర్ముహుర్ముహుః స్వభావోపశమోపలక్షితైః పక్వాశయం యాతి, సా ప్రతితూనీత్యుచ్యతే, సైవేత్యనేన భిందతీత్యతిదిశ్యతే||67||
Adhikarana ఆధ్మానలక్షణం, ప్రత్యాధ్మానలక్షణం చ (౬౮-౬౯) · Śloka ౬౯
సాటోపమత్యుగ్రరుజమాధ్మాతముదరం భృశం ||68||
ఆధ్మానమితి తం విద్యాద్ ఘోరం వాతనిరోధజం |
విముక్తపార్శ్వహృదయం తదేవామాశయోత్థితం ||69||
ప్రత్యాధ్మానం విజానీయాత్ కఫవ్యాకులితానిలం |
(సు. ని. అ. 1) |
View original
साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् ||६८||
आध्मानमिति तं विद्याद् घोरं वातनिरोधजम् |
विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् ||६९||
प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఆధ్మానమాహ– సాటోపమిత్యాది| సాటోపమితి ఆటోపశ్చలచలనమితి గయదాసః, గుడగుడాశబ్ద ఇతి కార్తికః| ఆధ్మాతం వాతపూర్ణచర్మపుటకస్థానీయం| ఉదరమితి పక్వాశయః, ప్రత్యాధ్మానస్య ఆమాశయసంభవత్వాత్| ఘోరమితి కష్టప్రదం| ఆమాశయసముత్థత్వేన ప్రత్యాసత్త్యా పార్శ్వహృదయయోరపి వేదానాశంకానిరాసార్థమాహ– విముక్తేత్యాది| తదేవేత్యనేన సాటోపాదిత్వమతిదిశతి| కఫవ్యాకులితానిలం కఫావృతవాతం||68-69||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఆధ్మానలక్షణమాహ– సాటోపమిత్యాది| సాటోపాదిలక్షణయుక్తముదరమాధ్మానం జానీయాత్; సాటోపమితి ఆటోపశ్చలనం తేన సహ వర్తత ఇతి సాటోపమితి గయదాసః; గుడగుడాశబ్ద ఇతి కార్తికః| ఆధ్మానమితి ఆధ్మాతం వాతపూర్ణచర్మపుటకస్థానీయం ఉదరమితి పక్వాశయః, ప్రత్యాధ్మానస్యామాశయసంభవత్వాత్| ఘోరమితి కష్టప్రదం| ప్రత్యాధ్మానమాహ– విముక్తేత్యాది| విముక్తం పార్శ్వహృదయం యేన తత్తథా| కఫాకులితం వాతమిత్యర్థః||68-69||
Adhikarana అష్ఠీలాలక్షణం, ప్రత్యష్ఠీలాలక్షణం చ (౭౦-౭౨) · Śloka ౭౨
నాభేరధస్తాత్ సంజాతః సంచారీ యది వాऽచలః ||70||
అష్ఠీలావద్ఘనో గ్రంథిరూర్ధ్వమాయత ఉన్నతః |
వాతాష్ఠీలాం విజానీయాద్బహిర్మార్గావరోధినీం ||71||
ఏతామేవ రుజోపేతాం వాతవిణ్మూత్రరోధినీం |
ప్రత్యష్ఠీలామితి వదేజ్జఠరే తిర్యగుత్థితాం ||72||
(సు. ని. అ. 1) |
View original
नाभेरधस्तात् सञ्जातः सञ्चारी यदि वाऽचलः ||७०||
अष्ठीलावद्घनो ग्रन्थिरूर्ध्वमायत उन्नतः |
वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गावरोधिनीम् ||७१||
एतामेव रुजोपेतां वातविण्मूत्ररोधिनीम् |
प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम् ||७२||
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అష్ఠీలామాహ– నాభేరిత్యాది| అష్ఠీలా ఉత్తరాపథే వర్తులః పాషాణవిశేష ఇతి జేజ్జటమతానువాదీ కార్తికః, కర్మకారాణాం వర్తులా దీర్ఘా లౌహభాండీతి గయదాసః| ఊర్ధ్వమాయత ఉపరిదీర్ఘః| ఉన్నతః తిర్యగున్నతః| వాతకృతా అష్ఠీలా వాతాష్ఠీలేతి స్వరూపపరం, వ్యావృత్త్యభావాత్| బహిర్మార్గావరోధినీం వాతమూత్రపురీషావరోధినీం| ఏతామిత్యాది సైవ జఠరే తిర్యగుత్థితా తిర్యగాయతా ప్రత్యష్ఠీలేతి భేదః| వాతవిణ్మూత్రరోధినీమితి విశేషపరం||70-72||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అష్ఠీలామాహ– నాభేరిత్యాది| అష్ఠీలావత్ అష్ఠీలాసదృశం గ్రంథిం వాతాష్ఠీలాం విజానీయాత్| అష్ఠీలా ఉత్తరాపథే వర్తులః పాషాణవిశేష ఇతి జేజ్జటానువాదీ కార్తికః, కర్మకారాణాం వర్తులా దీర్ఘా లౌహభాండీ ఇతి గయదాసః| ఘనం సంహతావయవం| ఊర్ధ్వమాయతముపరిదీర్ఘం| ఉన్నతం తిర్యగున్నతం| వాతకృతా అష్ఠీలా వాతాష్ఠీలా ఇతి స్వరూపపరం, వ్యావృత్త్యభావాత్| బహిర్మార్గనిరోధినీ వాతమూత్రపురీషరోధినీం| ప్రత్యష్ఠీలామాహ– ఏతామిత్యాది| ప్రత్యష్ఠీలేతి భేదః| వాతమూత్రపురీషరోధినీమితి విశేషపరం||70-72||
Adhikarana బస్తౌ ప్రతిలోమే వాయౌ వివిధమూత్రరోధకవికారసంభవః (౭౩) · Śloka ౭౩
మారుతేऽనుగుణే బస్తౌ మూత్రం సమ్యక్ ప్రవర్తతే |
వికారా వివిధాశ్చాత్ర ప్రతిలోమే భవంతి చ ||73||
(సు. ని. అ. 3) |
View original
मारुतेऽनुगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते |
विकारा विविधाश्चात्र प्रतिलोमे भवन्ति च ||७३||
(सु. नि. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అష్ఠీలావ్యతిరిక్తామపి వాతవికృతిం మూత్రరోధినీమాహ– మారుత ఇత్యాది| అనుగుణేऽనులోమే| ప్రతిలోమే ప్రతిలోమగే మారుత ఇతి సంబంధః| వికారా అశ్మరీమూత్రకృచ్ఛ్రాదయః||73||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అష్ఠీలావ్యతిరిక్తామపి మూత్రరోధినీం వాతవికృతిమాహ– మారుత ఇత్యాది| అవిగుణేऽనులోమే మారుత ఇత్యర్థః| వికారాః అశ్మరీమూత్రకృచ్ఛ్రవాతకృతాష్ఠీలాకృచ్ఛ్రాదయః||73||
Adhikarana వేపథులక్షణం (౭౪) · Śloka ౭౪
సర్వాంగకంపః శిరసో వాయుర్వేపథుసంజ్ఞకః |74|
View original
सर्वाङ्गकम्पः शिरसो वायुर्वेपथुसञ्ज्ञकः |७४|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వేపథువాతవికారమాహ– సర్వేత్యాది| శిరసః కంప ఇతి సంబంధః; శిర ఇత్యవయవోపలక్షణం, తేన హస్తాదేరపి కంపో వేపథురిత్యర్థః|74|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సర్వాంగకంపవాతమాహ– సర్వాంగేత్యాది| సర్వాంగస్య శిరసశ్చ కంప ఇతి సంబంధః| శిరస ఇత్యవయవోపలక్షణం, తేన హస్తోదేరపి కంపో వేపథురితి|74|–
Adhikarana ఖల్లీలక్షణం, ఊర్ధ్వవాతలక్షణం చ (౭౪) · Śloka ౭౪
ఖల్లీ తు పాదజంఘోరుకరమూలావమోటనీ ||74||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी ||७४||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఖల్లీత్యాది| ఖల్లీ ‘సిరావమోటన’ ఇతి లోకే||74||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఖల్లీమాహ– ఖల్లీత్యాది| మోటినీతి పరివర్తనశీలా||74||
Adhikarana ఊర్ధ్వవాతలక్షణం (౭౫) · Śloka ౭౫
అధః ప్రతిహతో వాయుః శ్లేష్మణా మారుతేన వా |
కరోత్యుద్గారబాహుల్యమూర్ధ్వవాతః స ఉచ్యతే ||75||
View original
अधः प्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन वा |
करोत्युद्गारबाहुल्यमूर्ध्ववातः स उच्यते ||७५||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అధః ప్రతిహతో వాయుః శ్లేష్మణా మారుతేన చ| కరోత్యుద్గారబాహుల్యమూర్ధ్వవాతం ప్రచక్షతే||75||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఊర్ధ్వవాతమాహ– అధ ఇతి||75||
Adhikarana అనుక్తవాతరోగసంగ్రహః (౭౬-౭౭) · Śloka ౭౭
స్థాననామానురూపైశ్చ లింగైః శేషాన్ వినిర్దిశేత్ |
సర్వేష్వేతేషు సంసర్గం పిత్తాద్యైరుపలక్షయేత్ ||76||
(చ. చి. అ. 28) |
హనుస్తంభార్దితాక్షేపపక్షాఘాతాపతానకాః |
కాలేన మహతా వాతా యత్నాత్ సిధ్యంతి వా న వా ||77||
నరాన్ బలవతస్త్వేతాన్ సాధయేన్నిరుపద్రవాన్ |
(చ. చి. అ. 28) |
View original
स्थाननामानुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत् |
सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत् ||७६||
(च. चि. अ. २८) |
हनुस्तम्भार्दिताक्षेपपक्षाघातापतानकाः |
कालेन महता वाता यत्नात् सिध्यन्ति वा न वा ||७७||
नरान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान् |
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అనుక్తవాతరోగసంగ్రహణార్థమాహ– స్థానేత్యాది| స్థానానురూపైర్లింగైర్యథా– కుక్షిశూలం, పృష్ఠశూలం, నఖభేద ఇత్యాది| నామానురూపైర్లింగైర్యథా– శూలమిత్యుక్తే కీలనిఖాతవద్వేదనావిశేష ఏవ ఉచ్యతే, తథా భేదతోదాదిభిరపి పీడావిశేష ఏవ గమ్యతే| వాతా ఇతి వాతవికారాః, కార్యకారణయోరభేదోపచారాత్| వాతాదితి పాఠే తు వాతాద్యే పక్షవధాదయ ఇతి యోజ్యం||76-77||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అనుక్తవాతరోగసంగ్రహార్థమాహ– స్థానేత్యాది| స్థానానురూపైర్లింగైర్యథా– కుక్షిశూలం, పృష్ఠశూలం, నఖభేదః| నామానురూపైర్యథా– కుక్షిశూలమిత్యుక్తే కీలనిఖాతవద్వేదనావిషే ఏవోచ్యతే, తథా తోదభేద ఇత్యాది పీడావిశేష ఏవ గమ్యతే| పిత్తాద్యైరితి పిత్తశ్లేష్మరుధిరైః, సంసర్గం ద్విదోషజం చ లక్షయేత్| ఉక్తరోగాణాం కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వమాహ– హన్విత్యాది| ఏతేష్వేకః కశ్చిన్ముచ్యతే ఇత్యర్థః| పరం కః సిద్ధ్యతి, య తరుణో భవతి| తథా నిరుపద్రవాన్ ఉపద్రవరహితాన్||76-77||
Adhikarana పూర్వోక్తవాతరోగాణాం సాధ్యాసాధ్యవిచారః, ఉపద్రవాశ్చ (౭౮-౭౯) · Śloka ౭౯
విసర్పదాహరుక్సంగమూర్ఛారుచ్యగ్నిమార్దవైః ||78||
క్షీణమాంసబలం వాతా ఘ్నంతి పక్షవధాదయః |
శూనం సుప్తత్వచం భగ్నం కంపాధ్మాననిపీడితం |
రుజార్తిమంతం చ నరం వాతవ్యాధిర్వినాశయేత్ ||79||
(సు. సూ. అ. 33) |
View original
विसर्पदाहरुक्सङ्गमूर्छारुच्यग्निमार्दवैः ||७८||
क्षीणमांसबलं वाता घ्नन्ति पक्षवधादयः |
शूनं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीडितम् |
रुजार्तिमन्तं च नरं वातव्याधिर्विनाशयेत् ||७९||
(सु. सू. अ. ३३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతోపద్రవానాహ– విసర్పేత్యాది| వాతా ఇతి వాతవికారాః, కార్యకారణయోరభేదోపచారాత్| వాతాదితి పాఠే తు వాతాత్ పక్షవధాదయ ఇతి యోజ్యం| శూనమిత్యాది శూనం సశోథం| సుప్తత్వచం స్పర్శానభిజ్ఞత్వగింద్రియం||78-79||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతోపద్రవానాహ– విసర్పేత్యాది| వాతా ఇతి వాతవికారాః, కార్యకారణయోరభేదోపచారేణ| వాతాత్ ఇతి పాఠే తు వాతాత్ పక్షవధాదయః ఇతి యోజ్యం, సంగో మూత్రపురీషవాతాప్రవృత్తిః| క్షీణం మాంసబలం యస్య స తథా| అసాధ్యమాహ– శూనమిత్యాది| శూనం శోథయుక్తం| సుప్తత్వచం స్పర్శానభిజ్ఞత్వగింద్రియం| భగ్నం భగ్నాస్థి| రుజార్తిమంతమతీవ పీడయాऽऽర్తం||78-79||
Adhikarana ప్రకృతిస్థస్య వాయోర్లింగం కార్యం చ (౮౦) · Śloka ౮౦
అవ్యాహతగతిర్యస్య స్థానస్థః ప్రకృతిస్థితః |
వాయుః స్యాత్ సోऽధికం జీవేద్వీతరోగః సమాః శతం ||80||
(చ. చి. అ. 28) |
View original
अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतिस्थितः |
वायुः स्यात् सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम् ||८०||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇదానీం పంచవిధస్యాపి ప్రకృతిస్థస్య వాయోర్లింగం కార్యం చాహ– అవ్యాహతేత్యాది| యస్యేతి పురుషస్య, అవ్యాహతగతిః అనవరుద్ధమార్గః, స్థానస్థః స్వాశ్రయవ్యవస్థితః, ప్రకృతిస్థితోऽక్షీణశ్చాప్రవృద్ధః, ఏతద్విశేషణత్రయం హేతుహేతుమద్భావేన యోజ్యం| వీతరోగో నీరోగః, కఫపిత్తదుష్టేరపి ప్రేరకవాతేనాంతరీయకత్వాత్| అధికం సమాః శతమితి పంచ దినాధికం సవింశం వర్షశతం| యదాహ వరాహః ఆయుర్నిరూపణే– ‘సమాః షష్టిర్ద్విఘ్నా మనుజకరిణాం పంచ చ నిశాః|’ ఇత్యాది||80||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇదానీం పంచవిధస్యాపి ప్రకృతిస్థస్య వాయోః కార్యం లింగం చ ప్రాహ– అవ్యాహత ఇత్యాది| యస్య పురుషస్య అవ్యాహతగతిః అరుద్ధమార్గః, స్థానస్థః స్వాశయవ్యవస్థితః, ప్రకృతౌ స్థితః న వృద్ధో న చ క్షీణః, వాయోర్విశేషణత్రయం| వీతరోగో నీరోగః, కఫపిత్తదుష్టేరపి ప్రేరకవాతేనాంతరీయకత్వాత్| అధికం సమాః శతం పంచదినాధికం వింశతివర్షశతం| యదాహ వరాహమిహిరే ఆయుర్నిరూపణాధ్యాయే– “సమాః షష్టిర్ద్విఘ్నా మనుజకరిణాం పంచ చ నిశాః” ఇతి||80||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨౨
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే వాతవ్యాధినిదానం సమాప్తం ||22||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वातव्याधिनिदानं समाप्तम् ||२२||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం వాతవ్యాధినిదానం సమాప్తం||22||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం వాతవ్యాధినిదానం||22||