௨௨. வாதவ்யாதிநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அபஸ்மாரவத்வாதவிகாராணாமப்யாக்ஷேபகாதீநாஂ வேககர்தத்வாதபஸ்மாராநந்தரஂ வாதவ்யாத்யாரம்பஃ| நநு, வாதவ்யாதிரிதி கோऽர்தஃ? கிஂ வாத ஏவ வ்யாதிர்வாதவ்யாதிஃ, உத வாதேந ஜநிதோ வ்யாதிர்வாதவ்யாதிஃ? ஆத்யே ஸ்வஸ்தேஷ்வபி ப்ரஸங்கஃ, த்விதீயே ஜ்வராதிஷு| உச்யதே– வ்யாதிபதஸாமாநாதிகரண்யாத்விகதோ துஃககாரீ வாதோ வாதவ்யாதிஃ| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– ‘‘பக்வாஶயஸ்தோऽந்த்ரகூஜஂ ஶூலாடோபௌ கரோதி ச|’’ (ஸு. நி. அ. ௧) இதி| வாதஜநிதோऽஸாதாரணவ்யாதிர்வாதவ்யாதிரிதி விஶேஷணீயஂ, தேநோபயத்ராப்ரஸங்கஃ| யச்சோக்தம்– ‘‘கபபித்தாந்விதோ வாயுர்வாயுரேவ ச கேவலஃ| குர்யாதாக்ஷேபகம்’’ இத்யாதி; தத்ராரம்பகோ வாயுரேவ, பித்தகபௌ த்வநுபந்தாவிதி ந விரோதஃ ஸ்யாத்| சரகே ஹி த்விவிதா வ்யாதய உக்தாஃ ஸாமாந்யஜா, நாநாத்மஜாஶ்சேதி; தத்ர ஸாமாந்யஜா யே வாதாதிபிஃ ஸமஸ்தைர்வ்யஸ்தைர்வா ஜந்யந்தே, யதா– ஜ்வராதயஃ; நாநாத்மஜா யே நியதைகதோஷஜந்யாஃ, யதா– ஆக்ஷேபகாதயோ யே வாதேநைவ ஜந்யந்தே, ந ஸ்வதந்த்ரேண பித்தேந கபேந வா; ததா ஓஷசோஷாதயஃ பித்தேநைவ, ந வாதேந கபேந ச ததா தப்த்யாதயஃ கபேநைவ, ந வாதேந, ந பித்தேந,; ஏவஂ வ்யவஸ்திதே வாதவ்யாதிவத் பித்தகபவ்யாதீ கஸ்மாந்நோக்தௌ? உச்யதே– வாயோரதிபலத்வேந ஆஶுகாரித்வேந ச கரீயஸ்த்வாத்தத்விகாராணாஂ துஃஸாத்யத்வாதாஶ்வேவாத்யயகரத்வாத்விஶிஷ்டசிகித்ஸ்யத்வாத்வாதவ்யாத்யபிதாநஂ, நது கபபித்தவ்யாத்யபிதாநம்| அத ஏவ சரகஸுஶ்ருதாதிஷ்வபி வாதரோகாத்யாய ஏவ நிர்திஷ்டோ, நது பித்தகபரோகாத்யாயஃ| சந்த்ரிகாகாரஸ்த்வாஹ– பித்தகபயோ ரூபரஸாதியோகாத்தூஷ்யவிஶேஷயோகாத்வா ஹரித்ராசூர்ணஸஂயோகவதத்யந்தவிஸதஶா ரஸாதிமந்தோ விகாராஃ பதங்நாமாநோ ஜாயந்தே, வாயோஸ்து ரூபரஸாத்யபாவாத் தூஷ்யநிரபேக்ஷா ஆக்ஷேபகாதயோ வாதாதநதிபிந்நரூபா நாநாத்மஜாஃ; தேந வாதவிகாராஃ பதகுச்யந்தே, நது பித்தகபவிகாரா இதி| ஏதத்து பகுலகரப்ரபதயா நாநுமந்யந்தே, சரகவிரோதாத்| சரகே ஹி பித்தகபயோரபி நாநாத்மஜா உக்தாஃ, யதா– ‘அஶீதிர்வாதவிகாராஃ, சத்வாரிஂஶத் பித்தவிகாராஃ, விஂஶதிஃ ஶ்லேஷ்மவிகாராஃ|’ (ச. ஸூ. அ. ௨௦) இதி| ஸுஶ்ருதேந து ஶல்யாத்யாயிநா பித்தகபநாநாத்மஜா ந தர்ஶிதாஃ, பராதிகாரேஷு ந விஸ்தாரோக்திரித்யபிப்ராயேணேதி| லங்கநமுத்பதநம், உபவாஸஸ்யாநஶநஶப்தேந வமநாதேஶ்ச தோஷஸ்ரவணஶப்தேந வக்ஷ்யமாணத்வாத்| ப்லவநஂ பாஹுப்யாஂ ஜலப்ரதரணம்| ஆமாதிதி ஆமரஸாத், தஸ்ய காரணத்வஂ மார்காவரணத்வாரேண நது ஸ்வரூபேண; ஆயாஸாதிதி பாடாந்தரமயுக்தஂ, தஸ்ய வ்யாயாமஶப்தேநோக்தத்வாத்| மர்மாபாதாத் மர்மாபிகாதாத்| அபதஂஸநஂ கஜாதிப்யஃ ஶீக்ரயாநேந பதநம், உச்ச்வாஸாவரோதோ வா; தாதுகர்ஷணமிதி கரநாதஃ||௧-௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அபஸ்மாரவத்வாதவிகாராணாமாக்ஷேபகாதீநாஂ வேககர்தத்வாதபஸ்மாராநந்தரஂ வாதவ்யாத்யாரம்பஃ| நநு கோऽயஂ வாதவ்யாதிஃ, கிஂ வாத ஏவ வ்யாதிஃ, உத வாதஜநிதோ வ்யாதிஃ? ஆத்யே ஸ்வஸ்தேऽபி ப்ரஸங்கஃ, த்விதீயே ஜ்வராதிஷு| உச்யதே– சரகே த்விவிதா வ்யாதய உக்தாஃ– ஸாமாந்யஜா நாநாத்மஜாஶ்சேதி; தத்ர ஸாமாந்யஜா வாதாதிபிஃ ஸமஸ்தைர்வ்யஸ்தைர்வா ஜந்யந்தே, யதா– ஜ்வராதயஃ, நாநாத்மஜா யே நியதைகதோஷஜந்யாஃ, யதா– ஆக்ஷேபகாதயோ வாதேநைவ ஜந்யந்தே, ந ஸ்வதந்த்ரேண பித்தேந கபேந வா; ததா ஓஷசோஷாதயஃ பித்தேநைவ ந வாதேந ந வா கபேந; ததா தப்த்யாதயோ கபேந, நைவ ச வாதேந பித்தேந வா| ஏவஂ வ்யவஸ்திதே வாதவ்யாதிவத்பித்தகபவ்யாதீ கஸ்மாந்நோக்தௌ? உச்யதே– வாயோரதிபலத்வேநாஶுகாரித்வேந ச கரீயஸ்த்வாத்தத்விகாராணாஂ துஃஸாத்யத்வாதாஶுகாரித்வாத்விஶிஷ்டசிகித்ஸ்யத்வாத்வாதவ்யாத்யபிதாநஂ, ந து பித்தகபவ்யாத்யபிதாநம்| அத ஏவ சரகஸுஶ்ருததிஷ்வபி வாதரோகாத்யாய ஏவ நிர்திஷ்டோ, ந து பித்தகபரோகாத்யாயஃ| ததா ய ஸுஶ்ருதே தோஷாணாஂ வாத ஏவ ப்ரதாநஃ| உக்தஂ ச– “பித்தஂ பங்கு கபஃ பங்குஃ பங்கவோ மலதாதவஃ| வாயுநா யத்ர நீயந்தே தத்ர வர்ஷந்தி மேகவத்||” இதி| அதோ வாதவ்யாத்யபிதாநம்| தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திபூர்வகஂ நிதாநமாஹ– ரூக்ஷேத்யாதி| அல்பஂ ஸ்தோகஂ, லக்வந்நஂ புராதநஂ ஷஷ்டிகாதி, வ்யவாயோ மைதுநஂ, ப்ரஜாகரணஂ ராத்ரிஜாகரணம்| விஷமாதுபசாராதிதி அப்ராப்தே க்ரியாகாலே க்ரியாக்ரமஃ| தோஷாஸக்ஸ்ராவணாதபி வமநவிரேகாப்யாஂ தோஷஸ்யாதிரேகாத் ருதிரஸ்ரவணாத்| லங்கநமுத்பதநஂ, ப்லவநஂ பாஹுப்யாஂ தரணம்| , ரோகாதிகர்ஷணம், அத்ராதிநா அத்வஜ்வராதிஷ்வதிலங்கநம்| ஆமாத் ஆமரஸாத், தஸ்ய காரணத்வஂ மார்காவரணத்வாரேண, ந து ஸ்வரூபேண| அபிகாதோ லகுடாதிபிஃ| அபோஜநாதுபவாஸாத்| மர்மாபாதாத் மர்மாபிகாதாத்| அபதஂஸநஂ பதநஂ கஜாதிப்யஃ, ததா ஶீக்ரயாநாதிபிஃ| ஏதைஃ காரணைஃ குபிதோ பலீ வாயூ ரிக்தாநி ஸ்ரோதாஂஸி பூரயித்வா ஸர்வாங்கைகாங்கஜாந் வ்யாதீந் கரோதி||௧-௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபாதிகமாஹ– அவ்யக்தமித்யாதி| அவ்யக்தமிதி வக்ஷ்யமாணாநாஂ வாதவிகாராணாஂ ரூபமேவாவ்யக்தஂ பூர்வரூபஂ, நது ஜ்வராதிவத்விஶிஷ்டமந்யத்| ஆத்மரூபமித்யாதி ததேவ வ்யக்தமாத்மரூபஂ தோஷாதிபேதேந ஸம்யக் ப்ரகாஶிதஂ ஸ்வலக்ஷணமித்யர்தஃ| அபாய இதி வாயோஶ்சலத்வேந ஸ்தம்பஸங்கோசகம்பாதீநாஂ கதாசிதபாவாத்; யதுக்தம்– “கதே வேகே பவேத் ஸ்வாஸ்த்யஂ ஸர்வேஷ்வாக்ஷேபகாதிஷு|” இதி லகுதேதி ஶரீரஸ்ய, வாயுநா ஸர்வதாதுஶோஷணாத்| அதவா அபாயோ லகுதா இதி ஸர்வவாதவிகாராணாமபாயோऽபாவஃ, கிஂ ததித்யாஹ– லகுதேதி; வாதலிங்காநாஂ லகுதாऽத்யல்பத்வேநாவஸ்தாநஂ நது நிஃஶேஷநிவத்திஃ; யதா– பஹிராயாமநிவத்தாவபி ந ரூக்ஷத்வாதிநிவத்திரித்யாஹுஃ||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸ்ய பூர்வரூபமாஹ– அவ்யக்தமித்யாதி| வக்ஷ்யமாணவாதாதிவிகாராணாஂ ரூபமேவாவ்யக்தஂ பூர்வரூபஂ, ந து ஜ்வராதிவத்விஶிஷ்டமந்யத்| ஆத்மரூபமித்யாதி, ததேவ வ்யக்தமாத்மரூபஂ தோஷாதிபேதேந ஸம்யக்ப்ரகாஶிதஂ தஸ்ய லக்ஷணமித்யர்தஃ| அபாய இதி வாயோஶ்சலத்வாத் ஸ்தம்பஸங்கோசகம்பாதீநாஂ கதாசிதபாவாத்| யதுக்தம்– “கதே வேகே பவேத்ஸ்வாஸ்த்யஂ ஸர்வேஷ்வாக்ஷேபகாதிஷு” இதி| லகுதேதி ஶரீரஸ்ய, வாயுநா ஸர்வதாதுஶோஷாத்| அதவா அபாயோ லகுதேதி வாதவிகாராணாமபாயோऽபாவஃ| கிஂ ததித்யாஹ– லகுதேதி| வாதலிங்காநாஂ லகுதா அத்யல்பத்வேநாவஸ்தாநஂ ந து தத் விஶேஷேண நிவத்திஃ| யதா பஹிராயாமநிவத்தாவபி ந ரூக்ஷத்வாதிநிவத்திரித்யாஹுஃ||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கரோதி விவிதாந் வ்யாதீநிதி யதுக்தஂ தத்வ்யாகரோதி– ஸங்கோச இத்யாதி| ஸ்தம்பஃ பர்வணாமேவ| பாங்குல்யஂ பங்குதா| ஶோதோऽங்காநாமிதி பாஹுமுகாதீநாம்| அநித்ரதேத்யநேந அல்பநித்ரதேத்யாஹுஃ| கர்பஶுக்ரரஜோநாஶ இதி கர்பஶய்யாயா வாதாதிஷ்டிதத்வேந கர்பாக்ரஹணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| கர்பாதிவிகதிரப்யத்ர த்ரஷ்டவ்யா| ஸ்பந்தநஂ கம்பநம்| ஹுண்டநஂ ஶிரஃப்ரபதீநாமந்தஃப்ரவேஶோ வக்ரத்வஂ வா, தாதூநாமநேகார்தந்த்வாத்| அந்யே த்வாஹுஃ– ஶிரோஹுண்டநஂ கேஶபூமிஸ்புடநஂ ஶங்கலலாடபேதஶ்ச, நாஸாஹுண்டநஂ க்ராணநாஶஃ, அக்ஷிஹுண்டநமக்ஷிவ்யுதாஸஃ, ஜத்ருஹுண்டநஂ வக்ஷோபரோதஃ, க்ரீவாஹுண்டநஂ க்ரீவாஸ்தம்பஃ| பேத இதி ஓஷ்டதந்தஶ்ரோண்யாதீநாம்| தோதஃ ஶூலம்| அர்திஃ பீடா, ஸா ச பாதபார்ஶ்வஶ்ரோத்ராக்ஷிவக்ஷஸாமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஆக்ஷேபஶ்ச ஆக்ஷேபகாதிஷு வக்ஷ்யமாணஃ| ஆயாஸஃ ஶ்ரமஃ||௬-௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

‘கரோதி விவிதாந்வ்யாதீந்’ இதி யதுக்தஂ தத்வ்யாகரோதி– ஸங்கோச இத்யாதி| ஸங்கோசஃ பர்வணாஂ, ஸ்தம்பஶ்ச பர்வணாமேவ, அஸ்த்நாஂ பங்கஃ ஸ்புடநஂ, ததா பர்வணாஂ பாண்யாதீநாஂ க்ரஹஃ ஸ்தம்ப இவ| காஜ்ஞ்யஂ கஞ்ஜதா, பாங்குல்யஂ பங்குதா| ஶோதோऽங்காநாமிதி பாஹுமுகாதீநாம்| அநித்ரதேத்யநேநால்பநித்ரதேதி போத்தவ்யம்| கர்பஶுக்ரரஜோநாஶ இதி கர்பாஶயஸ்ய வாதாதிஷ்டிதத்வாத்கர்பாதிவிகதிரப்யத்ர த்ரஷ்டவ்யா| ஸ்பந்தநஂ கம்பநம்| ஹுண்டநஂ ஶிரஃப்ரபதீநாமந்தஃப்ரவேஶஃ வக்ரத்வஂ வா தாதூநாமநேகார்தத்வாத்| அந்யே த்வாஹுஃ– ஶிரோஹுண்டநஂ கேஶபூமிஸ்புடநஂ ஶங்கலலாடபேதஶ்ச, நாஸாஹுண்டநஂ க்ராணநாஶஃ, அக்ஷிஹுண்டநஂ சக்ஷுர்விகதிஃ, ஜத்ருஹுண்டநஂ வக்ஷோபரோதஃ, க்ரீவாஹுண்டநஂ க்ரீவாஸ்தம்பஃ| பேத இதி ஓஷ்டதந்தஶ்ரோண்யாதீநாஂ பேதஃ| தோதஃ ஶூலஂ பீடாபேதஃ| அர்திஃ பீடாபேதஃ, “அர்திஃ பீடா, ஸா ச பாதபார்ஶ்வஶ்ரோத்ராக்ஷிவக்ஷஸாம்” இதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஆக்ஷேபோ வக்ஷ்யமாணஃ, ஆயாஸஃ ஶ்ரமஃ||௬-௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஹேத்வித்யாதி| ஹேதுவிஶேஷஃ ஆவரணாதிஃ யதா– ஶ்லேஷ்மாவதோ மந்யாஸ்தம்பகாரீ; ஸ்தாநவிஶேஷஃ கோஷ்டாதிஃ; யதா– பக்வாஶயஸ்தோऽந்த்ரகூஜநமித்யாதி||௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஹேத்வித்யாதி| ஹேதுவிஶேஷஶ்சாவரணாதிஃ, யதா– ஶ்லேஷ்மாவதோ மந்யாஸ்தம்பகாரீ, ஸ்தாநவிஶேஷஃ கோஷ்டாதிஃ, யதா– பக்வாஶயஸ்தோऽந்த்ரகூஜமித்யாதி||௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஏததேவ விவணோதி (கோஷ்டாஶ்ரிதவாதலக்ஷணமாஹ)– தத்ரேத்யாதி| கோஷ்டஶப்தேநாவிஶேஷாத் ஸர்வே ஆமாஶயாதயோ கஹ்யந்தே, ஆமாஶயாதிகஂ து பதகபி வக்ஷ்யதி| நிக்ரஹோऽப்ரவத்திஃ| ப்ரத்நஃ கோஶவங்க்ஷணஸந்திஃ||௧௦-௧௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸ்தாநவிஶேஷமாஹ– தத்ரேத்யாதி| தத்ர தேஷு ஸ்தாநேஷு மத்யே கோஷ்டாஶ்ரிதே வாதே துஷ்டே ஸதி மூத்ரவர்சஸோர்நிக்ரஹஸ்ததா ப்ரத்நாதயோ ரோகா பவந்தி| கோஷ்டஶப்தேநாத்ர ஆமாஶயாதயஃ ஸர்வே கஹ்யந்தே| யதுக்தம்– “ஸ்தாநாந்யாமாக்நிபக்வாநாஂ மூத்ரஸ்ய ருதிரஸ்ய ச| ஹதுண்டுகஃ புப்புஸஶ்ச கோஷ்டமித்யபிதீயதே” இதி| ஆமாஶயாதிகதஂ து பதகபி வக்ஷ்யதி| நிக்ரஹோऽப்ரவத்திஃ| ப்ரத்நஃ கோஶவங்க்ஷணஸந்திஃ| ஸர்வாங்ககுபிதலக்ஷணமாஹ– ஸர்வாங்கேத்யாதி| பஞ்ஜநஂ பங்கவத்பீடேத்யர்தஃ| ஸந்தயோ வேதநயா பரீதா யுதாஃ ஸ்புடந்தீவ||௧௦-௧௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

குதஸ்திதவாதலக்ஷணமாஹ– க்ரஹ இத்யாதி| அஶ்மா அஶ்மரீ| ரோகோ ருஜா| குத இத்யுத்தரகுதே பக்வாஶய இத்யர்தஃ, நது குதமாத்ரே; ததா ஸதி அஶ்மரீகர்தத்வாநுபபத்தேஃ||௧௨-௧௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பக்வாஶயகுபிதமாஹ– க்ரஹஃ அப்ரவத்திஃ, குத இத்யுத்தரகுதே பக்வாஶயே நது பாயௌ, அந்யதா அஶ்மர்யநுத்பத்தேஃ| ந சைவஂ பக்வாஶயஸ்த இத்யாதிநா பௌநருக்த்யஂ தோஷாய, தஸ்ய ஸங்க்ரஹேऽத்ர லிகிதத்வாத்| குதே ஸ்தித இதி தடபலஸ்ய லக்ஷணஂ, ‘பக்வாஶயஸ்த’ இதி ஸுஶ்ருதஸ்ய, உபயலிங்கோபந்யாஸஸ்து ஸகலலிங்கதர்ஶநார்தமித்யவிரோதஃ| பாத் சரணம், பஷ்டரோகாஃ ஸ்தம்பாதயஃ, ரோகோ ருஜாவிஶேஷஃ, ததா ஶோபஶ்ச| ஆமாஶயகுபிதமாஹ– ருகித்யாதி| ஸுகமம்||௧௨-௧௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பக்வாஶயஸ்தவாதலக்ஷணமாஹ– பக்வாஶயஸ்த இத்யாதி| நநு, பக்வாஶயஸ்த இதி புநருக்திஃ, குதே ஸ்தித இத்யநேநைவோக்தத்வாத்| உச்யதே– குதே ஸ்தித இதி தடபலஸ்ய லக்ஷணஂ, பக்வாஶயஸ்த இதி ஸுஶ்ருதஸ்ய; உபயலிங்கோபந்யாஸஸ்து ஸகலலிங்கப்ரதர்ஶநார்தமித்யவிரோதஃ||௧௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸுஶ்ருதோக்தஂ பக்வாஶயகதவாதலக்ஷணமாஹ– பக்வேத்யாதி| அந்த்ரகூஜஂ அந்த்ரேऽவ்யக்தஶப்தஂ கரோதி| ஆடோபோ ருஜாபூர்வகக்ஷோபஃ| த்ரிகஸ்பிஜோருபரி ஸந்திஃ| ஶ்ரோத்ராதிகதலக்ஷணமாஹ– ஶ்ரோத்ராதிஷு கதே ஶ்ரோத்ரத்வக்சக்ஷுர்க்ராணரஸநேந்த்ரியாணாஂ விநாஶஃ ஸ்வஸ்வவிஷயக்ரஹணேऽஶக்ததா||௧௪||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

த்வக்கதவாதலக்ஷணமாஹ– த்வகித்யாதி| ஆதந்யதே விஸ்தார்யத ஏவ| த்வக்கதே இதி உபதாதுரூபாஂ த்வசஂ ப்ராப்தே; சந்த்ரிகாகாரஸ்து த்வக்ஶப்தேந ரஸமாஹ, தேந ரஸகத இத்யர்தஃ| ஹதயஸ்தஸ்ய ச ரஸஸ்யாமாஶயஸாமீப்யாதாமாஶயகதவாதலக்ஷணேநைவ தததிகதேஃ ரஸகதஸ்யாநபிதாநமிதி கார்திகஃ||௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸாம்ப்ரதஂ தாதுகுபிதஸ்ய லக்ஷணம்| தத்ர ரஸகுபிதமாஹ– த்வகித்யாதி| த்வக் த்வசா, ரௌக்ஷ்யாதியுக்தா துத்யதே; ஆதந்யதே விஸ்தார்யதே இவ| த்வக்ஶப்தேநாத்ர ரஸோऽபிப்ரேதஃ, ததாதாரத்வாத்| பர்வருக் ஸர்வத்வக்வ்யதா||௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸக்கதவாதலக்ஷணமாஹ– ருஜா இத்யாதி| அரூஂஷி வ்ரணாஃ| புக்தஸ்ய ஸ்தம்பஃ புக்தவதோ காத்ரஸ்தம்பஃ, ஸந்தர்பணேந ரக்தஸ்ய வத்தேஃ| அந்யே த்வஸக்கதவாதலக்ஷணஂ ந படந்தி, வாதரக்தேந ஸஹாபேதாத்; தந்ந, அத்ர துஷ்டோ வாயுஃ ரக்தேநாவதஃ குப்யதி, வாதரக்தே து ஸ்வகாரணாதுபாவபி ஹஸ்த்யாதிகமநகுபிதௌ விஶிஷ்டஸம்ப்ராப்த்யா ஹஸ்தபாதகதாவேவ வாதரக்தாக்யஂ விகாரஂ ஜநயத இதி||௧௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ரக்தகுபிதமாஹ– ருஜ இத்யாதி| வைவர்ண்யஂ விச்சாயதா, காத்ரே ஶரீரே, அரூஂஷி வ்ரணாஃ, புக்தஸ்ய ஸ்தம்ப இதி புக்தவதோ காத்ரஸ்ய ஸ்தம்பஃ, ஸந்தர்பணேந ரக்தவத்தேஃ| அந்யே த்வஸக்வாதலக்ஷணஂ ந படந்தி, வாதரக்தேந ஸஹாபேதாத்| தந்ந, அத்ர து துஷ்டோ வாயுஃ ரக்தேநாவதஃ குப்யதி, வாதரக்தே து ஸ்வகாரணாதுபாவபி ஹஸ்த்யாதிகமநகுபிதௌ விஶிஷ்டஸம்ப்ராப்த்யாஹ ஹஸ்தபாதகதாவேவ வாதரக்தாக்யஂ விகாரஂ ஜநயத இதி||௧௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மாஂஸமேதோகதவாதலக்ஷணமாஹ– குர்வித்யாதி| ஶ்ரமிதஂ ஶ்ராந்தஂ நிஃஸஹமித்யர்தஃ| மாஂஸமேதோகதவாயோரேகலிங்கத்வம் அதூராந்தரேண ப்ரத்யாஸத்தேராஶ்ரயாபேதாத், ஏவஂ மஜ்ஜாஸ்திகுபிதேऽபி வாச்யம்||௧௭-௧௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மாஂஸமேதோகதமாஹ– குர்வித்யாதி| அநிலே மாஂஸமேதோகதே ஸதி அங்கஂ ஶரீரஂ, குரு பாரிகஂ, ஸ்தப்தஂ நிஶ்சலஂ, தண்டமுஷ்டிப்யாஂ ஹதமிவ ஸருக் பீடாயுக்தஂ; ஶ்ரமிதஂ ஶ்ராந்தஂ நிஃஸஹமித்யர்தஃ| மாஂஸமேதோகதவாதயோரேகலிங்கத்வமதூராந்தரேண ப்ரத்யாஸத்தேராஶ்ரயாபேதாத்| ஏவஂ மஜ்ஜாஸ்திகுபிதே வாச்யம்| ஸுஶ்ருதே சாத்ர விஶேஷ உக்தஃ– “கர்கஶாஸ்தோதபஹுலாந் க்ரந்தீந் மாஂஸஂ ஸமாஶ்ரிதஃ| வாயுர்மேதோகதஃ குர்யாத்க்ரந்தீந் மந்தருஜோऽவ்ரணாந்||” இதி| ததா மஜ்ஜாஸ்திகுபிதஸ்யாபி வாதஸ்ய விஶேஷ உக்தஃ– “அஸ்திஶோஷஂ ச பேதஂ ச குர்யாச்சூலஂ ச தத்ஸ்திதஃ| ததா மஜ்ஜகதே ருக் ச ந கதாசித்ப்ரஶாம்யதி|” இதி| பேத இதி| ஸுகமம்||௧௭-௧௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶுக்ரஸ்தவாதலக்ஷணமாஹ– க்ஷிப்ரமித்யாதி| கர்பமிதி துஷ்டஶுக்ராரப்தத்வாத்கர்பஸ்ய| விகதிமிதி கர்பஸ்ய, ஶுக்ரஸ்ய ச||௧௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶுக்ரகதமாஹ– க்ஷிப்ரமித்யாதி| அநிலஃ ஶுக்ரஸ்தஃ குபிதஃ ஸந் ஶுக்ரஂ க்ஷிப்ரஂ ஶீக்ரஂ முஞ்சதி பத்நாதி ச, ததா கர்பமபி க்ஷிப்ரஂ முஞ்சதி பத்நாதி ச| துஷ்டஶுக்ராரப்தத்வாத்கர்பஸ்ய; ததா விகதிமிதி கர்பஸ்ய ஶுக்ரஸ்ய ச ஜநயேத்||௧௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸிராகதவாதலக்ஷணமாஹ– குர்யாதித்யாதி| ஆகுஞ்சநஂ ஸங்கோசஃ| பூரணஂ ஸ்தூலத்வஂ, யதுக்தமந்யத்ர– ‘ஸுப்தாஸ்தந்வ்யோ பஹத்யோ வா ஸிரா வாதே ஸிராகதே|’ இதி| கல்லீஂ வக்ஷ்யமாணாம்||௨௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

குர்யாதிதி| ஸிராகதோ வாயுஃ ஶூலஂ ஸிராகுஞ்சநபூரணஂ ச, ததா பாஹ்யாப்யந்தரமாயாமஂ, ததா கல்லீஂ வக்ஷ்யமாணாஂ, கௌப்ஜ்யஂ ச குர்யாத்| குஞ்சநஂ ஸங்கோசஃ| பூரணஂ ஸ்தூலத்வம், யதுக்தமந்யத்ர– “ஸுப்தாஸ்தந்வ்யோ பஹத்யோ வா ஸிராவாதே ஸிராகதே” இதி| ஸ்நாயுகதோऽநிலஃ ஸர்வாங்கரோகாநேகாங்கரோகாஂஶ்ச குர்யாத்| ஸுஶ்ருதேநாப்யுக்தம்– “ஸ்நாயுப்ராப்தஃ ஸ்தம்பகம்பௌ ஶூலமாக்ஷேபணஂ ததா|” இதி| வாக்படேநோக்தம்– “தஸ்ய ஸ்நாய்வாஸ்திதஃ குர்யாத்கத்ரஸ்யாயாமகுப்ஜதாம்|” இதி||௨௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸந்திகதவாதலக்ஷணமாஹ– ஹந்தீத்யாதி| ஹந்தி ஸந்திகதஃ ஸந்தீநிதி ஸந்திவிஶ்லேஷஂ ஸ்தம்பாதிகஂ வா கரோதி||௨௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸந்திகதோ வாயுஃ ஸந்தீந் ஹந்தி, ததா ஶூலஶோபௌ கரோதி, ஸந்திஷ்விதி ஶேஷஃ| ஹந்தி ஸந்தீநிதி ஸந்திஶ்லேஷ்மஸ்தம்பாதிகஂ கரோதி| ஏதேநாகுஞ்சநப்ரஸாரணயோரபாவ உக்தஃ||௨௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பித்தகபாவதாநாஂ ப்ராணாதீநாமர்தார்தஶ்லோகேந லிங்காந்யாஹ– ப்ராண இத்யாதி| காத்ரஹர்ஷோ ரோமாஞ்சஃ| தண்டகோ தண்டவத் ஸ்தம்பஃ| பரஸ்பரஂ ச ப்ராணாதீநாமாவரணாநி விஂஶதிர்பவந்தி| யதுக்தஂ சரகே– ‘‘மாருதாநாஂ ஹி பஞ்சாநாமந்யோந்யாவரணஂ ஶணு|’’ (ச. சி. அ. ௨௮) இத்யாதி| ஏஷாஂ ச லக்ஷணஂ சரக ஏவ த்ரஷ்டவ்யம் விதேஹே சைக ஏவ வாயுஃ ஸ்தாநகர்மபேதாத் பஞ்சேத்யாஹுஃ, ஸஂஸர்கித்ரவ்யத்வேநைகாஶ்ரயே ஜலவத்பதகவஸ்தாநாநுபபத்தேஃ| ஈஶாநாऽப்யாஹ– ‘‘யதைகோ தேவதத்தஃ ஸ்தாநபேதாத் கஹஸ்தோ வாநப்ரஸ்தஃ, கர்மபேதாத் கும்பகாரோ மாலாகார இத்யுச்யதே ததா வாயுரபி’’ இதி||௨௨-௨௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

[அத்ர பஞ்சவிதஸ்ய வாயோர்நாமாந்யாஹ– ப்ராணேத்யாதி| ஸ்தாநஸ்தாஃ இதி ஸ்தாநஶப்தேநாத்ர ஸாம்யமுச்யதே| ப்ராபயந்தி தாரயந்தி|] பித்தகபாவதாநாஂ ப்ராணாதீநாமர்தர்தஶ்லோகேந லிங்காந்யாஹ– ப்ராண இத்யாதி| ஸதநமங்கக்லாநிஃ| தண்டவத் ஸ்தம்பஃ| பரஸ்பரஂ ச ப்ராணாதீநாமாவரணாநி விஂஶதிர்பவந்தி| யதுக்தஂ சரகே– “மாருதாநாஂ ச பஞ்சாநாமந்யோந்யாவரணஂ ஶணு” இத்யாதி| ஏஷாஂ ச லக்ஷணஂ சரக ஏவ த்ரஷ்டவ்யம்| ததா வாக்படக்தஂ ச த்வாவிஂஶதிவிதஂ வாயோராவரணஂ லிக்யதே– “வாயோராவரணஂ சாதோ பஹுபேதஂ ப்ரசக்ஷதே| லிங்கஂ பித்தாவதே தாஹஸ்தஷ்ணா ஶூலஂ ப்ரமஸ்தமஃ|| கடூஷ்ணைஶ்சாம்லலவணைர்விதாஹஃ ஶீதகாமிதா| ஶைத்யகௌரவஶூலாநி கட்வாத்யுபஶயோऽதிகம்|| லங்கநாயாஸரூக்ஷோஷ்ணகாமிதா ச கபாவதே| ரக்தாவதே ஸதாஹார்திஸ்த்வக்மாஂஸாந்தரயோர்பஶம்|| பவேத்ஸராகஃ ஶ்வயதுர்ஜாயந்தே மண்டலாநி ச| மாஂஸேந கடிநஃ ஶோபோ விவர்ணஃ பிடிகாஸ்ததா|| ஹர்ஷஃ பிபீலிகாநாஂ ச ஸஞ்சார இவ ஜாயதே| சலஃ ஸ்நிக்தோ மதுஃ ஶீதஃ ஶோபோ காத்ரேஷ்வரோசகஃ|| ஆட்யவாத இதி ஜ்ஞேயஃ ஸ கச்ச்ரோ மேதஸாऽऽவதே| ஸ்பர்ஶமஸ்த்யாவதேऽத்யுஷ்ணஂ பீடநஂ சாபிநந்ததி|| ஸூச்யேவ துத்யதேऽத்யர்தமங்கஂ ஸீததி ஶூல்யதே| மஜ்ஜாவதே விநமநஂ ஜம்பணஂ பரிவேஷ்டநம்| ஶூலஂ ச பீட்யமாநேந பாணிப்யாஂ லபதே ஸுகம்| ஶுக்ராவதேऽதிவேகோ வா நவா நிஷ்பலதாऽபி வா|| புக்தே குக்ஷௌ ருஜா ஜீர்ணே ஶாம்யத்யந்நாவதேऽநிலே| மூத்ராப்ரவத்திராத்மாநஂ பஸ்தௌ மூத்ராவதே பவேத்|| விடாவதே விபந்தோऽதஃ ஸ்வஸ்தாநே பரிகந்ததி| வ்ரஜத்யாஶு ஜராஂ ஸ்நேஹோ புக்தே சாநஹ்யதே நரஃ|| ஶகத்பீடிதமந்நேந துஃகஂ ஶுஷ்கஂ சிராத்ஸஜேத்| ஸர்வதாத்வாவதே வாயௌ ஶ்ரோணீவங்க்ஷணபஷ்டருக்|| விலோமோ மாருதோऽஸ்வஸ்தஂ ஹதயஂ பீட்யதேऽபி ச| ப்ரமோ மூர்சா ருஜா தாஹஃ பித்தேந ப்ராண ஆவதே|| விதக்தேऽந்நே ச வமநமுதாநேऽபி ப்ரமாதயஃ| தாஹோऽந்தரருஜா ப்ரஂஶோ தாஹோ வ்யாநேந ஸர்வகஃ|| க்லமோऽங்கசேஷ்டாஸங்கஶ்ச ஸந்தாபஃ ஸஹவேதநஃ| ஸமாந ஊஷ்மோபஹதிரதிஸ்வேதோऽரதிஃ ஸதட்|| தாஹஶ்ச ஸ்யாதபாநே து மலே ஹாரித்ரவர்ணதா| ருஜோऽதிவத்திஸ்தாபஶ்ச யோநிமேஹநபாயுஷு|| ஶ்லேஷ்மணா த்வாவதே ப்ராணே ஸாதஸ்தந்த்ராऽருசிர்வமிஃ| ஷ்டீவநஂ க்ஷவதூத்காரநிஃஶ்வாஸோச்ச்வாஸஸங்க்ரஹஃ|| உதாநே குருகாத்ரத்வமருசிர்வா ஸ்வரக்ரஹஃ| பலவர்ணப்ரணாஶஶ்ச, வ்யாநே பர்வாஸ்திவாக்க்ரஹஃ|| குருதாऽங்கேஷு ஸர்வேஷு ஸ்கலிதஂ ச கதௌ பஶம்| ஸமாநேऽதிஹிமாங்கத்வமஸ்வேதோ மந்தவஹ்நிதா|| அபாநே ஸகபஂ மூத்ரஶகதஃ ஸ்யாத்ப்ரவர்தநம்| இதி த்வாவிஂஶதிவிதஂ வாயோராவரணஂ விதுஃ|| ப்ராணாதயஸ்ததாऽந்யோந்யமாவண்வந்தி யதாக்ரமம்| ஸர்வேऽபி த்வாவிஂஶதிவிதஂ வித்யாதாவரணஂ ச தத்|| நிஃஶ்வாஸோச்ச்வாஸஸஂரோதஃ ப்ரதிஶ்யாயஃ ஶிரோக்ரஹஃ| ஹத்ரோகோ முகஶோஷஶ்ச ப்ராணேநோதாந ஆவதே|| உதாநேநாவதே ப்ராணே வர்ணௌஜோபலஸங்க்ஷயஃ| திஶாऽநயா ச விபஜேத்ஸர்வமாவரணஂ பிஷக்||” இதி| தேஹே ச ஏக ஏவ வாயுஃ பதக்காயஸ்தாநநாமகர்மபேதாத்பஞ்சதா இத்யாஹுஃ| ஸஂஸர்கித்ரவ்யத்வேநைகாஶ்ரயே ஜலவத் பதகவஸ்தாநாநுபபத்தேஃ| ஈஶாநோऽப்யாஹ-”யதைவைகோ தேவதத்தஃ ஸ்தாநபேதாத்கஹஸ்தோ வாநப்ரஸ்தஃ, கர்மபேதாந்மாலா காரஃ கும்பகார இத்யுச்யதே, ததா வாயுரபி’’ இதி||௨௨-௨௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆக்ஷேபகஸ்ய ஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ– யதா த்வித்யாதி| ஸர்வா இதி ஊர்த்வாதஸ்திர்யக்காஃ| ஆக்ஷிபதி தேஹஂ ஹஸ்த்யாரூடபுருஷஸ்யேவ காத்ரஂ சாலயதி| முஹுஶ்சர இதி ஹேதுகர்பவிஶேஷணம்| ‘பஹிஶ்சர’ இதி பாடாந்தரே கோஷ்டாத்பஹிஃ ஶாகாகதஶ்சரந்நாக்ஷேபகஂ கரோதீத்யர்தஃ| சந்த்ரிகாகாரஸ்து ஏதந்நாநுமந்யதே, ஸ்தாநகாம்பீர்யாதாக்ஷேபகஸ்ய ததாரம்பகவாயோர்பஹிஶ்சரத்வாயுக்தத்வாத்||௨௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஆக்ஷேபகஸ்ய ஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ– யதேத்யாதி| ஸர்வா இதி| ஊர்த்வாதஸ்திர்யக்தமநீஃ| முஹுர்முஹுர்தேஹமாக்ஷிபதி, ஹஸ்த்யாரூடஸ்யேவ காத்ரஂ சாலயதி| முஹுஶ்சர இதி ஹேதுகர்பவிஶேஷணஂ, வாரஂவாரஂ ஸஞ்சரணஶீலஃ, ‘பஹிஶ்சரஃ’ இதி பாடாந்தரஂ தத்ர கோஷ்டாத்பஹிஃ ஶாகாகதஶ்சரந் ஆக்ஷேபஂ கரோதீத்யர்தஃ| ஆக்ஷேபணாத் சாலநாத்||௨௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸ்யைவாவஸ்தாவிஶேஷாவபதந்த்ரகாபதாநகாவாஹ– க்ருத்த இத்யாரப்ய ஏகே ததபதாநகமித்யந்தேந| ஸ்வைஃ கோபநைரித்யநேந ரூக்ஷாதிகுபிதஃ ஸ்வதந்த்ரோ ந த்வாவரணகுபித இதீஶாநஃ| நிமீலிதாக்ஷஃ ஸ்தப்தாக்ஷோ வா பவதீத்யர்தஃ| ஆக்ஷேபகஶ்சதுர்விதோ பவதி– தண்டாபதாநகோऽப்யந்தராயாமோ பஹிராயாமோऽபிகாதஜஶ்சேதி| தடபலேந யத்யபி ஆக்ஷேபகாத் பூர்வமந்தராயாமபஹிராயாமௌ படிதௌ, ததாऽப்யாக்ஷேபகவிஶேஷாவேதௌ மந்தவ்யௌ, ஸுஶ்ருததர்ஶநாத்||௨௮-௩௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸ்யைவாவஸ்தாவிஶேஷாவபதந்த்ரகாபதாநகாவாஹ– க்ருத்தஃ இத்யாரப்ய ஏகே தமபதாநகமித்யந்தேந| ஸ்வைஃ கோபநைரித்யநேந ரூக்ஷாதிகுபிதஃ ஸ்வதந்த்ரஃ, ந த்வாவரணகுபித இதீஶாநஜஃ| ஸ்தாநாத் பக்வாஶயாத்| ஊர்த்வஂ ஶிரஸி உத்திஶ்ய| பீடயந் ருஜா| ஹதயஂ ததஃ தஸ்மாத் ஶிரஃ ஶங்கௌ ச பீடயேத்| ஆக்ஷிபேத் சாலயேத்| மோஹயேதிந்த்ரியாணி| கஷ்டேநோச்ச்வாஸஂ முஞ்சதி| நிமீலகோ நிமீலிதாக்ஷஃ, ஸ்தப்தாக்ஷோ வா பவதீத்யர்தஃ| கபோத இவ கூஜேத், நிஃஸஞ்ஜ்ஞஃ ஸஞ்ஜ்ஞாரஹிதஃ, ஸோऽபதந்த்ரகஃ, தஷ்டிஂ ரூபக்ரஹணயோக்யாஂ, ஸஂஸ்தப்யாச்சாத்ய, ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ஜ்ஞாநவிஷயிணீஂ புத்திஂ, விநாஶ்ய| வாயுநா முக்தே ஹதி ஸுகஂ லபதே| வதே மூர்சிதே தமேவாபதந்த்ரமேகே த்வபதாநகமாஹுஃ| தந்த்ராந்தரே அபதந்த்ரகலக்ஷணஂ படிதம்| தத்யதா– “க்ருத்தஃ ஸ்வைஃ கோபநைர்வாயுரபாநோ நாபிஸஂஶ்ரயஃ| ஸந்தூஷ்ய ஹதயஸ்தஂ ச மநோ வ்யாகுலயேத்ததஃ|| பீடயந் ஹதயஂ ப்ராப்ய ஶிரஃஶங்கௌ ச பீடயேத்| ஆக்ஷிப்ய சாகிலஂ தேஹஂ மோஹயேச்ச புநஃ புநஃ|| ஸ கச்ச்ராதுச்ச்வஸேச்சாபி ஸ்வேதஶைத்யயுதோ பஹிஃ| ஸ நித்ராஂ லபதே நீதஃ ப்ராப்ய சாஶு ப்ரபுத்யதே|| த்ரஸதே கம்பதே பூயோ நிஃஸஞ்ஜ்ஞஃ ஸோऽபதந்த்ரகஃ| ப்ரலாபோ வக்த்ரகடுதா ப்ரமோ மூர்சாऽருசிஸ்தஷா|| தஸ்மிந்பித்தாந்விதே ஸ்வேதஃ பீதாபஃ ஶீதகாமிதா| ஶிரோऽங்ககௌரவஂ க்லாநிஃ ஶீதத்விட் மந்தவேதநஃ| கபாந்விதே ச ஸதநஂ ஶைத்யஂ ச ஹதயக்ரஹஃ|| வாதோல்பணேऽங்கஸ்புரணஂ ஶிரோமந்யாகடிவ்யதா| தைர்யாதிவிப்லவோ தைந்யஂ விஷயேஷ்வநவஸ்திதஃ||”||௨௮-௩௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஏஷாஂ லக்ஷணமாஹ– கபாந்வித இத்யாதி| பஶஂ கபாந்வித இத்யநேந பித்தமபி ந வார்யத இத்யாஹுஃ| சரகே த்வஸ்யாஸாத்யத்வஂ கேவலவாதஜத்வேந த்ர்ஷ்டவ்யம்| யதாஹ– “பாணிபாதஶிரஃபஷ்டஶ்ரோணீஃ ஸ்தப்நாதி மாருதஃ| தண்டவத் ஸ்தப்தகாத்ரஸ்ய தண்டகஃ ஸோऽநுபக்ரமஃ||” (ச. சி. அ. ௨௮) இதி| தாஸ்விதி ஸர்வதமநீஷு||௩௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தேஷாஂ லக்ஷணமாஹ– கபாந்வித இத்யாதி| தாஸ்விதி ஸர்வதமநீஷு| பஶஂ கபாந்வித இத்யநேந பித்தமபி ந வார்யத இத்யாஹுஃ| சரகே த்வஸ்யாஸாத்யத்வஂ கேவலவாதஜத்வேந த்ரஷ்டவ்யம்| யதாஹ– “பாணிபாதஶிரஃபஷ்டஶ்ரோணீஃ ஸ்தப்நாதி மாருதஃ| தண்டவத் ஸ்தப்தகாத்ரஸ்ய தண்டகஃ ஸோऽநுபக்ரமஃ||” (ச. சி. அ. ௨௮) இதி| தாஸ்விதி ஸர்வதமநீஷு||௩௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அந்தராயாமபஹிராயாமயோஃ ஸாதாரணஂ ரூபமாஹ– ‘தநுஸ்துல்யஂ நமேத்யஸ்து ஸ தநுஸ்தம்பஸஞ்ஜ்ஞகஃ’ இதி||௩௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அந்தராயாமபஹிராயாமயோஃ ஸாதாரணரூபமாஹ– ஸ்தம்பஃ ஸாமாந்யஃ, தநுஃஸ்தம்பஃ அஸ்யைவ பேதஃ| தநுஸ்துல்யமிதி தநுஸ்துல்யஂ க்ரோடேந நம்ரஸ்திஷ்டதி, தண்டாபதாநகஸ்து ஶுஷ்ககாஷ்டதண்டவத்||௩௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஶேஷலக்ஷணமாஹ– அங்குலீத்யாதி| வக்ஷோ பாஹுத்வயாந்தரம்| ஹதயஂ ததப்யந்தரஂ த்வ்யங்குலம்| ஸ்நாயுப்ரதாநஂ லதாவதநேகப்ரரோஹஂ ஸ்நாயுஜாலம்; ஸ்நாயுரித்யுபலக்ஷணஂ, தேந ஸிராகண்டரயோரபி க்ரஹணம்| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “மஹாஹேதுர்பலீ வாயுஃ ஸிராஃ ஸஸ்நாயுகண்டராஃ| மந்யாபஷ்டாஶ்ரிதா பாஹ்யாஃ ஸஂஶோஷ்யாயாமயேத்பஹிஃ||” இத்யாதி| அப்யந்தராயாமஂ க்ரோடே நதஂ, பாஹ்யாயாமஂ பஷ்டே நதம்| அந்தராயாமபஹிராயாமாப்யாஂ தந்த்ராந்தரோக்தகுப்ஜஸ்யாவரோதஃ| யதுக்தம்– “ஹதயஂ யதி வா பஷ்டமுந்நதஂ க்ரமஶஃ ஸருக்| க்ருத்தோ வாயுர்யதா குர்யாத்ததா தஂ குப்ஜமாதிஶேத்||” இதி||௩௪-௩௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விஶேஷலக்ஷணமாஹ– அங்குலீத்யாதி| பலீ வாயுஃ குபிதஃ குல்பௌ சரணகுடிகே, வக்ஷோ பாஹுத்வயாந்தரஂ, ஹதயஂ ததப்யந்தரஂ த்வ்யங்குலஂ, ஸ்நாயுப்ரதாநஂ லதாவதநேகப்ரரோஹஂ ஸ்நாயுஜாலஂ, ஸ்நாய்வித்யுபலக்ஷணஂ, தேந ஸிராகண்டரயோரபி க்ரஹணம்| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “மஹாஹேதுர்பலீ வாயுஃ ஸிராஃ ஸஸ்நாயுகண்டராஃ| மந்யாபஷ்டாஶ்ரிதா பாஹ்யாஃ ஸஂஶோஷ்யாயாமயேத்பஹிஃ” இத்யாதி| ததஃ ஸ்நாயுப்ரதாநஂ தநுரிவ நாமயேத்| அப்யந்தராயாமஂ க்ரோடே நதம்| ஹநுஃ கண்டகபோலஸந்திஃ| பஹிராயாமலக்ஷணமாஹ– பாஹ்யேத்யாதி| பூர்வவத்பாஹ்யஸ்நாயுப்ரதாநஂ தநுர்வதாநமேத்| பாஹ்யாயாமஂ பஷ்டே நதஂ வக்ஷஃகட்யூருபங்க்த்வாத்| தமஸாத்யமாஹுஃ||௩௪-௩௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உக்தாநாமாக்ஷேபகப்ரகாராணாஂ கபபித்தாநுபந்தமாஹ– கபபித்தாந்வித இத்யாதி| ஏதச்ச தண்டாபதாநகலக்ஷணமேவ ஜேஜ்ஜடேந வ்யாக்யாதம்| பித்தகபாநுபந்தஶ்சாத்ர ஶைத்யஶோதகுருத்வாநீத்யாதிநோக்தலக்ஷண ஏவ போத்யஃ| சதுர்தமபிகாதஜமிதி தண்டாபதாநகாதித்ரிதயாபேக்ஷ்ய சதுர்தத்வம், அபிகாதஜஂ தண்டாத்யபிகாதகுபிதவாதஜம்; அஸ்ய ச லக்ஷணம்– ‘‘யதா து தமநீஃ ஸர்வாஃ’’ இத்யாதிநோக்தஸாமாந்யலக்ஷணஂ த்ரஷ்டவ்யம்||௩௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உக்தாநாமாக்ஷேபப்ரகாராணாஂ கபபித்தாநுபந்தமாஹ– கபேத்யாதி| கபபித்தாநுபந்தஶ்சாத்ர ஶைத்யஶோஷகுருத்வாநீத்யாதிநோக்தலக்ஷணே போத்தவ்யஃ, கேவலஃ ஸ்வதந்த்ர ஆக்ஷேபஂ கரோதி| அந்யஂ சதுர்தமபிகாதஜம்| தண்டாபிகாதகுபிதவாதஜாதஸ்ய து லக்ஷணம்| ‘யதா து தமநீஃ ஸர்வாஃ’ இத்யாதிநா ஜ்ஞேயம்||௩௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யத்வமாஹ– கர்பபாதேத்யாதி| கதாதரஸ்த்வாஹ– கபபித்தாந்வித இத்யாதிநா நிமித்தபேதேநாக்ஷேபகஶ்சதுர்தா இதி; தத்யதா– ஏகஃ கபாந்விதேந வாதேந, த்விதீயஃ பித்தாந்விதேந, ததீயஃ கேவலேந, சதுர்தோऽபிகாதேநேதி| அத்ர பக்ஷே கர்பபாதஶோணிதாதிஸ்ராவஜௌ கேவலவாதேந க்ராஹ்யௌ| ஏதேஷாஂ ச முஹுர்முஹுராக்ஷேபணஂ போத்யம் ஆக்ஷேபகவிஶேஷத்வாத்||௩௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யமாஹ– கர்பேத்யாதி| அத்ராபதாநகமுபலக்ஷணஂ, தேந சதுஷ்டயமபி கஹ்யதே ‘கபபித்தாந்விதஃ’ இத்யாதி நிமித்தபேதேந சதுர்த ஆக்ஷேபக இதி கதாதரஃ| தத்யதா– ஏகஃ கபாந்விதேந வாதேந, த்விதீயஃ பித்தாந்விதேந, ததீயஃ கேவலேந, சதுர்தோऽபிகாதஜேநேதி| அத்ர கர்பபாதஶோணிதாதிஸ்ராவஜௌ கேவலவாதேந க்ராஹ்யாவிதி| ஏஷாஂ ச முஹர்முஹுராக்ஷேபணஂ ஜ்ஞேயம், ஆக்ஷேபகவிஶேஷாத்||௩௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பக்ஷவதமாஹ– கஹீத்வேத்யாதி| அர்தமிதி அர்தமர்யாதயா அர்தநாரீஶ்வரவத்| பக்ஷஂ பாஹுகக்ஷபார்ஶ்வாதிபாகம், அந்யதரமிதி வாமஂ தக்ஷிணஂ வா| ஸந்திபந்தாந் கபஸஹிதஸ்நாயுபிர்வதாந் மோக்ஷயந்நிதி கதாதரஃ; அத ஏவ “ஸிராஃ ஸ்நாயூர்விஶோஷ்ய” இத்யுக்தம்| அர்தகாய இத்யுக்தேऽபி கத்ஸ்நக்ரஹணஂ யுகபத் ஸர்வார்தாங்கவ்யாப்த்யர்தம்| அகர்மண்ய ஈஷச்சேஷ்டாக்ஷமஃ| விசேதநோऽல்பசேதநஃ, ஈஷத்ஸ்பர்ஶாதிஜ்ஞாநவாநித்யர்தஃ| தத்வச்சேத்யநேந ஸிராஃ ஸ்நாயூர்விஶோஷ்ய சேத்யாதிஸம்ப்ராப்திஂ லக்ஷணஂ சாதிதிஶதி||௩௯-௪௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பக்ஷவதமாஹ– கஹீத்வேத்யாதி| வாயுஸ்தநோஃ ஶரீரஸ்யார்தஂ கஹீத்வா ஸிராஃ ஸ்நாயூர்விஶோஷ்ய ஶோஷயித்வா அந்யதரஂ பக்ஷஂ ஹந்தி நிரீஹஂ கரோதி| அர்தமிதி அர்தமர்யாதயா அர்தநாரீஶ்வரவத்| பக்ஷமிதி ஶரீரார்தஂ பாஹுகக்ஷபார்ஶ்வாதிபாகம், அந்யதரமிதி வாமஂ தக்ஷிணஂ வேதி| கிஂ குர்வந்? ஸந்தீநாஂ பந்தாந் ஸந்திபந்தாந் கபஸஹிதஸ்நாயுபிர்வதாந் விமோக்ஷயந்நிதி கதாதரஃ| அதஃ ஸிராஃ ஸ்நாயூர்விஶோஷ்யேத்யுக்தம்| தஸ்ய ததாவிதஸ்ய புஂஸஃ கத்ஸ்நோ நிஃஶேஷ அர்தகாயோऽகர்மண்யோ விசேதநஃ ஸ்யாத்| அர்தகாய இத்யுக்தேऽபி கத்ஸ்நக்ரஹணஂ யுகபத்ஸர்வாங்கவ்யாப்த்யர்தம்| அகர்மண்ய ஈஷச்சேஷ்டாக்ஷயஃ| விசேதநோऽல்பசேதநஃ ஈஷத்ஸ்பர்ஶாதிஜ்ஞாநவாநித்யர்தஃ| கேசிதாசார்யாஸ்தஂ வ்யாதிமேகாங்கரோகஂ விதுஃ, அந்யே பக்ஷவதஂ விதுஃ| ஸர்வகாயாஶ்ரிதே ஸமஸ்ததேஹகதே வாதே தத்வத்ஸர்வாங்கரோகமித்யாஹுஃ| தத்வச்சேத்யநேந ‘ஸிராஃ ஸ்நாயூர்விஶோஷ்ய ச’ இத்யாதிஸம்ப்ராப்திஂ லக்ஷணஂ சாதிதிஶதி||௩௯-௪௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தஸ்யைவ ஸாத்யாஸாத்யஜ்ஞாநார்தமாஹ– தாஹேத்யாதி| ஏதச்ச லக்ஷணமந்யத்ராபி வாதரோகே த்ரஷ்டவ்யம், அத ஏவ ஸாமாந்யேந வாயாவிதி கதவாந்| ஶுத்தஃ கேவலஃ| அந்யேநேதி கபேந, பித்தேந வா| க்ஷயஹேதுகமிதி தாதுக்ஷயகுபிதஶுத்தவாதஜமிதி||௪௨-௪௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்யைவ ஸாத்யாஸாத்யத்வஜ்ஞாநார்தமாஹ– தாஹேத்யாதி| ஏவஂ லக்ஷணமந்யத்ராபி வாதரோகே த்ர்ஷ்டவ்யம்| பக்ஷாகாதஸ்ய ஸாத்யாஸாத்யத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ– ஶுத்தேத்யாதி| ஶுத்தஃ கேவலஃ, கச்ச்ரஸாத்யஂ கஷ்டஸாத்யஂ, அந்யேந ஸஂஸஷ்டஂ கபேந பித்தேந வா யுக்தஂ, க்ஷயஹேதுகஂ தாதுக்ஷயஜமித்யர்தஃ||௪௨-௪௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அர்திதமாஹ– உச்சைரித்யாதி| அர்தயதி பீடயதி| அபவர்ததே வக்ரீபவதி| சலதி கம்பதே| வாக்ஸங்கோऽநிர்கமோ வசநஸ்ய| ஆதிஶப்தேந ப்ரூகண்டாதீநாஂ க்ரஹணம்| வைகதஂ வேதநாஸ்புரணவக்ரத்வாதிகம்| க்ரீவேத்யாதி யஸ்மிந் பார்ஶ்வேऽர்திதஂ தஸ்மிந் க்ரீவாதீநாஂ வேதநேதி யோஜ்யம்| தந்த்ராந்தரே து முகார்தவச்சரீரார்தவ்யாபகோऽப்யர்திதஃ படிதஃ| யதாஹ தடபலஃ– ‘அர்தே தஸ்மிந் முகார்தே வா கேவலே ஸ்யாத்ததர்திதம்|’ (ச. சி. அ. ௨௮) இதி| நநு, யத்யேவஂ ததா அர்திதார்தாங்கவாதயோஃ கோ பேதஃ? உச்யதே– வேகித்வேநார்திதே கதாசித்வேதநா பவதி, அர்தாங்கவாதே து ஸர்வதைவேதி பேதஃ; அதவா யதோக்தஃ ஸர்வாங்கோऽர்திதஃ தத்விபரீதஸ்த்வர்தாங்கவாத இத்யாஹுஃ| ஸுஶ்ருதேந து முகமாத்ர ஏவார்திதஃ படிதஃ, அர்தஶரீரஸ்யார்தாங்கவாதேந லப்தத்வாத்| ஸ ஏவாத்ர மாதவேந லிகிதஃ||௪௪-௪௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அர்திதஸ்ய நிதாநபூர்வகஂ லக்ஷணமாஹ– உச்சைரித்யாதி| உச்சைர்பாஷணஂ, கடிநாநி பூகபலாதீநி காததஃ, விஷமாச்சயநாத் க்ரீவாதிவைபரீத்யஶயநாத், அர்தயதி பீடயதி, க்ரீவாஂ வ்யாப்ய அபவர்ததே வக்ரீபவதி, சலதி கம்பதே, வாக்ஸங்கோ வசநஸ்யாநிர்கமஃ| ஆதிஶப்தேந கண்டநாஸாதீநாஂ க்ரஹணஂ, வைகதஂ வேதநாஸ்புரணவக்ரத்வாதிகம்| க்ரீவேத்யாதி யஸ்மிந் பார்ஶ்வேऽர்திதஂ தஸ்மிந்பார்ஶ்வே க்ரீவாதீநாஂ வேதநேதி யோஜ்யம்| சிபுகஂ முககுஹரஸ்யாதோபாகஃ| தந்த்ராந்தரே முகார்தவச்சரீரார்தவ்யாபகோऽப்யர்திதஃ படிதஃ| யதாஹ தடபலஃ– “அர்தே தஸ்மிந்முகார்தே வா கேவலே ஸ்யாத்ததர்திதம்” இதி||௪௪-௪௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தஸ்யாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– க்ஷீணஸ்யேத்யாதி| அநிமிஷாக்ஷஸ்ய நிமேஷாஸமர்தசக்ஷுஷஃ| ப்ரஸக்தாவ்யக்தபாஷிண இதி ப்ரஸக்தஂ ப்ரகர்ஷேண ஸக்தமப்ரவத்தம், அவ்யக்தஂ ப்ரபீடிதவர்ணபதஂ, பாஷிதுஂ ஶீலஂ யஸ்ய ஸ ததா| அந்யே து ப்ரஸக்தஂ நிரந்தரமாஹுஃ; தந்ந, சரகே ‘‘தீநா ஜிஹ்வா ஸமுத்க்ஷிப்தா காலே ஸஜ்ஜதி சாஸ்ய வாக்|’’ (ச. சி. அ. ௨௮) இதி வசநாத்| த்ரிவர்ஷமிதி அதீதவர்ஷத்ரயம்; அதவா த்ரயாணாஂ முகநாஸாசக்ஷுஷாஂ வர்ஷஃ ஸ்ரவணஂ யத்ர தத்ததேத்யாஹுஃ||௪௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்யாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– க்ஷீணஸ்யேத்யாதி| அநிமிஷாக்ஷஸ்ய நிமேஷாஸமர்தசக்ஷுஷஃ| ப்ரஸக்தேதி ப்ரகர்ஷேண ஸக்தஂ லக்நமப்ரவத்தஂ, கண்டதால்வாதிவர்ணோச்சாரணஸ்தாநேஷு, அவ்யக்தமஸ்புடஂ பீடிதவர்ணபதஂ பாஷிதுஂ ஶீலஂ யஸ்ய ஸ ததா| அந்யே து ப்ரஸக்தஂ நிரந்தரமாஹுஃ; தந்ந, சரகே– “காலே ஸஜ்ஜதி சாஸ்ய வாக்” இதி வசநாத்| த்ரிவர்ஷமிதி அதீதவர்ஷத்ரயம், அதவா த்ரயாணாஂ முகநாஸிகாசக்ஷுஷாஂ வர்ஷஃ ஸ்ரவணஂ யத்ர தத்ததேத்யாஹுஃ| வேபநஸ்ய கம்பநஶீலஸ்ய||௪௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆக்ஷேபகாதீநாமர்திதாந்தாநாஂ வேகித்வமாஹ– கத இத்யாதி| ஸ்வாஸ்த்யஂ பீடாலாகவஂ, பாராபகமே ஸுகித்வவ்யபதேஶவத்||௪௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஆக்ஷேபகாதீநாமர்திதாந்தாநாஂ தாவத்வேகித்வமாஹ– கத இத்யாதி| பாராபகமே ஸுகித்வவ்யபதேஶவத்||௪௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஹநுக்ரஹமாஹ– ஜிஹ்வேத்யாதி| ஹநுமூலஸ்தஃ கபோலமூலஸ்தஃ| ஹநுஂ ஸ்ரஂஸயித்வாऽதஃ கத்வா| விவதாஸ்யத்வம் ஆஸ்யவிவதிஂ, ஸஂவதாஸ்யதாம் ஆஸ்யஸஂவதிஂ; ஸா ச வாயோரநியதகாரித்வாத்||௪௯-௫௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஹநுக்ரஹமாஹ– ஜிஹ்வேத்யாதி| ஜிஹ்வாநிர்லேகநாத் ஜிஹ்வாகர்ஷணாத் தந்தகாஷ்டாதிநா, ஶுஷ்காணாஂ சணகாதீநாஂ பக்ஷணாத்| அபிகாததஃ தாடநாத்| ஹநுமூலஸ்தஃ கபோலமூலஸ்தஃ| ஹநுஂ ஸ்ரஂஸயித்வா அதஃ கத்வா, விவதாஸ்யத்வஂ ப்ரஸாரிதவதநத்வஂ, ஸஂவதாஸ்யத்வஂ ஸங்குசிதமுகதாம்| அத்ர ஸஂவதிர்விவதிர்வா வாயோரநியதகாரித்வாத்| ஸ ஏவ வாதஃ குபித இத்யர்தஃ| தேந கச்ச்ராச்சர்வணஂ பாஷணஂ ச ஸ்யாத்||௪௯-௫௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மந்யாஸ்தம்பமாஹ– திவாஸ்வப்நேத்யாதி| ஸ ஏவேதி வாதஃ||௫௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மந்யாஸ்தம்பமாஹ– திவேத்யாதி| ஆஸநமுபவேஶஃ, ஸ்தாநமூர்த்வபவநஂ, விவதோர்த்வநிரீக்ஷணஂ வக்ரமார்காவலோகநம்| ஸ ஏவேதி வாதோ திவாஸ்வப்நாதிபிஃ குபிதஃ ஸந், ஶ்லேஷ்மணாऽऽவதோ மந்யாஸ்தம்பஂ ப்ரகுருதே, மந்யாஸ்தம்பஂ கேசிதபதாநகபூர்வரூபஂ மந்யந்தே||௫௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஜிஹ்வாஸ்தம்பமாஹ– வாகித்யாதி| வாக்வாஹிநீஸிராஸஂஸ்த இதி வாக்வாஹிநீ யா ஸிரா தத்ர ஸஂஸ்த இதி யோஜ்யஂ, ஸமஸ்தபக்ஷே “புஂவத் கர்மதாரயஜாதீயதேஶீயேஷு” இத்யநேந புஂவத்பாவப்ராப்தேஃ| அந்நபாநவாக்யேஷ்வநீஶதேதி அந்நபாநாப்யவஹாரவசநேஷு அஸாமர்த்யம்||௫௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஜிஹ்வாஸ்தம்பமாஹ– வாகித்யாதி| வாக்வாஹிநீ வா ஸிரா தத்ர ஸஂஸ்த இதி யோஜ்யம்| அந்நபாநவாக்யேஷ்வநீஶதேதி அந்நபாநாப்யவஹாரவசநேஷ்வஸாமர்த்யம்||௫௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸிராக்ரஹமாஹ– ரக்தமித்யாதி| மூர்ததரா இதி க்ரீவாகதாஃ, தாஸாஂ ரூக்ஷத்வஂ வேதநாவத்த்வஂ கஷ்ணத்வஂ ச குர்யாத்| ஸோऽஸாத்ய இதி ஸ்வரூபேணைவ, காகணகுஷ்டவத்| ஶிரோக்ரஹ இதி பாடாந்தரேऽபி ஶிரோதாரகஸிராதுஷ்ட்யா ஶிரோவேதநாகாரித்வாத் ‘ஶிரோக்ரஹ’ இதி வ்யபதேஶஃ, லக்ஷணஂ து ததேவ||௫௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸிராக்ரஹமாஹ– ரூக்ஷாஃ ஸவேதநாஃ கஷ்ணா இதி ரூக்ஷகஷ்ணவேதநாவத்த்வஂ குர்யாத்| ஸோऽஸாத்ய இதி ஸ்வரூபேண ஹஸ்தகதத்ரவ்யவத்| ‘ஶிரோக்ரஹஃ’ இதி பாடாந்தரஂ, தத்ர ஶிரோதாரகஸிராதுஷ்ட்யா ஶிரோவேதநாகாரித்வாத், ஶிரோக்ரஹலக்ஷணஂ து ததேவ||௫௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கத்ரஸீமாஹ– ஸ்பிக்பூர்வேத்யாதி| ஸ்பிக் பூர்வா ப்ரதமதோ க்ராஹ்யா ஸ்தம்பருக்தோதைர்யஸ்யாஃ ஸா ஸ்பிக்பூர்வா; ஈஶாநஸ்து பூர்வா ப்ரதமா கத்ரஸீ வாதாதிதி யோஜயதி, ஏஷா ச வ்யாக்யா ஸ்பிக்ஶப்தஸ்ய நபுஂஸகத்வேந ‘பூர்வா ஸ்பிக் கடீபஷ்ட’ இத்யாதிநா பாடேந வோபபத்யதே நாந்யதா| ‘ஸ்பிக்பூர்வம்’ இதி பாடாந்தரஂ ஜாநுஜங்காபதமித்யநேந யோஜ்யம்| க்ரமாதிதி ந யுகபத்| வாதாதிதி சேதஃ| வாதகபாரப்தா கத்ரஸீ, ஸா உக்தவாதலக்ஷணயுக்தாऽபி தந்த்ராகௌரவாதியுக்தா பவதீதி கதஸீத்வயமுக்தம்||௫௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கத்ரஸீமாஹ– ஸ்பிகித்யாதி| கத்ரஸீ ஸ்தம்பருக்தோதைஃ க்ரமாத் கடிபஷ்டோருஜாநுஜங்காபதஂ கஹ்ணாதி, ததா முஹுஃ ஸ்பந்ததே ஸா வாதஜா ஜ்ஞேயா, கதம்பூதா கத்ரஸீ? ஸ்பிக் பூர்வா ப்ரதமதோ க்ராஹ்யா ஸ்தம்பருக்தோதைர்யஸ்யாஃ ஸா ஸ்பிக்பூர்வா| ஈஶாநஸ்து பூர்வா ப்ரதமா கத்ரஸீ வாதாதிதி யோஜயதி| ஏஷா ச வ்யாக்யா ஸ்பிக்ஶப்தஸ்ய நபுஂஸகத்வேந, ‘பூர்வா ஸ்பிக் ஸகடீபஷ்ட’– இத்யாதிபாடேந வோபபத்யதே, நாந்யதா| ‘ஸ்பிக்பூர்வம்’ இதி பாடாந்தரஂ ஜாநுஜங்காபதமித்யநேந யோஜ்யம்| க்ரமாதிதி ந யுகபத்| கத்ரஸீ ரங்கிணீதி லோகே| வாதாதிதி சேதஃ, வாதகபாரப்தா கத்ரஸீ, ஸா ப்ரோக்தா வாதலக்ஷணயுக்தா தந்த்ராகௌரவாதியுக்தாऽபி பவதீதி கத்ரஸீத்வயமுக்தம்||௫௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கத்ரஸ்யாஃ புநரபி விஶேஷலக்ஷணமாஹ– வாதஜாயாமித்யாதி| ஸுகமம்||௫௫-௫௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஶ்வாசீமாஹ– தலமித்யாதி| தலஂ ஹஸ்தஸ்யோபரிபாகஃ, தலஶப்தோऽத்ர உபரிவசநஃ, யதா– பூதலமிதி கயதாஸஃ| தேநாயமர்தஃ– பாஹ்வோஃ பஷ்டஂ பாஹுபஷ்டஂ, தத ஆரப்ய ஹஸ்ததலஂ லக்ஷீகத்யாங்குலீநாஂ யாஃ கண்டராஸ்தாஃ ஸந்தூஷ்ய பாஹ்வோஃ கர்மக்ஷயகரீ யா ஸா விஶ்வாசீ| பாஹ்வோஃ கர்ம க்ரஹணாகுஞ்சநாதி, த்வித்வஂ சாத்ர ஸம்பவபரஂ, தேநைகபாஹாவபி பவதி வாதரக்தவத்| விஶ்வாசீ சேதி சகாரேண கத்ரஸீவிஶ்வாச்யோஃ கல்லீஸஞ்ஜ்ஞாஂ தர்ஶயதி, தயோரபி கரமூலாவமோடநகாரித்வாத்; யதுக்தஂ ஹாரீதே– ‘‘விஶ்வாசீ கத்ரஸீ சோக்தா கல்லீ தீவ்ரருஜாந்விதா|’’ இதி கயதாஸஃ| சக்ரஸ்த்வாஹ– சரகே “கல்லீ து பாதஜங்கோருகரமூலாவமோடநீ|” (ச. சி. அ. ௨௮) இத்யநேந விஶ்வாச்யாஃ பதகேவ கல்லீ படிதா, ஸுஶ்ருதேந து கல்லீ ந படிதைவ; நஹி தேந தந்த்ராந்தரோக்தஸர்வவிகாராஃ பட்யந்தே, சரகக்தபரஸ்பரவாதாவரணலக்ஷணமேவ ந படிதஂ; ஹாரீதேந து தீவ்ரருஜாயோகாத் கத்ரஸீவிஶ்வாச்யோஃ கல்லீத்வஂ படித்வஂ, பவதி ஹி தர்மாந்தரயோகாத் கஸ்யசித்விகாரஸ்ய ரோகாந்தரத்வஂ; யதா– அஷ்டீலைவ ப்ரத்யஷ்டீலா, அஶ்மர்யேவ ஶர்கரா, பாண்டுரோக ஏவ காமலேத்யாதி||௫௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விஶ்வாசீமாஹ– தலமித்யாதி| கண்டரா மஹாஸ்நாயுஃ, தலஂ ஹஸ்தஸ்யோபரிபாகஃ, தலஶப்தோऽத்ரோபரிவசநஃ, யதா– பூதலமிதி| தேநாயமர்தஃ பாஹ்வோஃ பஷ்டஂ பாஹுபஷ்டஂ, ததாரப்ய ஹஸ்ததலஂ லக்ஷீகத்யாங்குலீநாஂ யாஃ கண்டராஃ தாஃ ஸந்தூஷ்ய பாஹ்வோஃ கர்மக்ஷயகரீ யா ஸா விஶ்வாசீ| பாஹ்வோஃ கர்ம– ஆகுஞ்சநக்ரஹணாதி, த்வித்வஂ சாத்ர ஸம்பவபரஂ, தேநைகபாஹாவபி பவதி, வாதரக்தவத்| விஶ்வாசீ சேதி சகாரேண கத்ரஸீவிஶ்வாச்யோஃ கல்லீஸஞ்ஜ்ஞா தர்ஶிதா, தயோரபி கரமூலாவமோடகத்வாத்||௫௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ரோஷ்டுகஶீர்ஷமாஹ– வாதேத்யாதி| வாதஶோணிதஜ இதி வாதரக்தாக்யவிகாரஜஃ, சிகித்ஸாபேதார்தஂ பதக் படித இதி கயதாஸஃ| வாதஶோணிதாப்யாஂ ஜாத இதி ஜேஜ்ஜடஃ| தஶ்யதே ஹ்யயஂ வாதரக்தவ்யதிரேகேணாபி; ஜாநுதேஶநியதத்வேந விஶிஷ்டலக்ஷணத்வேந சேதரவாதரக்தஶோதாத்பேத இதி| க்ரோஷ்டுகஶீர்ஷவத் ஶகாலமஸ்தகவத் ஸ்தூலஃ||௫௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ரோஷ்டுகஶீர்ஷமாஹ– வாதேத்யாதி| வாதஶோணிதாப்யாஂ ஜாதோ வாதஶோணிதஜஃ, ந புநர்வாதரக்தேந வ்யாதிநா ஜநிதஃ, ஜாநு மத்யே ஊருஜங்கயோஃ ஸந்திஃ, ஸ்தௌல்யேந ஆகத்யா ச க்ரோஷ்டுஶீர்ஷவத்||௫௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கஞ்ஜமாஹ– வாயுரித்யாதி| ஸக்த்நஃ ஊர்த்வஜங்காயாஃ, கண்டராஂ மஹாஸ்நாயும், ஆக்ஷிபேத் ஈஷத் க்ஷிபேத், கிஞ்சித்கதிமத்த்வாதிதி கயதாஸஃ| ஸக்த்நோரிதி த்விவசநேநைவ த்வித்வே லப்தே த்வயோரிதி பதேந நியமயதி– ஸக்தித்வயஸ்யைவ வதாத் பங்குஃ, ஏகஸக்திவதாத் கஞ்ஜ இதி; வதஶ்சாத்ர கமநாதிக்ரியாநாஶஃ||௫௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கஞ்ஜபங்குவாதாவாஹ– வாயுரித்யாதி| யதா கட்யாஂ ஸ்திதோ வாயுஃ ஸக்த்நஃ ஊர்த்வஜங்காயாஃ கண்டராஂ மஹாஸ்நாயுமாக்ஷிபேத் ஈஷத் க்ஷிபேத் கிஞ்சித்கதிமத்த்வாதிதி கயதாஸஃ, ததா ஜந்துஃ கஞ்ஜோ பவதி| பங்குஃ ஸக்த்நோர்த்வயோர்வதாதிதி ஸர்வதா கதிவிகாதாத் பங்குரிர்தஃ| ஸக்த்நோரிதி த்விவசநேநைவ த்வித்வே லப்தே த்வயோரிதிபதேந நியமயதி– ஸக்தித்வயஸ்யைவ வதாத்பங்குஃ, ஏகஸக்திவதாத்கஞ்ஜ இதி| வதஶ்சாத்ர கமநக்ரியாநாஶஃ||௫௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கஞ்ஜவிஶேஷமாஹ– ப்ரக்ராமந்நித்யாதி ப்ரக்ராமந்நிதி கமநமாரபமாணோ வேபதே| ப்ரஶப்தோऽயமாதிகர்மணி| கஞ்ஜந்நிவ கச்சதி விகலயந்நிவ கச்சதி, கமநாரம்பேந அந்யேந ஸஂஸஷ்டஂ வேபதே தேந கஞ்ஜாதஸ்ய பேதஃ| முக்தேத்யாதிமித்யாஹுஃ| முக்தஸந்திப்ரபந்தநமிதி ஶிதிலீகதஸந்திபந்தநம்| கலாயகஞ்ஜ இதி ஶாஸ்த்ரே ரூடா ஸஞ்ஜ்ஞா; அயமேவாந்யத்ர கஞ்ஜவாத இத்யுக்தஃ||௬௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கலாயகஞ்ஜமாஹ– ப்ரக்ராமந்நித்யாதி| ப்ரக்ராமந் பாதவிக்ஷேபஂ குர்வந், வேபதே கம்பதே| கஞ்ஜந்நிவேத்யாதி வைகல்யஂ குர்வந்நிவ கச்சதி| முக்தஸந்திப்ரபந்தநஂ ஶிதிலீகதஸந்திபந்தநம்| கலாயகஞ்ஜ இதி ஶாஸ்த்ரே ரூடிஃ ஸஞ்ஜ்ஞா||௬௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதகண்டகமாஹ– ருகித்யாதி| விஷமபாதந்யாஸகுபிதஃ ஶ்ரமகுபிதோ வா வாயுர்குல்பே வேதநாஂ ஜநயந், வாதகண்டகமித்யாஹுஃ; அயமேவாந்யத்ர ‘குடுகாவாத’ இத்யுக்தஃ||௬௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதகண்டகமாஹ– ருகித்யாதி| யதா விஷமபாதந்யாஸகுபிதஃ ஶ்ரமகுபிதோ வா வாயுர்குல்பேவேதநாஂ ஜநயதி, தஂ வாதகண்டகமித்யாஹுஃ; அயமேவாந்யத்ர ‘குடுகாவாத’ இத்யுக்தஃ||௬௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாததாஹமாஹ– பாதயோரித்யாதி| விஶேஷதஶ்சங்க்ரமத இத்யநேந ஸ்திதஸ்ய மந்தோ தாஹ இதி தர்ஶயதி| வைவர்ண்யாதேரபாவாத்வாதரக்தாதஸ்ய பேதஃ||௬௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பாததாஹமாஹ– பாதயோரித்யாதி| பாதயோஃ விஶேஷதஶ்சங்க்ரமதஃ விஶேஷேண கச்சதஃ, விஶேஷதஶ்சங்க்ரமத இத்யேநந ஸ்திதஸ்ய மந்தோ தாஹ இதி தர்ஶயதி| வைவர்ண்யாதேரபாவாத்வாதரக்தாதஸ்ய பேதஃ||௬௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாதஹர்ஷமாஹ– ஹஷ்யேதே இத்யாதி| ஹஷ்யேதே ஹர்ஷயுக்தௌ பவதஃ, ஹர்ஷஶ்ச ரோமாஞ்சப்ராயஃ அந்தஃஶீதோ ஜிணிஜிணிவத் வேதநாவிஶேஷ இத்யாஹுஃ; ஜிணிஜிணி து ந சிராநுபந்திநீ கேவலவாதஜேதி பேதஃ||௬௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பாதஹர்ஷமாஹ– ஹஷ்யேதே இத்யாதி| ஹஷ்யேதே ஹர்ஷயுக்தௌ பவதஃ, ஹர்ஷஶ்ச ரோமாஞ்சப்ராயோऽந்தஃஶீதோ ஜிணிஜிணிவத் வேதநாவிஶேஷஃ||௬௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஂஸேத்யாதி| அஂஸேத்யாதிநா ஶ்லோகார்தேநாஂஸஶோஷஃ கேவலவாதஜ உச்யதே| அஂஸபந்தநகாரகஃ ஶ்லேஷ்மா அஂஸபந்தநஃ; ஏததநந்தரஂ ‘அஂஸஶோஷஂ ஜநயேத்’ இதி ஶேஷ இதி கார்திகஃ||௬௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அர்தார்தஶ்லோகேநாஂஸஶோஷாவபாஹுகயோர்லக்ஷணமாஹ– அஂஸேத்யாதி| அஂஸஶப்தேநாஂஸஸமீபோபலக்ஷிததேஶோஂऽஸதேஶஃ| அஂஸோ பாஹுஶிரஃ, தத்ர ஸ்திதோ வ்யவஸ்திதஃ| அஂஸபந்தநமிதி அஂஸபந்தநகாரகஃ ஶ்லேஷ்மா அஂஸபந்தநஃ, தத்ராஂஸபந்தநஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ ஶோஷயித்வா ஸ ததநந்தரஂ அஂஸஶோஷஂ ஜநயேதிதி வாக்யஶேஷ இதி கார்திகஃ||௬௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அவபாஹுகமாஹ– ஸிராஶ்சேத்யாதிநா| தத்ரஸ்தோஂऽஸதேஶஸ்தஃ| அயஂ ச வாதகபஜஃ| அந்யே து மிலித்வா அவபாஹுகலக்ஷணமாஹுஃ; தந்ந, யதஃ ஸுஶ்ருதேநோக்தம்– ‘அஂஸஶோஷாவபாஹுகயோர்பாஹுமத்யே ஸிராவ்யதஃ’ (ஸு. ஶா. அ. ௮) இதி| ஏததநந்தரஂ ஸுஶ்ருதேந பாதிர்யஂ படிதம்– “யதா ஶப்தவஹஂ வாயுஃ” (ஸு. நி. அ. ௧) இத்யாதிநா, மாதவேந து ப்ரகரணாநுரோதஂ மந்யமாநேந கர்ணரோக ஏவ தத் படிதஂ, கிந்து ஸுஶ்ருதேந வாதவ்யாதௌ பாதிர்யஂ படித்வாऽபி பாதிர்யகர்ணஶூலௌ ஶாலாக்யऽபி படிதௌ; புநருக்தமிதி சேத்; நைவ, ஸம்ப்ராப்திபேதபிந்நத்வாத்; வாதவ்யாதௌ ஶப்தவஹமித்யநேந கர்ணஶஷ்குல்யவச்சிந்நநபோதேஶ உக்தஃ, ஶாலாக்யே ச ஶப்தவஹாஃ ஸிரா இத்யுக்தம்| மாதவேந து கர்ணரோகே ஶப்தாஶ்ரவணத்வாவிஶேஷாதேததேவ தத்ர படிதமித்யவிரோதஃ|௬௫|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸிராஶ்சேத்யாதிநா அவபாஹுகஃ| தத்ரஸ்தோஂऽஸதேஶஸ்தஃ, ஸிராஃ ஆகுஞ்ச்யாவபாஹுகஂ ஜநயேத்| அயஂ ச கபவாதஜஃ| அத்ராஂஸஶோஷமவபாஹுகமிதி ரோகத்வயமுக்தவாந், அந்யே து மிலித்வாऽவபாஹுகலக்ஷணமாஹுஃ, தந்ந யதஃ ஸுஶ்ருதேந ரோகத்வயஂ பதக் படிதம்– “அஂஸஶோஷாவபாஹுகயோர்பாஹுமத்யே ஸிராவ்யதஃ” இதி|௬௫|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மூகாதீஂஸ்த்ரீநாஹ– ஆவத்யேத்யாதி| அக்ரியகாந் அவசநக்ரியகாநிதி; நஞயமபாவே, ஈஷதர்தே ச| ஆத்யோ மூகோऽவசநஃ, த்விதீயோ மிந்மிநஃ ஸாநுநாஸிகஸர்வவசநஃ, ததீயோ கத்கதோ லுப்தபதவ்யஞ்ஜநாபிதாயீ| ஏஷாஂ ச ஸமாநகாரணாபிதாநேऽபி துஷ்டேருத்கர்ஷாதிபிரதஷ்டவஶாத்வா பேத இத்யுந்நேயம்||௬௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மூகாதீந் ஜிஹ்வாகதாந் வாதரோகாஂஸ்த்ரீநாஹ– ஆவத்யேத்யாதி| வாயுஃ ஸகபஃ குபிதஃ ஸந், ஶப்தவாஹிநீர்தமநீராவத்யாவருத்ய, நராந் அக்ரியகாந் அவசநக்ரியகாந் கரோதி| அத்ர நஞ் அபாவே ஈஷதர்தே ச| மூகோऽவசநஃ, மிந்மிநஃ ஸாநுநாஸிகஸர்வவசநஃ, கத்கதோ லுப்தபதவ்யஞ்ஜநாபிதாயீ| ஏஷாஂ துல்யஹேத்வபிதாநேऽபி துஷ்டேருத்கர்ஷாதிபிரதஷ்டவஶாத்வா பேத இத்யுந்நேயம்||௬௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தூநீமாஹ– அத இத்யாதி| அத இதி குதோபஸ்தம்| வேதநா ஶூலம்| வர்சோமூத்ராஶயோத்திதா பக்வாஶயமூத்ராஶயோத்திதா, பக்வாஶயமூத்ரபுடயோர்வ்யஸ்தஸமஸ்தயோர்ஜாதா| உபஸ்தஂ ஸ்த்ரீபுஂஸயோர்குஹ்யம்| நாமதஃ ப்ரஸித்திதஃ||௬௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தூநீவாதமாஹ– அத இத்யாதி| யா வேதநா ஶூலமத இதி குதோபஸ்தஂ யாதி, நாமதஃ ப்ரஸித்திதஃ ஸா தூநீ நாம, வர்சோமூத்ராஶயோத்திதா பக்வாஶயமூத்ரபுடயோர்வ்யஸ்தஸமஸ்தயோர்ஜாதா, பிந்ததீவ குதோபஸ்தமிதி பேதஂ குர்வதீவ குதோபஸ்தஸ்யேத்யர்தஃ| உபஸ்தஂ ஸ்த்ரீபுஂஸயோர்குஹ்யம்||௬௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ப்ரதிதூநீமாஹ– குதேத்யாதி| ப்ரதிலோமமித்யூர்த்வம்| வேகைர்வாதகதோத்கமைஃ| ஸேத்யநேந ‘பிந்ததீவ’ இத்யதிதிஶ்யதே||௬௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ப்ரதிதூநீமாஹ– குதேத்யாதி| குதோபஸ்தோத்திதா ஸைவ வேதநா ப்ரதிலோமித்யூர்த்வஂ ப்ரதாவிதா ஸதீ, வேகைர்வாதகதோத்கமைர்முஹுர்முஹுஃ ஸ்வபாவோபஶமோபலக்ஷிதைஃ பக்வாஶயஂ யாதி, ஸா ப்ரதிதூநீத்யுச்யதே, ஸைவேத்யநேந பிந்ததீத்யதிதிஶ்யதே||௬௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆத்மாநமாஹ– ஸாடோபமித்யாதி| ஸாடோபமிதி ஆடோபஶ்சலசலநமிதி கயதாஸஃ, குடகுடாஶப்த இதி கார்திகஃ| ஆத்மாதஂ வாதபூர்ணசர்மபுடகஸ்தாநீயம்| உதரமிதி பக்வாஶயஃ, ப்ரத்யாத்மாநஸ்ய ஆமாஶயஸம்பவத்வாத்| கோரமிதி கஷ்டப்ரதம்| ஆமாஶயஸமுத்தத்வேந ப்ரத்யாஸத்த்யா பார்ஶ்வஹதயயோரபி வேதாநாஶங்காநிராஸார்தமாஹ– விமுக்தேத்யாதி| ததேவேத்யநேந ஸாடோபாதித்வமதிதிஶதி| கபவ்யாகுலிதாநிலஂ கபாவதவாதம்||௬௮-௬௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஆத்மாநலக்ஷணமாஹ– ஸாடோபமித்யாதி| ஸாடோபாதிலக்ஷணயுக்தமுதரமாத்மாநஂ ஜாநீயாத்; ஸாடோபமிதி ஆடோபஶ்சலநஂ தேந ஸஹ வர்தத இதி ஸாடோபமிதி கயதாஸஃ; குடகுடாஶப்த இதி கார்திகஃ| ஆத்மாநமிதி ஆத்மாதஂ வாதபூர்ணசர்மபுடகஸ்தாநீயம் உதரமிதி பக்வாஶயஃ, ப்ரத்யாத்மாநஸ்யாமாஶயஸம்பவத்வாத்| கோரமிதி கஷ்டப்ரதம்| ப்ரத்யாத்மாநமாஹ– விமுக்தேத்யாதி| விமுக்தஂ பார்ஶ்வஹதயஂ யேந தத்ததா| கபாகுலிதஂ வாதமித்யர்தஃ||௬௮-௬௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஷ்டீலாமாஹ– நாபேரித்யாதி| அஷ்டீலா உத்தராபதே வர்துலஃ பாஷாணவிஶேஷ இதி ஜேஜ்ஜடமதாநுவாதீ கார்திகஃ, கர்மகாராணாஂ வர்துலா தீர்கா லௌஹபாண்டீதி கயதாஸஃ| ஊர்த்வமாயத உபரிதீர்கஃ| உந்நதஃ திர்யகுந்நதஃ| வாதகதா அஷ்டீலா வாதாஷ்டீலேதி ஸ்வரூபபரஂ, வ்யாவத்த்யபாவாத்| பஹிர்மார்காவரோதிநீஂ வாதமூத்ரபுரீஷாவரோதிநீம்| ஏதாமித்யாதி ஸைவ ஜடரே திர்யகுத்திதா திர்யகாயதா ப்ரத்யஷ்டீலேதி பேதஃ| வாதவிண்மூத்ரரோதிநீமிதி விஶேஷபரம்||௭௦-௭௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஷ்டீலாமாஹ– நாபேரித்யாதி| அஷ்டீலாவத் அஷ்டீலாஸதஶஂ க்ரந்திஂ வாதாஷ்டீலாஂ விஜாநீயாத்| அஷ்டீலா உத்தராபதே வர்துலஃ பாஷாணவிஶேஷ இதி ஜேஜ்ஜடாநுவாதீ கார்திகஃ, கர்மகாராணாஂ வர்துலா தீர்கா லௌஹபாண்டீ இதி கயதாஸஃ| கநஂ ஸஂஹதாவயவம்| ஊர்த்வமாயதமுபரிதீர்கம்| உந்நதஂ திர்யகுந்நதம்| வாதகதா அஷ்டீலா வாதாஷ்டீலா இதி ஸ்வரூபபரஂ, வ்யாவத்த்யபாவாத்| பஹிர்மார்கநிரோதிநீ வாதமூத்ரபுரீஷரோதிநீம்| ப்ரத்யஷ்டீலாமாஹ– ஏதாமித்யாதி| ப்ரத்யஷ்டீலேதி பேதஃ| வாதமூத்ரபுரீஷரோதிநீமிதி விஶேஷபரம்||௭௦-௭௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஷ்டீலாவ்யதிரிக்தாமபி வாதவிகதிஂ மூத்ரரோதிநீமாஹ– மாருத இத்யாதி| அநுகுணேऽநுலோமே| ப்ரதிலோமே ப்ரதிலோமகே மாருத இதி ஸம்பந்தஃ| விகாரா அஶ்மரீமூத்ரகச்ச்ராதயஃ||௭௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஷ்டீலாவ்யதிரிக்தாமபி மூத்ரரோதிநீஂ வாதவிகதிமாஹ– மாருத இத்யாதி| அவிகுணேऽநுலோமே மாருத இத்யர்தஃ| விகாராஃ அஶ்மரீமூத்ரகச்ச்ரவாதகதாஷ்டீலாகச்ச்ராதயஃ||௭௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வேபதுவாதவிகாரமாஹ– ஸர்வேத்யாதி| ஶிரஸஃ கம்ப இதி ஸம்பந்தஃ; ஶிர இத்யவயவோபலக்ஷணஂ, தேந ஹஸ்தாதேரபி கம்போ வேபதுரித்யர்தஃ|௭௪|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸர்வாங்ககம்பவாதமாஹ– ஸர்வாங்கேத்யாதி| ஸர்வாங்கஸ்ய ஶிரஸஶ்ச கம்ப இதி ஸம்பந்தஃ| ஶிரஸ இத்யவயவோபலக்ஷணஂ, தேந ஹஸ்தோதேரபி கம்போ வேபதுரிதி|௭௪|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கல்லீத்யாதி| கல்லீ ‘ஸிராவமோடந’ இதி லோகே||௭௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கல்லீமாஹ– கல்லீத்யாதி| மோடிநீதி பரிவர்தநஶீலா||௭௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அதஃ ப்ரதிஹதோ வாயுஃ ஶ்லேஷ்மணா மாருதேந ச| கரோத்யுத்காரபாஹுல்யமூர்த்வவாதஂ ப்ரசக்ஷதே||௭௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஊர்த்வவாதமாஹ– அத இதி||௭௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அநுக்தவாதரோகஸங்க்ரஹணார்தமாஹ– ஸ்தாநேத்யாதி| ஸ்தாநாநுரூபைர்லிங்கைர்யதா– குக்ஷிஶூலஂ, பஷ்டஶூலஂ, நகபேத இத்யாதி| நாமாநுரூபைர்லிங்கைர்யதா– ஶூலமித்யுக்தே கீலநிகாதவத்வேதநாவிஶேஷ ஏவ உச்யதே, ததா பேததோதாதிபிரபி பீடாவிஶேஷ ஏவ கம்யதே| வாதா இதி வாதவிகாராஃ, கார்யகாரணயோரபேதோபசாராத்| வாதாதிதி பாடே து வாதாத்யே பக்ஷவதாதய இதி யோஜ்யம்||௭௬-௭௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அநுக்தவாதரோகஸங்க்ரஹார்தமாஹ– ஸ்தாநேத்யாதி| ஸ்தாநாநுரூபைர்லிங்கைர்யதா– குக்ஷிஶூலஂ, பஷ்டஶூலஂ, நகபேதஃ| நாமாநுரூபைர்யதா– குக்ஷிஶூலமித்யுக்தே கீலநிகாதவத்வேதநாவிஷே ஏவோச்யதே, ததா தோதபேத இத்யாதி பீடாவிஶேஷ ஏவ கம்யதே| பித்தாத்யைரிதி பித்தஶ்லேஷ்மருதிரைஃ, ஸஂஸர்கஂ த்விதோஷஜஂ ச லக்ஷயேத்| உக்தரோகாணாஂ கச்ச்ரஸாத்யத்வமாஹ– ஹந்வித்யாதி| ஏதேஷ்வேகஃ கஶ்சிந்முச்யதே இத்யர்தஃ| பரஂ கஃ ஸித்த்யதி, ய தருணோ பவதி| ததா நிருபத்ரவாந் உபத்ரவரஹிதாந்||௭௬-௭௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதோபத்ரவாநாஹ– விஸர்பேத்யாதி| வாதா இதி வாதவிகாராஃ, கார்யகாரணயோரபேதோபசாராத்| வாதாதிதி பாடே து வாதாத் பக்ஷவதாதய இதி யோஜ்யம்| ஶூநமித்யாதி ஶூநஂ ஸஶோதம்| ஸுப்தத்வசஂ ஸ்பர்ஶாநபிஜ்ஞத்வகிந்த்ரியம்||௭௮-௭௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதோபத்ரவாநாஹ– விஸர்பேத்யாதி| வாதா இதி வாதவிகாராஃ, கார்யகாரணயோரபேதோபசாரேண| வாதாத் இதி பாடே து வாதாத் பக்ஷவதாதயஃ இதி யோஜ்யம், ஸங்கோ மூத்ரபுரீஷவாதாப்ரவத்திஃ| க்ஷீணஂ மாஂஸபலஂ யஸ்ய ஸ ததா| அஸாத்யமாஹ– ஶூநமித்யாதி| ஶூநஂ ஶோதயுக்தம்| ஸுப்தத்வசஂ ஸ்பர்ஶாநபிஜ்ஞத்வகிந்த்ரியம்| பக்நஂ பக்நாஸ்தி| ருஜார்திமந்தமதீவ பீடயாऽऽர்தம்||௭௮-௭௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதாநீஂ பஞ்சவிதஸ்யாபி ப்ரகதிஸ்தஸ்ய வாயோர்லிங்கஂ கார்யஂ சாஹ– அவ்யாஹதேத்யாதி| யஸ்யேதி புருஷஸ்ய, அவ்யாஹதகதிஃ அநவருத்தமார்கஃ, ஸ்தாநஸ்தஃ ஸ்வாஶ்ரயவ்யவஸ்திதஃ, ப்ரகதிஸ்திதோऽக்ஷீணஶ்சாப்ரவத்தஃ, ஏதத்விஶேஷணத்ரயஂ ஹேதுஹேதுமத்பாவேந யோஜ்யம்| வீதரோகோ நீரோகஃ, கபபித்ததுஷ்டேரபி ப்ரேரகவாதேநாந்தரீயகத்வாத்| அதிகஂ ஸமாஃ ஶதமிதி பஞ்ச திநாதிகஂ ஸவிஂஶஂ வர்ஷஶதம்| யதாஹ வராஹஃ ஆயுர்நிரூபணே– ‘ஸமாஃ ஷஷ்டிர்த்விக்நா மநுஜகரிணாஂ பஞ்ச ச நிஶாஃ|’ இத்யாதி||௮௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதாநீஂ பஞ்சவிதஸ்யாபி ப்ரகதிஸ்தஸ்ய வாயோஃ கார்யஂ லிங்கஂ ச ப்ராஹ– அவ்யாஹத இத்யாதி| யஸ்ய புருஷஸ்ய அவ்யாஹதகதிஃ அருத்தமார்கஃ, ஸ்தாநஸ்தஃ ஸ்வாஶயவ்யவஸ்திதஃ, ப்ரகதௌ ஸ்திதஃ ந வத்தோ ந ச க்ஷீணஃ, வாயோர்விஶேஷணத்ரயம்| வீதரோகோ நீரோகஃ, கபபித்ததுஷ்டேரபி ப்ரேரகவாதேநாந்தரீயகத்வாத்| அதிகஂ ஸமாஃ ஶதஂ பஞ்சதிநாதிகஂ விஂஶதிவர்ஷஶதம்| யதாஹ வராஹமிஹிரே ஆயுர்நிரூபணாத்யாயே– “ஸமாஃ ஷஷ்டிர்த்விக்நா மநுஜகரிணாஂ பஞ்ச ச நிஶாஃ” இதி||௮௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ வாதவ்யாதிநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௨௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ வாதவ்யாதிநிதாநம்||௨௨||