Adhikarana വാതരോഗസ്യ നിദാനം സമ്പ്രാപ്തിശ്ച (൧-൪) · Śloka ൪
അഥ വാതവ്യാധിനിദാനമ്|
രൂക്ഷശീതാല്പലഘ്വന്നവ്യവായാതിപ്രജാഗരൈഃ |
വിഷമാദുപചാരാച്ച ദോഷാസൃക്സ്രവണാദപി ||൧||
ലങ്ഘനപ്ലവനാത്യധ്വവ്യായാമാദിവിചേഷ്ടിതൈഃ |
ധാതൂനാം സങ്ക്ഷയാച്ചിന്താശോകരോഗാതികര്ഷണാത് ||൨||
വേഗസന്ധാരണാദാമാദഭിഘാതാദഭോജനത് |
മര്മാബാധാദ്ഗജോഷ്ട്രാശ്വശീഘ്രയാനാപതംസനാത് ||൩||
ദേഹേ സ്രോതാംസി രിക്താനി പൂരയിത്വാऽനിലോ ബലീ |
കരോതി വിവിധാന് വ്യാധീന് സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗസംശ്രയാന് ||൪||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
अथ वातव्याधिनिदानम्|
रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः |
विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादपि ||१||
लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामादिविचेष्टितैः |
धातूनां सङ्क्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात् ||२||
वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनत् |
मर्माबाधाद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात् ||३||
देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली |
करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रयान् ||४||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അപസ്മാരവദ്വാതവികാരാണാമപ്യാക്ഷേപകാദീനാം വേഗകര്തൃത്വാദപസ്മാരാനന്തരം വാതവ്യാധ്യാരമ്ഭഃ| നനു, വാതവ്യാധിരിതി കോऽര്ഥഃ? കിം വാത ഏവ വ്യാധിര്വാതവ്യാധിഃ, ഉത വാതേന ജനിതോ വ്യാധിര്വാതവ്യാധിഃ? ആദ്യേ സ്വസ്ഥേഷ്വപി പ്രസങ്ഗഃ, ദ്വിതീയേ ജ്വരാദിഷു| ഉച്യതേ– വ്യാധിപദസാമാനാധികരണ്യാദ്വികൃതോ ദുഃഖകാരീ വാതോ വാതവ്യാധിഃ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– ‘‘പക്വാശയസ്ഥോऽന്ത്രകൂജം ശൂലാടോപൌ കരോതി ച|’’ (സു. നി. അ. ൧) ഇതി| വാതജനിതോऽസാധാരണവ്യാധിര്വാതവ്യാധിരിതി വിശേഷണീയം, തേനോഭയത്രാപ്രസങ്ഗഃ| യച്ചോക്തമ്– ‘‘കഫപിത്താന്വിതോ വായുര്വായുരേവ ച കേവലഃ| കുര്യാദാക്ഷേപകമ്’’ ഇത്യാദി; തത്രാരമ്ഭകോ വായുരേവ, പിത്തകഫൌ ത്വനുബന്ധാവിതി ന വിരോധഃ സ്യാത്| ചരകേ ഹി ദ്വിവിധാ വ്യാധയ ഉക്താഃ സാമാന്യജാ, നാനാത്മജാശ്ചേതി; തത്ര സാമാന്യജാ യേ വാതാദിഭിഃ സമസ്തൈര്വ്യസ്തൈര്വാ ജന്യന്തേ, യഥാ– ജ്വരാദയഃ; നാനാത്മജാ യേ നിയതൈകദോഷജന്യാഃ, യഥാ– ആക്ഷേപകാദയോ യേ വാതേനൈവ ജന്യന്തേ, ന സ്വതന്ത്രേണ പിത്തേന കഫേന വാ; തഥാ ഓഷചോഷാദയഃ പിത്തേനൈവ, ന വാതേന കഫേന ച തഥാ തൃപ്ത്യാദയഃ കഫേനൈവ, ന വാതേന, ന പിത്തേന,; ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ വാതവ്യാധിവത് പിത്തകഫവ്യാധീ കസ്മാന്നോക്തൌ? ഉച്യതേ– വായോരതിബലത്വേന ആശുകാരിത്വേന ച ഗരീയസ്ത്വാത്തദ്വികാരാണാം ദുഃസാധ്യത്വാദാശ്വേവാത്യയകരത്വാദ്വിശിഷ്ടചികിത്സ്യത്വാദ്വാതവ്യാധ്യഭിധാനം, നതു കഫപിത്തവ്യാധ്യഭിധാനമ്| അത ഏവ ചരകസുശ്രുതാദിഷ്വപി വാതരോഗാധ്യായ ഏവ നിര്ദിഷ്ടോ, നതു പിത്തകഫരോഗാധ്യായഃ| ചന്ദ്രികാകാരസ്ത്വാഹ– പിത്തകഫയോ രൂപരസാദിയോഗാദ്ദൂഷ്യവിശേഷയോഗാദ്വാ ഹരിദ്രാചൂര്ണസംയോഗവദത്യന്തവിസദൃശാ രസാദിമന്തോ വികാരാഃ പൃഥങ്നാമാനോ ജായന്തേ, വായോസ്തു രൂപരസാദ്യഭാവാത് ദൂഷ്യനിരപേക്ഷാ ആക്ഷേപകാദയോ വാതാദനതിഭിന്നരൂപാ നാനാത്മജാഃ; തേന വാതവികാരാഃ പൃഥഗുച്യന്തേ, നതു പിത്തകഫവികാരാ ഇതി| ഏതത്തു ബകുലകരപ്രഭൃതയാ നാനുമന്യന്തേ, ചരകവിരോധാത്| ചരകേ ഹി പിത്തകഫയോരപി നാനാത്മജാ ഉക്താഃ, യഥാ– ‘അശീതിര്വാതവികാരാഃ, ചത്വാരിംശത് പിത്തവികാരാഃ, വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ|’ (ച. സൂ. അ. ൨൦) ഇതി| സുശ്രുതേന തു ശല്യാധ്യായിനാ പിത്തകഫനാനാത്മജാ ന ദര്ശിതാഃ, പരാധികാരേഷു ന വിസ്താരോക്തിരിത്യഭിപ്രായേണേതി| ലങ്ഘനമുത്പതനമ്, ഉപവാസസ്യാനശനശബ്ദേന വമനാദേശ്ച ദോഷസ്രവണശബ്ദേന വക്ഷ്യമാണത്വാത്| പ്ലവനം ബാഹുഭ്യാം ജലപ്രതരണമ്| ആമാദിതി ആമരസാത്, തസ്യ കാരണത്വം മാര്ഗാവരണദ്വാരേണ നതു സ്വരൂപേണ; ആയാസാദിതി പാഠാന്തരമയുക്തം, തസ്യ വ്യായാമശബ്ദേനോക്തത്വാത്| മര്മാബാധാത് മര്മാഭിഘാതാത്| അപതംസനം ഗജാദിഭ്യഃ ശീഘ്രയാനേന പതനമ്, ഉച്ഛ്വാസാവരോധോ വാ; ധാതുകര്ഷണമിതി ഖരനാദഃ||൧-൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അപസ്മാരവദ്വാതവികാരാണാമാക്ഷേപകാദീനാം വേഗകര്തൃത്വാദപസ്മാരാനന്തരം വാതവ്യാധ്യാരമ്ഭഃ| നനു കോऽയം വാതവ്യാധിഃ, കിം വാത ഏവ വ്യാധിഃ, ഉത വാതജനിതോ വ്യാധിഃ? ആദ്യേ സ്വസ്ഥേऽപി പ്രസങ്ഗഃ, ദ്വിതീയേ ജ്വരാദിഷു| ഉച്യതേ– ചരകേ ദ്വിവിധാ വ്യാധയ ഉക്താഃ– സാമാന്യജാ നാനാത്മജാശ്ചേതി; തത്ര സാമാന്യജാ വാതാദിഭിഃ സമസ്തൈര്വ്യസ്തൈര്വാ ജന്യന്തേ, യഥാ– ജ്വരാദയഃ, നാനാത്മജാ യേ നിയതൈകദോഷജന്യാഃ, യഥാ– ആക്ഷേപകാദയോ വാതേനൈവ ജന്യന്തേ, ന സ്വതന്ത്രേണ പിത്തേന കഫേന വാ; തഥാ ഓഷചോഷാദയഃ പിത്തേനൈവ ന വാതേന ന വാ കഫേന; തഥാ തൃപ്ത്യാദയോ കഫേന, നൈവ ച വാതേന പിത്തേന വാ| ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ വാതവ്യാധിവത്പിത്തകഫവ്യാധീ കസ്മാന്നോക്തൌ? ഉച്യതേ– വായോരതിബലത്വേനാശുകാരിത്വേന ച ഗരീയസ്ത്വാത്തദ്വികാരാണാം ദുഃസാധ്യത്വാദാശുകാരിത്വാദ്വിശിഷ്ടചികിത്സ്യത്വാദ്വാതവ്യാധ്യഭിധാനം, ന തു പിത്തകഫവ്യാധ്യഭിധാനമ്| അത ഏവ ചരകസുശ്രുതദിഷ്വപി വാതരോഗാധ്യായ ഏവ നിര്ദിഷ്ടോ, ന തു പിത്തകഫരോഗാധ്യായഃ| തഥാ യ സുശ്രുതേ ദോഷാണാം വാത ഏവ പ്രധാനഃ| ഉക്തം ച– “പിത്തം പങ്ഗു കഫഃ പങ്ഗുഃ പങ്ഗവോ മലധാതവഃ| വായുനാ യത്ര നീയന്തേ തത്ര വര്ഷന്തി മേഘവത്||” ഇതി| അതോ വാതവ്യാധ്യഭിധാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം നിദാനമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| അല്പം സ്തോകം, ലഘ്വന്നം പുരാതനം ഷഷ്ടികാദി, വ്യവായോ മൈഥുനം, പ്രജാഗരണം രാത്രിജാഗരണമ്| വിഷമാദുപചാരാദിതി അപ്രാപ്തേ ക്രിയാകാലേ ക്രിയാക്രമഃ| ദോഷാസൃക്സ്രാവണാദപി വമനവിരേകാഭ്യാം ദോഷസ്യാതിരേകാത് രുധിരസ്രവണാത്| ലങ്ഘനമുത്പതനം, പ്ലവനം ബാഹുഭ്യാം തരണമ്| , രോഗാദികര്ഷണമ്, അത്രാദിനാ അധ്വജ്വരാദിഷ്വതിലങ്ഘനമ്| ആമാത് ആമരസാത്, തസ്യ കാരണത്വം മാര്ഗാവരണദ്വാരേണ, ന തു സ്വരൂപേണ| അഭിഘാതോ ലഗുഡാദിഭിഃ| അഭോജനാദുപവാസാത്| മര്മാബാധാത് മര്മാഭിഘാതാത്| അപതംസനം പതനം ഗജാദിഭ്യഃ, തഥാ ശീഘ്രയാനാദിഭിഃ| ഏതൈഃ കാരണൈഃ കുപിതോ ബലീ വായൂ രിക്താനി സ്രോതാംസി പൂരയിത്വാ സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗജാന് വ്യാധീന് കരോതി||൧-൪||
Adhikarana വാതവ്യാധേഃ പൂര്വരൂപാദയഃ (൫) · Śloka ൫
അവ്യക്തം ലക്ഷണം തേഷാം പൂര്വരൂപമിതി സ്മൃതമ് |
ആത്മരൂപം തു യദ്വ്യക്തമപായോ ലഘുതാ പുനഃ ||൫||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम् |
आत्मरूपं तु यद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः ||५||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൂര്വരൂപാദികമാഹ– അവ്യക്തമിത്യാദി| അവ്യക്തമിതി വക്ഷ്യമാണാനാം വാതവികാരാണാം രൂപമേവാവ്യക്തം പൂര്വരൂപം, നതു ജ്വരാദിവദ്വിശിഷ്ടമന്യത്| ആത്മരൂപമിത്യാദി തദേവ വ്യക്തമാത്മരൂപം ദോഷാദിഭേദേന സമ്യക് പ്രകാശിതം സ്വലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| അപായ ഇതി വായോശ്ചലത്വേന സ്തമ്ഭസങ്കോചകമ്പാദീനാം കദാചിദഭാവാത്; യദുക്തമ്– “ഗതേ വേഗേ ഭവേത് സ്വാസ്ഥ്യം സര്വേഷ്വാക്ഷേപകാദിഷു|” ഇതി ലഘുതേതി ശരീരസ്യ, വായുനാ സര്വധാതുശോഷണാത്| അഥവാ അപായോ ലഘുതാ ഇതി സര്വവാതവികാരാണാമപായോऽഭാവഃ, കിം തദിത്യാഹ– ലഘുതേതി; വാതലിങ്ഗാനാം ലഘുതാऽത്യല്പത്വേനാവസ്ഥാനം നതു നിഃശേഷനിവൃത്തിഃ; യഥാ– ബഹിരായാമനിവൃത്താവപി ന രൂക്ഷത്വാദിനിവൃത്തിരിത്യാഹുഃ||൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ– അവ്യക്തമിത്യാദി| വക്ഷ്യമാണവാതാദിവികാരാണാം രൂപമേവാവ്യക്തം പൂര്വരൂപം, ന തു ജ്വരാദിവദ്വിശിഷ്ടമന്യത്| ആത്മരൂപമിത്യാദി, തദേവ വ്യക്തമാത്മരൂപം ദോഷാദിഭേദേന സമ്യക്പ്രകാശിതം തസ്യ ലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| അപായ ഇതി വായോശ്ചലത്വാത് സ്തമ്ഭസങ്കോചകമ്പാദീനാം കദാചിദഭാവാത്| യദുക്തമ്– “ഗതേ വേഗേ ഭവേത്സ്വാസ്ഥ്യം സര്വേഷ്വാക്ഷേപകാദിഷു” ഇതി| ലഘുതേതി ശരീരസ്യ, വായുനാ സര്വധാതുശോഷാത്| അഥവാ അപായോ ലഘുതേതി വാതവികാരാണാമപായോऽഭാവഃ| കിം തദിത്യാഹ– ലഘുതേതി| വാതലിങ്ഗാനാം ലഘുതാ അത്യല്പത്വേനാവസ്ഥാനം ന തു തദ് വിശേഷേണ നിവൃത്തിഃ| യഥാ ബഹിരായാമനിവൃത്താവപി ന രൂക്ഷത്വാദിനിവൃത്തിരിത്യാഹുഃ||൫||
Adhikarana വാതവ്യാധേഃ സാമാന്യലിങ്ഗം, വായോര്ഹേത്വാദിവിശേഷാദ്രോഗവിശേഷകര്തൃത്വം ച (൬-൮) · Śloka ൮
സങ്കോചഃ പര്വണാം സ്തമ്ഭോ ഭങ്ഗോऽസ്ഥ്നാം പര്വണാമപി |
രോമഹര്ഷഃ പ്രലാപശ്ച പാണിപൃഷ്ഠശിരോഗ്രഹഃ ||൬||
ഖാഞ്ജ്യപാങ്ഗുല്യകുബ്ജത്വം ശോഥോऽങ്ഗാനാമനിദ്രതാ |
ഗര്ഭശുക്രരജോനാശഃ സ്പന്ദനം ഗാത്രസുപ്തതാ ||൭||
ശിരോനാസാക്ഷിജത്രൂണാം ഗ്രീവായാശ്ചാപി ഹുണ്ഡനമ് |
ഭേദസ്തോദോऽര്തിരാക്ഷേപോ മുഹുശ്ചായാസ ഏവ ച ||൮||
View original
सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भङ्गोऽस्थ्नां पर्वणामपि |
रोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः ||६||
खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोथोऽङ्गानामनिद्रता |
गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता ||७||
शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम् |
भेदस्तोदोऽर्तिराक्षेपो मुहुश्चायास एव च ||८||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കരോതി വിവിധാന് വ്യാധീനിതി യദുക്തം തദ്വ്യാകരോതി– സങ്കോച ഇത്യാദി| സ്തമ്ഭഃ പര്വണാമേവ| പാങ്ഗുല്യം പങ്ഗുതാ| ശോഥോऽങ്ഗാനാമിതി ബാഹുമുഖാദീനാമ്| അനിദ്രതേത്യനേന അല്പനിദ്രതേത്യാഹുഃ| ഗര്ഭശുക്രരജോനാശ ഇതി ഗര്ഭശയ്യായാ വാതാധിഷ്ഠിതത്വേന ഗര്ഭാഗ്രഹണമിതി ജേജ്ജടഃ| ഗര്ഭാദിവികൃതിരപ്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യാ| സ്പന്ദനം കമ്പനമ്| ഹുണ്ഡനം ശിരഃപ്രഭൃതീനാമന്തഃപ്രവേശോ വക്രത്വം വാ, ധാതൂനാമനേകാര്ഥന്ത്വാത്| അന്യേ ത്വാഹുഃ– ശിരോഹുണ്ഡനം കേശഭൂമിസ്ഫുടനം ശങ്ഖലലാടഭേദശ്ച, നാസാഹുണ്ഡനം ഘ്രാണനാശഃ, അക്ഷിഹുണ്ഡനമക്ഷിവ്യുദാസഃ, ജത്രുഹുണ്ഡനം വക്ഷോപരോധഃ, ഗ്രീവാഹുണ്ഡനം ഗ്രീവാസ്തമ്ഭഃ| ഭേദ ഇതി ഓഷ്ഠദന്തശ്രോണ്യാദീനാമ്| തോദഃ ശൂലമ്| അര്തിഃ പീഡാ, സാ ച പാദപാര്ശ്വശ്രോത്രാക്ഷിവക്ഷസാമിതി ജേജ്ജടഃ| ആക്ഷേപശ്ച ആക്ഷേപകാദിഷു വക്ഷ്യമാണഃ| ആയാസഃ ശ്രമഃ||൬-൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
‘കരോതി വിവിധാന്വ്യാധീന്’ ഇതി യദുക്തം തദ്വ്യാകരോതി– സങ്കോച ഇത്യാദി| സങ്കോചഃ പര്വണാം, സ്തമ്ഭശ്ച പര്വണാമേവ, അസ്ഥ്നാം ഭങ്ഗഃ സ്ഫുടനം, തഥാ പര്വണാം പാണ്യാദീനാം ഗ്രഹഃ സ്തമ്ഭ ഇവ| ഖാജ്ഞ്യം ഖഞ്ജതാ, പാങ്ഗുല്യം പങ്ഗുതാ| ശോഥോऽങ്ഗാനാമിതി ബാഹുമുഖാദീനാമ്| അനിദ്രതേത്യനേനാല്പനിദ്രതേതി ബോദ്ധവ്യമ്| ഗര്ഭശുക്രരജോനാശ ഇതി ഗര്ഭാശയസ്യ വാതാധിഷ്ഠിതത്വാദ്ഗര്ഭാദിവികൃതിരപ്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യാ| സ്പന്ദനം കമ്പനമ്| ഹുണ്ഡനം ശിരഃപ്രഭൃതീനാമന്തഃപ്രവേശഃ വക്രത്വം വാ ധാതൂനാമനേകാര്ഥത്വാത്| അന്യേ ത്വാഹുഃ– ശിരോഹുണ്ഡനം കേശഭൂമിസ്ഫുടനം ശങ്ഖലലാടഭേദശ്ച, നാസാഹുണ്ഡനം ഘ്രാണനാശഃ, അക്ഷിഹുണ്ഡനം ചക്ഷുര്വികൃതിഃ, ജത്രുഹുണ്ഡനം വക്ഷോപരോധഃ, ഗ്രീവാഹുണ്ഡനം ഗ്രീവാസ്തമ്ഭഃ| ഭേദ ഇതി ഓഷ്ഠദന്തശ്രോണ്യാദീനാം ഭേദഃ| തോദഃ ശൂലം പീഡാഭേദഃ| അര്തിഃ പീഡാഭേദഃ, “അര്തിഃ പീഡാ, സാ ച പാദപാര്ശ്വശ്രോത്രാക്ഷിവക്ഷസാമ്” ഇതി ജേജ്ജടഃ| ആക്ഷേപോ വക്ഷ്യമാണഃ, ആയാസഃ ശ്രമഃ||൬-൮||
Adhikarana കുപിതവായോഃ ഹേതുസ്ഥാനവിശേഷാത് രോഗവിശേഷകര്തൃത്വമ് (൯) · Śloka ൯
ഏവംവിധാനി രൂപാണി കരോതി കുപിതോऽനിലഃ |
ഹേതുസ്ഥാനവിശേഷാച്ച ഭവേദ്രോഗവിശേഷകൃത് ||൯||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः |
हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत् ||९||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഹേത്വിത്യാദി| ഹേതുവിശേഷഃ ആവരണാദിഃ യഥാ– ശ്ലേഷ്മാവൃതോ മന്യാസ്തമ്ഭകാരീ; സ്ഥാനവിശേഷഃ കോഷ്ഠാദിഃ; യഥാ– പക്വാശയസ്ഥോऽന്ത്രകൂജനമിത്യാദി||൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഹേത്വിത്യാദി| ഹേതുവിശേഷശ്ചാവരണാദിഃ, യഥാ– ശ്ലേഷ്മാവൃതോ മന്യാസ്തമ്ഭകാരീ, സ്ഥാനവിശേഷഃ കോഷ്ഠാദിഃ, യഥാ– പക്വാശയസ്ഥോऽന്ത്രകൂജമിത്യാദി||൯||
Adhikarana കോഷ്ഠാശ്രിതവാതലക്ഷണം, സര്വാങ്ഗകുപിതവാതലക്ഷണം ച (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
തത്ര കോഷ്ഠാശ്രിതേ ദുഷ്ടേ നിഗ്രഹോ മൂത്രവര്ചസോഃ |
ബ്രധ്നഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശഃപാര്ശ്വശൂലം ച മാരുതേ ||൧൦||
സര്വാങ്ഗകുപിതേ വാതേ ഗാത്രസ്ഫുരണഭഞ്ജനമ് |
വേദനാഭിഃ പരീതാശ്ച സ്ഫുടന്തീവാസ്യ സന്ധയഃ ||൧൧||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः |
ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते ||१०||
सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जनम् |
वेदनाभिः परीताश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः ||११||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഏതദേവ വിവൃണോതി (കോഷ്ഠാശ്രിതവാതലക്ഷണമാഹ)– തത്രേത്യാദി| കോഷ്ഠശബ്ദേനാവിശേഷാത് സര്വേ ആമാശയാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ, ആമാശയാദിഗം തു പൃഥഗപി വക്ഷ്യതി| നിഗ്രഹോऽപ്രവൃത്തിഃ| ബ്രധ്നഃ കോശവങ്ക്ഷണസന്ധിഃ||൧൦-൧൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സ്ഥാനവിശേഷമാഹ– തത്രേത്യാദി| തത്ര തേഷു സ്ഥാനേഷു മധ്യേ കോഷ്ഠാശ്രിതേ വാതേ ദുഷ്ടേ സതി മൂത്രവര്ചസോര്നിഗ്രഹസ്തഥാ ബ്രധ്നാദയോ രോഗാ ഭവന്തി| കോഷ്ഠശബ്ദേനാത്ര ആമാശയാദയഃ സര്വേ ഗൃഹ്യന്തേ| യദുക്തമ്– “സ്ഥാനാന്യാമാഗ്നിപക്വാനാം മൂത്രസ്യ രുധിരസ്യ ച| ഹൃദുണ്ഡുകഃ ഫുപ്ഫുസശ്ച കോഷ്ഠമിത്യഭിധീയതേ” ഇതി| ആമാശയാദിഗതം തു പൃഥഗപി വക്ഷ്യതി| നിഗ്രഹോऽപ്രവൃത്തിഃ| ബ്രധ്നഃ കോശവങ്ക്ഷണസന്ധിഃ| സര്വാങ്ഗകുപിതലക്ഷണമാഹ– സര്വാങ്ഗേത്യാദി| ഭഞ്ജനം ഭങ്ഗവത്പീഡേത്യര്ഥഃ| സന്ധയോ വേദനയാ പരീതാ യുതാഃ സ്ഫുടന്തീവ||൧൦-൧൧||
Adhikarana ഗുദസ്ഥിതവാതലക്ഷണമ് ആമാശയസ്ഥവാതലക്ഷണം ച (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
ഗ്രഹോ വിണ്മൂത്രവാതാനാം ശൂലാധ്മാനാശ്മശര്കരാഃ |
ജങ്ഘോരുത്രികപാത്പൃഷ്ഠരോഗശോഷൌ ഗുദേ സ്ഥിതേ ||൧൨||
രുക് പാര്ശ്വോദരഹൃന്നാഭേസ്തൃഷ്ണോദ്ഗാരവിസൂചികാഃ |
കാസഃ കണ്ഠാസ്യശോഷശ്ച ശ്വാസശ്ചാമാശയസ്ഥിതേ ||൧൩||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः |
जङ्घोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदे स्थिते ||१२||
रुक् पार्श्वोदरहृन्नाभेस्तृष्णोद्गारविसूचिकाः |
कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते ||१३||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഗുദസ്ഥിതവാതലക്ഷണമാഹ– ഗ്രഹ ഇത്യാദി| അശ്മാ അശ്മരീ| രോഗോ രുജാ| ഗുദ ഇത്യുത്തരഗുദേ പക്വാശയ ഇത്യര്ഥഃ, നതു ഗുദമാത്രേ; തഥാ സതി അശ്മരീകര്തൃത്വാനുപപത്തേഃ||൧൨-൧൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പക്വാശയകുപിതമാഹ– ഗ്രഹഃ അപ്രവൃത്തിഃ, ഗുദ ഇത്യുത്തരഗുദേ പക്വാശയേ നതു പായൌ, അന്യഥാ അശ്മര്യനുത്പത്തേഃ| ന ചൈവം പക്വാശയസ്ഥ ഇത്യാദിനാ പൌനരുക്ത്യം ദോഷായ, തസ്യ സങ്ഗ്രഹേऽത്ര ലിഖിതത്വാത്| ഗുദേ സ്ഥിത ഇതി ദൃഢബലസ്യ ലക്ഷണം, ‘പക്വാശയസ്ഥ’ ഇതി സുശ്രുതസ്യ, ഉഭയലിങ്ഗോപന്യാസസ്തു സകലലിങ്ഗദര്ശനാര്ഥമിത്യവിരോധഃ| പാത് ചരണമ്, പൃഷ്ഠരോഗാഃ സ്തമ്ഭാദയഃ, രോഗോ രുജാവിശേഷഃ, തഥാ ശോഫശ്ച| ആമാശയകുപിതമാഹ– രുഗിത്യാദി| സുഗമമ്||൧൨-൧൩||
Adhikarana പക്വാശയസ്ഥവാതലക്ഷണം ശ്രോത്രാദിഗതവാതലക്ഷണം ച (൧൪) · Śloka ൧൪
പക്വാശയസ്ഥോऽന്ത്രകൂജം ശൂലാടോപൌ കരോതി ച |
കൃച്ഛ്രമൂത്രപുരീഷത്വമാനാഹം ത്രികവേദനാമ് ||൧൪||
ശ്രോത്രാദിഷ്വിന്ദ്രിയവധം കുര്യാദ്ദുഷ്ടസമീരണഃ |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च |
कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् ||१४||
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പക്വാശയസ്ഥവാതലക്ഷണമാഹ– പക്വാശയസ്ഥ ഇത്യാദി| നനു, പക്വാശയസ്ഥ ഇതി പുനരുക്തിഃ, ഗുദേ സ്ഥിത ഇത്യനേനൈവോക്തത്വാത്| ഉച്യതേ– ഗുദേ സ്ഥിത ഇതി ദൃഢബലസ്യ ലക്ഷണം, പക്വാശയസ്ഥ ഇതി സുശ്രുതസ്യ; ഉഭയലിങ്ഗോപന്യാസസ്തു സകലലിങ്ഗപ്രദര്ശനാര്ഥമിത്യവിരോധഃ||൧൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സുശ്രുതോക്തം പക്വാശയഗതവാതലക്ഷണമാഹ– പക്വേത്യാദി| അന്ത്രകൂജം അന്ത്രേऽവ്യക്തശബ്ദം കരോതി| ആടോപോ രുജാപൂര്വകക്ഷോഭഃ| ത്രികസ്ഫിജോരുപരി സന്ധിഃ| ശ്രോത്രാദിഗതലക്ഷണമാഹ– ശ്രോത്രാദിഷു ഗതേ ശ്രോത്രത്വക്ചക്ഷുര്ഘ്രാണരസനേന്ദ്രിയാണാം വിനാശഃ സ്വസ്വവിഷയഗ്രഹണേऽശക്തതാ||൧൪||–
Adhikarana ത്വഗ്ഗതവാതലക്ഷണമ് (൧൫) · Śloka ൧൫
ത്വഗ്രൂക്ഷാ സ്ഫുടിതാ സുപ്താ കൃശാ കൃഷ്ണാ ച തുദ്യതേ |
ആതന്യതേ സരാഗാ ച പര്വരുക് ത്വഗ്ഗതേऽനിലേ ||൧൫||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते |
आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वग्गतेऽनिले ||१५||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ത്വഗ്ഗതവാതലക്ഷണമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| ആതന്യതേ വിസ്താര്യത ഏവ| ത്വഗ്ഗതേ ഇതി ഉപധാതുരൂപാം ത്വചം പ്രാപ്തേ; ചന്ദ്രികാകാരസ്തു ത്വക്ശബ്ദേന രസമാഹ, തേന രസഗത ഇത്യര്ഥഃ| ഹൃദയസ്ഥസ്യ ച രസസ്യാമാശയസാമീപ്യാദാമാശയഗതവാതലക്ഷണേനൈവ തദധിഗതേഃ രസഗതസ്യാനഭിധാനമിതി കാര്തികഃ||൧൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സാമ്പ്രതം ധാതുകുപിതസ്യ ലക്ഷണമ്| തത്ര രസകുപിതമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| ത്വക് ത്വചാ, രൌക്ഷ്യാദിയുക്താ തുദ്യതേ; ആതന്യതേ വിസ്താര്യതേ ഇവ| ത്വക്ശബ്ദേനാത്ര രസോऽഭിപ്രേതഃ, തദാധാരത്വാത്| പര്വരുക് സര്വത്വഗ്വ്യഥാ||൧൫||
Adhikarana അസൃഗ്ഗതവാതലക്ഷണമ് (൧൬) · Śloka ൧൬
രുജസ്തീവ്രാഃ സസന്താപാ വൈവര്ണ്യം കൃശതാऽരുചിഃ |
ഗാത്രേ ചാരൂംഷി ഭുക്തസ്യ സ്തമ്ഭശ്ചാസൃഗ്ഗതേऽനിലേ ||൧൬||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः |
गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले ||१६||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അസൃഗ്ഗതവാതലക്ഷണമാഹ– രുജാ ഇത്യാദി| അരൂംഷി വ്രണാഃ| ഭുക്തസ്യ സ്തമ്ഭഃ ഭുക്തവതോ ഗാത്രസ്തമ്ഭഃ, സന്തര്പണേന രക്തസ്യ വൃദ്ധേഃ| അന്യേ ത്വസൃഗ്ഗതവാതലക്ഷണം ന പഠന്തി, വാതരക്തേന സഹാഭേദാത്; തന്ന, അത്ര ദുഷ്ടോ വായുഃ രക്തേനാവൃതഃ കുപ്യതി, വാതരക്തേ തു സ്വകാരണാദുഭാവപി ഹസ്ത്യാദിഗമനകുപിതൌ വിശിഷ്ടസമ്പ്രാപ്ത്യാ ഹസ്തപാദഗതാവേവ വാതരക്താഖ്യം വികാരം ജനയത ഇതി||൧൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
രക്തകുപിതമാഹ– രുജ ഇത്യാദി| വൈവര്ണ്യം വിച്ഛായതാ, ഗാത്രേ ശരീരേ, അരൂംഷി വ്രണാഃ, ഭുക്തസ്യ സ്തമ്ഭ ഇതി ഭുക്തവതോ ഗാത്രസ്യ സ്തമ്ഭഃ, സന്തര്പണേന രക്തവൃദ്ധേഃ| അന്യേ ത്വസൃഗ്വാതലക്ഷണം ന പഠന്തി, വാതരക്തേന സഹാഭേദാത്| തന്ന, അത്ര തു ദുഷ്ടോ വായുഃ രക്തേനാവൃതഃ കുപ്യതി, വാതരക്തേ തു സ്വകാരണാദുഭാവപി ഹസ്ത്യാദിഗമനകുപിതൌ വിശിഷ്ടസമ്പ്രാപ്ത്യാഹ ഹസ്തപാദഗതാവേവ വാതരക്താഖ്യം വികാരം ജനയത ഇതി||൧൬||
Adhikarana മാംസമേദോഗതവാതലക്ഷണം മജ്ജാസ്ഥിഗതവാതലക്ഷണം ച (൧൭-൧൮) · Śloka ൧൮
ഗുര്വങ്ഗം തുദ്യതേऽത്യര്ഥം ദണ്ഡമുഷ്ടിഹതം യഥാ |
സരുക് ശ്രമിതമത്യര്ഥം മാംസമേദോഗതേऽനിലേ ||൧൭||
ഭേദോऽസ്ഥിപര്വണാം സന്ധിശൂലം മാംസബലക്ഷയഃ |
അസ്വപ്നഃ സന്തതാ രുക് ച മജ്ജാസ്ഥികുപിതേऽനിലേ ||൧൮||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा |
सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले ||१७||
भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः |
अस्वप्नः सन्तता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले ||१८||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മാംസമേദോഗതവാതലക്ഷണമാഹ– ഗുര്വിത്യാദി| ശ്രമിതം ശ്രാന്തം നിഃസഹമിത്യര്ഥഃ| മാംസമേദോഗതവായോരേകലിങ്ഗത്വമ് അദൂരാന്തരേണ പ്രത്യാസത്തേരാശ്രയാഭേദാത്, ഏവം മജ്ജാസ്ഥികുപിതേऽപി വാച്യമ്||൧൭-൧൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മാംസമേദോഗതമാഹ– ഗുര്വിത്യാദി| അനിലേ മാംസമേദോഗതേ സതി അങ്ഗം ശരീരം, ഗുരു ഭാരികം, സ്തബ്ധം നിശ്ചലം, ദണ്ഡമുഷ്ടിഭ്യാം ഹതമിവ സരുക് പീഡായുക്തം; ശ്രമിതം ശ്രാന്തം നിഃസഹമിത്യര്ഥഃ| മാംസമേദോഗതവാതയോരേകലിങ്ഗത്വമദൂരാന്തരേണ പ്രത്യാസത്തേരാശ്രയാഭേദാത്| ഏവം മജ്ജാസ്ഥികുപിതേ വാച്യമ്| സുശ്രുതേ ചാത്ര വിശേഷ ഉക്തഃ– “കര്കശാസ്തോദബഹുലാന് ഗ്രന്ഥീന് മാംസം സമാശ്രിതഃ| വായുര്മേദോഗതഃ കുര്യാദ്ഗ്രന്ഥീന് മന്ദരുജോऽവ്രണാന്||” ഇതി| തഥാ മജ്ജാസ്ഥികുപിതസ്യാപി വാതസ്യ വിശേഷ ഉക്തഃ– “അസ്ഥിശോഷം ച ഭേദം ച കുര്യാച്ഛൂലം ച തത്സ്ഥിതഃ| തഥാ മജ്ജഗതേ രുക് ച ന കദാചിത്പ്രശാമ്യതി|” ഇതി| ഭേദ ഇതി| സുഗമമ്||൧൭-൧൮||
Adhikarana ശുക്രസ്ഥവാതലക്ഷണമ് (൧൯) · Śloka ൧൯
ക്ഷിപ്രം മുഞ്ചതി ബധ്നാതി ശുക്രം ഗര്ഭമഥാപി വാ |
വികൃതിം ജനയേച്ചാപി ശുക്രസ്ഥഃ കുപിതോऽനിലഃ ||൧൯||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा |
विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः ||१९||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശുക്രസ്ഥവാതലക്ഷണമാഹ– ക്ഷിപ്രമിത്യാദി| ഗര്ഭമിതി ദുഷ്ടശുക്രാരബ്ധത്വാദ്ഗര്ഭസ്യ| വികൃതിമിതി ഗര്ഭസ്യ, ശുക്രസ്യ ച||൧൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശുക്രഗതമാഹ– ക്ഷിപ്രമിത്യാദി| അനിലഃ ശുക്രസ്ഥഃ കുപിതഃ സന് ശുക്രം ക്ഷിപ്രം ശീഘ്രം മുഞ്ചതി ബധ്നാതി ച, തഥാ ഗര്ഭമപി ക്ഷിപ്രം മുഞ്ചതി ബധ്നാതി ച| ദുഷ്ടശുക്രാരബ്ധത്വാദ്ഗര്ഭസ്യ; തഥാ വികൃതിമിതി ഗര്ഭസ്യ ശുക്രസ്യ ച ജനയേത്||൧൯||
Adhikarana സിരാഗതവാതലക്ഷണം സ്നായുഗതവാതലക്ഷണം ച (൨൦) · Śloka ൨൦
കുര്യാത് സിരാഗതഃ ശൂലം സിരാകുഞ്ചനപൂരണമ് |
(സു. നി. അ. ൧) |
സ ബാഹ്യാഭ്യന്തരായാമം ഖല്ലീം കൌബ്ജ്യമഥാപി വാ ||൨൦||
സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗരോഗാംശ്ച കുര്യാത് സ്നായുഗതോऽനിലഃ |
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम् |
(सु. नि. अ. १) |
स बाह्याभ्यन्तरायामं खल्लीं कौब्ज्यमथापि वा ||२०||
सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः |
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സിരാഗതവാതലക്ഷണമാഹ– കുര്യാദിത്യാദി| ആകുഞ്ചനം സങ്കോചഃ| പൂരണം സ്ഥൂലത്വം, യദുക്തമന്യത്ര– ‘സുപ്താസ്തന്വ്യോ ബൃഹത്യോ വാ സിരാ വാതേ സിരാഗതേ|’ ഇതി| ഖല്ലീം വക്ഷ്യമാണാമ്||൨൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
കുര്യാദിതി| സിരാഗതോ വായുഃ ശൂലം സിരാകുഞ്ചനപൂരണം ച, തഥാ ബാഹ്യാഭ്യന്തരമായാമം, തഥാ ഖല്ലീം വക്ഷ്യമാണാം, കൌബ്ജ്യം ച കുര്യാത്| കുഞ്ചനം സങ്കോചഃ| പൂരണം സ്ഥൂലത്വമ്, യദുക്തമന്യത്ര– “സുപ്താസ്തന്വ്യോ ബൃഹത്യോ വാ സിരാവാതേ സിരാഗതേ” ഇതി| സ്നായുഗതോऽനിലഃ സര്വാങ്ഗരോഗാനേകാങ്ഗരോഗാംശ്ച കുര്യാത്| സുശ്രുതേനാപ്യുക്തമ്– “സ്നായുപ്രാപ്തഃ സ്തമ്ഭകമ്പൌ ശൂലമാക്ഷേപണം തഥാ|” ഇതി| വാഗ്ഭടേനോക്തമ്– “തസ്യ സ്നായ്വാസ്ഥിതഃ കുര്യാദ്ഗൃധ്രസ്യായാമകുബ്ജതാമ്|” ഇതി||൨൦||
Adhikarana സന്ധിഗതവാതലക്ഷണമ് (൨൧) · Śloka ൨൧
ഹന്തി സന്ധിഗതഃ സന്ധീന് ശൂലാടോപൌ കരോതി ച ||൨൧||
(സു. നി. അ. ൧൭) |
View original
हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलाटोपौ करोति च ||२१||
(सु. नि. अ. १७) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സന്ധിഗതവാതലക്ഷണമാഹ– ഹന്തീത്യാദി| ഹന്തി സന്ധിഗതഃ സന്ധീനിതി സന്ധിവിശ്ലേഷം സ്തമ്ഭാദികം വാ കരോതി||൨൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സന്ധിഗതോ വായുഃ സന്ധീന് ഹന്തി, തഥാ ശൂലശോഫൌ കരോതി, സന്ധിഷ്വിതി ശേഷഃ| ഹന്തി സന്ധീനിതി സന്ധിശ്ലേഷ്മസ്തമ്ഭാദികം കരോതി| ഏതേനാകുഞ്ചനപ്രസാരണയോരഭാവ ഉക്തഃ||൨൧||
Adhikarana പിത്തകഫാവൃതാനാം പ്രാണാദീനാം ലക്ഷണാനി (൨൨-൨൬) · Śloka ൨൭
(പ്രാണോദാനൌ സമാനശ്ച വ്യാനശ്ചാപാന ഏവ ച |
സ്ഥാനസ്ഥാ മാരുതാഃ പഞ്ച യാപയന്തി ശരീരിണമ്) |
(സു. നി. അ. ൧) |
പ്രാണേ പിത്താവൃതേ ഛര്ദിര്ദാഹശ്ചൈവോപജായതേ |
ദൌര്ബല്യം സദനം തന്ദ്രാ വൈരസ്യം ച കഫാവൃതേ ||൨൨||
(സു. നി. അ. ൧) |
ഉദാനേ പിത്തയുക്തേ തു ദാഹോ മൂര്ഛാ ഭ്രമഃ ക്ലമഃ |
അസ്വേദഹര്ഷൌ മന്ദോऽഗ്നിഃ ശീതതാ ച കഫാവൃതേ ||൨൩||
സ്വേദദാഹൌഷ്ണ്യമൂര്ഛാഃ സ്യുഃ സമാനേ പിത്തസംവൃതേ |
കഫേന സക്തേ വിണ്മൂത്രേ ഗാത്രഹര്ഷശ്ച ജായതേ ||൨൪||
അപാനേ പിത്തയുക്തേ തു ദാഹൌഷ്ണ്യം രക്തമൂത്രതാ |
അധഃകായേ ഗുരുത്വം ച ശീതതാ ച കഫാവൃതേ ||൨൫||
വ്യാനേ പിത്താവൃതേ ദാഹോ ഗാത്രവിക്ഷേപണം ക്ലമഃ |
സ്തമ്ഭനോ ദണ്ഡകശ്ചാപി ശൂലശോഥൌ കഫാവൃതേ ||൨൬||
(സു. നി. അ. ൧) |൨൭|
View original
(प्राणोदानौ समानश्च व्यानश्चापान एव च |
स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम्) |
(सु. नि. अ. १) |
प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते |
दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैरस्यं च कफावृते ||२२||
(सु. नि. अ. १) |
उदाने पित्तयुक्ते तु दाहो मूर्छा भ्रमः क्लमः |
अस्वेदहर्षौ मन्दोऽग्निः शीतता च कफावृते ||२३||
स्वेददाहौष्ण्यमूर्छाः स्युः समाने पित्तसंवृते |
कफेन सक्ते विण्मूत्रे गात्रहर्षश्च जायते ||२४||
अपाने पित्तयुक्ते तु दाहौष्ण्यं रक्तमूत्रता |
अधःकाये गुरुत्वं च शीतता च कफावृते ||२५||
व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः |
स्तम्भनो दण्डकश्चापि शूलशोथौ कफावृते ||२६||
(सु. नि. अ. १) |२७|
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പിത്തകഫാവൃതാനാം പ്രാണാദീനാമര്ധാര്ധശ്ലോകേന ലിങ്ഗാന്യാഹ– പ്രാണ ഇത്യാദി| ഗാത്രഹര്ഷോ രോമാഞ്ചഃ| ദണ്ഡകോ ദണ്ഡവത് സ്തമ്ഭഃ| പരസ്പരം ച പ്രാണാദീനാമാവരണാനി വിംശതിര്ഭവന്തി| യദുക്തം ചരകേ– ‘‘മാരുതാനാം ഹി പഞ്ചാനാമന്യോന്യാവരണം ശൃണു|’’ (ച. ചി. അ. ൨൮) ഇത്യാദി| ഏഷാം ച ലക്ഷണം ചരക ഏവ ദ്രഷ്ടവ്യമ് വിദേഹേ ചൈക ഏവ വായുഃ സ്ഥാനകര്മഭേദാത് പഞ്ചേത്യാഹുഃ, സംസര്ഗിദ്രവ്യത്വേനൈകാശ്രയേ ജലവത്പൃഥഗവസ്ഥാനാനുപപത്തേഃ| ഈശാനാऽപ്യാഹ– ‘‘യഥൈകോ ദേവദത്തഃ സ്ഥാനഭേദാദ് ഗൃഹസ്ഥോ വാനപ്രസ്ഥഃ, കര്മഭേദാത് കുമ്ഭകാരോ മാലാകാര ഇത്യുച്യതേ തഥാ വായുരപി’’ ഇതി||൨൨-൨൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
[അത്ര പഞ്ചവിധസ്യ വായോര്നാമാന്യാഹ– പ്രാണേത്യാദി| സ്ഥാനസ്ഥാഃ ഇതി സ്ഥാനശബ്ദേനാത്ര സാമ്യമുച്യതേ| പ്രാപയന്തി ധാരയന്തി|] പിത്തകഫാവൃതാനാം പ്രാണാദീനാമര്ധര്ധശ്ലോകേന ലിങ്ഗാന്യാഹ– പ്രാണ ഇത്യാദി| സദനമങ്ഗഗ്ലാനിഃ| ദണ്ഡവത് സ്തമ്ഭഃ| പരസ്പരം ച പ്രാണാദീനാമാവരണാനി വിംശതിര്ഭവന്തി| യദുക്തം ചരകേ– “മാരുതാനാം ച പഞ്ചാനാമന്യോന്യാവരണം ശൃണു” ഇത്യാദി| ഏഷാം ച ലക്ഷണം ചരക ഏവ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തഥാ വാഗ്ഭടക്തം ച ദ്വാവിംശതിവിധം വായോരാവരണം ലിഖ്യതേ– “വായോരാവരണം ചാതോ ബഹുഭേദം പ്രചക്ഷതേ| ലിങ്ഗം പിത്താവൃതേ ദാഹസ്തൃഷ്ണാ ശൂലം ഭ്രമസ്തമഃ|| കടൂഷ്ണൈശ്ചാമ്ലലവണൈര്വിദാഹഃ ശീതകാമിതാ| ശൈത്യഗൌരവശൂലാനി കട്വാദ്യുപശയോऽധികമ്|| ലങ്ഘനായാസരൂക്ഷോഷ്ണകാമിതാ ച കഫാവൃതേ| രക്താവൃതേ സദാഹാര്തിസ്ത്വഗ്മാംസാന്തരയോര്ഭൃശമ്|| ഭവേത്സരാഗഃ ശ്വയഥുര്ജായന്തേ മണ്ഡലാനി ച| മാംസേന കഠിനഃ ശോഫോ വിവര്ണഃ പിഡികാസ്തഥാ|| ഹര്ഷഃ പിപീലികാനാം ച സഞ്ചാര ഇവ ജായതേ| ചലഃ സ്നിഗ്ധോ മൃദുഃ ശീതഃ ശോഫോ ഗാത്രേഷ്വരോചകഃ|| ആഢ്യവാത ഇതി ജ്ഞേയഃ സ കൃച്ഛ്രോ മേദസാऽऽവൃതേ| സ്പര്ശമസ്ഥ്യാവൃതേऽത്യുഷ്ണം പീഡനം ചാഭിനന്ദതി|| സൂച്യേവ തുദ്യതേऽത്യര്ഥമങ്ഗം സീദതി ശൂല്യതേ| മജ്ജാവൃതേ വിനമനം ജൃമ്ഭണം പരിവേഷ്ടനമ്| ശൂലം ച പീഡ്യമാനേന പാണിഭ്യാം ലഭതേ സുഖമ്| ശുക്രാവൃതേऽതിവേഗോ വാ നവാ നിഷ്ഫലതാऽപി വാ|| ഭുക്തേ കുക്ഷൌ രുജാ ജീര്ണേ ശാമ്യത്യന്നാവൃതേऽനിലേ| മൂത്രാപ്രവൃത്തിരാധ്മാനം ബസ്തൌ മൂത്രാവൃതേ ഭവേത്|| വിഡാവൃതേ വിബന്ധോऽധഃ സ്വസ്ഥാനേ പരികൃന്തതി| വ്രജത്യാശു ജരാം സ്നേഹോ ഭുക്തേ ചാനഹ്യതേ നരഃ|| ശകൃത്പീഡിതമന്നേന ദുഃഖം ശുഷ്കം ചിരാത്സൃജേത്| സര്വധാത്വാവൃതേ വായൌ ശ്രോണീവങ്ക്ഷണപൃഷ്ഠരുക്|| വിലോമോ മാരുതോऽസ്വസ്ഥം ഹൃദയം പീഡ്യതേऽപി ച| ഭ്രമോ മൂര്ഛാ രുജാ ദാഹഃ പിത്തേന പ്രാണ ആവൃതേ|| വിദഗ്ധേऽന്നേ ച വമനമുദാനേऽപി ഭ്രമാദയഃ| ദാഹോऽന്തരരുജാ ഭ്രംശോ ദാഹോ വ്യാനേന സര്വഗഃ|| ക്ലമോऽങ്ഗചേഷ്ടാസങ്ഗശ്ച സന്താപഃ സഹവേദനഃ| സമാന ഊഷ്മോപഹതിരതിസ്വേദോऽരതിഃ സതൃട്|| ദാഹശ്ച സ്യാദപാനേ തു മലേ ഹാരിദ്രവര്ണതാ| രുജോऽതിവൃദ്ധിസ്താപശ്ച യോനിമേഹനപായുഷു|| ശ്ലേഷ്മണാ ത്വാവൃതേ പ്രാണേ സാദസ്തന്ദ്രാऽരുചിര്വമിഃ| ഷ്ഠീവനം ക്ഷവഥൂദ്ഗാരനിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസങ്ഗ്രഹഃ|| ഉദാനേ ഗുരുഗാത്രത്വമരുചിര്വാ സ്വരഗ്രഹഃ| ബലവര്ണപ്രണാശശ്ച, വ്യാനേ പര്വാസ്ഥിവാഗ്ഗ്രഹഃ|| ഗുരുതാऽങ്ഗേഷു സര്വേഷു സ്ഖലിതം ച ഗതൌ ഭൃശമ്| സമാനേऽതിഹിമാങ്ഗത്വമസ്വേദോ മന്ദവഹ്നിതാ|| അപാനേ സകഫം മൂത്രശകൃതഃ സ്യാത്പ്രവര്തനമ്| ഇതി ദ്വാവിംശതിവിധം വായോരാവരണം വിദുഃ|| പ്രാണാദയസ്തഥാऽന്യോന്യമാവൃണ്വന്തി യഥാക്രമമ്| സര്വേऽപി ദ്വാവിംശതിവിധം വിദ്യാദാവരണം ച തത്|| നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസംരോധഃ പ്രതിശ്യായഃ ശിരോഗ്രഹഃ| ഹൃദ്രോഗോ മുഖശോഷശ്ച പ്രാണേനോദാന ആവൃതേ|| ഉദാനേനാവൃതേ പ്രാണേ വര്ണൌജോബലസങ്ക്ഷയഃ| ദിശാऽനയാ ച വിഭജേത്സര്വമാവരണം ഭിഷക്||” ഇതി| ദേഹേ ച ഏക ഏവ വായുഃ പൃഥക്കായസ്ഥാനനാമകര്മഭേദാത്പഞ്ചധാ ഇത്യാഹുഃ| സംസര്ഗിദ്രവ്യത്വേനൈകാശ്രയേ ജലവത് പൃഥഗവസ്ഥാനാനുപപത്തേഃ| ഈശാനോऽപ്യാഹ-”യഥൈവൈകോ ദേവദത്തഃ സ്ഥാനഭേദാദ്ഗൃഹസ്ഥോ വാനപ്രസ്ഥഃ, കര്മഭേദാന്മാലാ കാരഃ കുമ്ഭകാര ഇത്യുച്യതേ, തഥാ വായുരപി’’ ഇതി||൨൨-൨൬||
Adhikarana ആക്ഷേപകസ്യ സാമാന്യലക്ഷണാനി (൨൭) · Śloka ൨൭
യദാ തു ധമനീഃ സര്വാഃ കുപിതോऽഭ്യേതി മാരുതഃ |
തദാऽऽക്ഷിപത്യാശു മുഹുര്മുഹുര്ദേഹം മുഹുശ്ചരഃ ||൨൭||
മുഹുര്മുഹുശ്ചാക്ഷേപണാദാക്ഷേപക ഇതി സ്മൃതഃ |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः |
तदाऽऽक्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः ||२७||
मुहुर्मुहुश्चाक्षेपणादाक्षेपक इति स्मृतः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ആക്ഷേപകസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– യദാ ത്വിത്യാദി| സര്വാ ഇതി ഊര്ധ്വാധസ്തിര്യഗ്ഗാഃ| ആക്ഷിപതി ദേഹം ഹസ്ത്യാരൂഢപുരുഷസ്യേവ ഗാത്രം ചാലയതി| മുഹുശ്ചര ഇതി ഹേതുഗര്ഭവിശേഷണമ്| ‘ബഹിശ്ചര’ ഇതി പാഠാന്തരേ കോഷ്ഠാദ്ബഹിഃ ശാഖാഗതശ്ചരന്നാക്ഷേപകം കരോതീത്യര്ഥഃ| ചന്ദ്രികാകാരസ്തു ഏതന്നാനുമന്യതേ, സ്ഥാനഗാമ്ഭീര്യാദാക്ഷേപകസ്യ തദാരമ്ഭകവായോര്ബഹിശ്ചരത്വായുക്തത്വാത്||൨൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ആക്ഷേപകസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– യദേത്യാദി| സര്വാ ഇതി| ഊര്ധ്വാധസ്തിര്യഗ്ധമനീഃ| മുഹുര്മുഹുര്ദേഹമാക്ഷിപതി, ഹസ്ത്യാരൂഢസ്യേവ ഗാത്രം ചാലയതി| മുഹുശ്ചര ഇതി ഹേതുഗര്ഭവിശേഷണം, വാരംവാരം സഞ്ചരണശീലഃ, ‘ബഹിശ്ചരഃ’ ഇതി പാഠാന്തരം തത്ര കോഷ്ഠാദ്ബഹിഃ ശാഖാഗതശ്ചരന് ആക്ഷേപം കരോതീത്യര്ഥഃ| ആക്ഷേപണാത് ചാലനാത്||൨൭||
Adhikarana അപതന്ത്രകലക്ഷണമ് അപതാനകലക്ഷണം ച (൨൮-൩൧) · Śloka ൩൧
ക്രുദ്ധഃ സ്വൈഃ കോപനൈര്വായുഃ സ്ഥാനാദൂര്ധ്വം പ്രവര്തതേ ||൨൮||
പീഡയന് ഹൃദയം ഗത്വാ ശിരഃശങ്ഖൌ ച പീഡയന് |
ധനുര്വന്നമയേദ്ഗാത്രാണ്യാക്ഷിപേന്മോഹയേത്തദാ ||൨൯||
സ കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസേച്ചാപി സ്തബ്ധാക്ഷോऽഥ നിമീലകഃ |
കപോത ഇവ കൂജേച്ച നിഃസഞ്ജ്ഞഃ സോऽപതന്ത്രകഃ ||൩൦||
ദൃഷ്ടിം സംസ്തഭ്യ സഞ്ജ്ഞാം ച ഹത്വാ കണ്ഠേന കൂജതി |
ഹൃദി മുക്തേ നരഃ സ്വാസ്ഥ്യം യാതി മോഹം വൃതേ പുനഃ ||൩൧||
വായുനാ ദാരുണം പ്രാഹുരേകേ തദപതാനകമ് |
(ച. സി. അ. ൧) |
View original
क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रवर्तते ||२८||
पीडयन् हृदयं गत्वा शिरःशङ्खौ च पीडयन् |
धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्याक्षिपेन्मोहयेत्तदा ||२९||
स कृच्छ्रादुच्छ्वसेच्चापि स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः |
कपोत इव कूजेच्च निःसञ्ज्ञः सोऽपतन्त्रकः ||३०||
दृष्टिं संस्तभ्य सञ्ज्ञां च हत्वा कण्ठेन कूजति |
हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः ||३१||
वायुना दारुणं प्राहुरेके तदपतानकम् |
(च. सि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അസ്യൈവാവസ്ഥാവിശേഷാവപതന്ത്രകാപതാനകാവാഹ– ക്രുദ്ധ ഇത്യാരഭ്യ ഏകേ തദപതാനകമിത്യന്തേന| സ്വൈഃ കോപനൈരിത്യനേന രൂക്ഷാദികുപിതഃ സ്വതന്ത്രോ ന ത്വാവരണകുപിത ഇതീശാനഃ| നിമീലിതാക്ഷഃ സ്തബ്ധാക്ഷോ വാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ആക്ഷേപകശ്ചതുര്വിധോ ഭവതി– ദണ്ഡാപതാനകോऽഭ്യന്തരായാമോ ബഹിരായാമോऽഭിഘാതജശ്ചേതി| ദൃഢബലേന യദ്യപി ആക്ഷേപകാത് പൂര്വമന്തരായാമബഹിരായാമൌ പഠിതൌ, തഥാऽപ്യാക്ഷേപകവിശേഷാവേതൌ മന്തവ്യൌ, സുശ്രുതദര്ശനാത്||൨൮-൩൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അസ്യൈവാവസ്ഥാവിശേഷാവപതന്ത്രകാപതാനകാവാഹ– ക്രുദ്ധഃ ഇത്യാരഭ്യ ഏകേ തമപതാനകമിത്യന്തേന| സ്വൈഃ കോപനൈരിത്യനേന രൂക്ഷാദികുപിതഃ സ്വതന്ത്രഃ, ന ത്വാവരണകുപിത ഇതീശാനജഃ| സ്ഥാനാത് പക്വാശയാത്| ഊര്ധ്വം ശിരസി ഉദ്ദിശ്യ| പീഡയന് രുജാ| ഹൃദയം തതഃ തസ്മാത് ശിരഃ ശങ്ഖൌ ച പീഡയേത്| ആക്ഷിപേത് ചാലയേത്| മോഹയേദിന്ദ്രിയാണി| കഷ്ടേനോച്ഛ്വാസം മുഞ്ചതി| നിമീലകോ നിമീലിതാക്ഷഃ, സ്തബ്ധാക്ഷോ വാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| കപോത ഇവ കൂജേത്, നിഃസഞ്ജ്ഞഃ സഞ്ജ്ഞാരഹിതഃ, സോऽപതന്ത്രകഃ, ദൃഷ്ടിം രൂപഗ്രഹണയോഗ്യാം, സംസ്തഭ്യാച്ഛാദ്യ, സഞ്ജ്ഞാം ജ്ഞാനവിഷയിണീം ബുദ്ധിം, വിനാശ്യ| വായുനാ മുക്തേ ഹൃദി സുഖം ലഭതേ| വൃതേ മൂര്ഛിതേ തമേവാപതന്ത്രമേകേ ത്വപതാനകമാഹുഃ| തന്ത്രാന്തരേ അപതന്ത്രകലക്ഷണം പഠിതമ്| തദ്യഥാ– “ക്രുദ്ധഃ സ്വൈഃ കോപനൈര്വായുരപാനോ നാഭിസംശ്രയഃ| സന്ദൂഷ്യ ഹൃദയസ്ഥം ച മനോ വ്യാകുലയേത്തതഃ|| പീഡയന് ഹൃദയം പ്രാപ്യ ശിരഃശങ്ഖൌ ച പീഡയേത്| ആക്ഷിപ്യ ചാഖിലം ദേഹം മോഹയേച്ച പുനഃ പുനഃ|| സ കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസേച്ചാപി സ്വേദശൈത്യയുതോ ബഹിഃ| സ നിദ്രാം ലഭതേ നീതഃ പ്രാപ്യ ചാശു പ്രബുധ്യതേ|| ത്രസതേ കമ്പതേ ഭൂയോ നിഃസഞ്ജ്ഞഃ സോऽപതന്ത്രകഃ| പ്രലാപോ വക്ത്രകടുതാ ഭ്രമോ മൂര്ഛാऽരുചിസ്തൃഷാ|| തസ്മിന്പിത്താന്വിതേ സ്വേദഃ പീതാഭഃ ശീതകാമിതാ| ശിരോऽങ്ഗഗൌരവം ഗ്ലാനിഃ ശീതദ്വിട് മന്ദവേദനഃ| കഫാന്വിതേ ച സദനം ശൈത്യം ച ഹൃദയഗ്രഹഃ|| വാതോല്ബണേऽങ്ഗസ്ഫുരണം ശിരോമന്യാകടിവ്യഥാ| ധൈര്യാദിവിപ്ലവോ ദൈന്യം വിഷയേഷ്വനവസ്ഥിതഃ||”||൨൮-൩൧||
Adhikarana ദണ്ഡാപതാനകലക്ഷണമ് (൩൨) · Śloka ൩൨
കഫാന്വിതോ ഭൃശം വായുസ്താസ്വേവ യദി തിഷ്ഠതി ||൩൨||
ദണ്ഡവത് സ്തമ്ഭയേദ്ദേഹം സ തു ദണ്ഡാപതാനകഃ |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
कफान्वितो भृशं वायुस्तास्वेव यदि तिष्ठति ||३२||
दण्डवत् स्तम्भयेद्देहं स तु दण्डापतानकः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഏഷാം ലക്ഷണമാഹ– കഫാന്വിത ഇത്യാദി| ഭൃശം കഫാന്വിത ഇത്യനേന പിത്തമപി ന വാര്യത ഇത്യാഹുഃ| ചരകേ ത്വസ്യാസാധ്യത്വം കേവലവാതജത്വേന ദ്ര്ഷ്ടവ്യമ്| യദാഹ– “പാണിപാദശിരഃപൃഷ്ഠശ്രോണീഃ സ്തഭ്നാതി മാരുതഃ| ദണ്ഡവത് സ്തബ്ധഗാത്രസ്യ ദണ്ഡകഃ സോऽനുപക്രമഃ||” (ച. ചി. അ. ൨൮) ഇതി| താസ്വിതി സര്വധമനീഷു||൩൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തേഷാം ലക്ഷണമാഹ– കഫാന്വിത ഇത്യാദി| താസ്വിതി സര്വധമനീഷു| ഭൃശം കഫാന്വിത ഇത്യനേന പിത്തമപി ന വാര്യത ഇത്യാഹുഃ| ചരകേ ത്വസ്യാസാധ്യത്വം കേവലവാതജത്വേന ദ്രഷ്ടവ്യമ്| യദാഹ– “പാണിപാദശിരഃപൃഷ്ഠശ്രോണീഃ സ്തഭ്നാതി മാരുതഃ| ദണ്ഡവത് സ്തബ്ധഗാത്രസ്യ ദണ്ഡകഃ സോऽനുപക്രമഃ||” (ച. ചി. അ. ൨൮) ഇതി| താസ്വിതി സര്വധമനീഷു||൩൨||
Adhikarana ധനുഃസ്തമ്ഭലക്ഷണമ് (൩൩) · Śloka ൩൩
ധനുസ്തുല്യം നമേദ്യസ്തു സ ധനുഃസ്തമ്ഭസഞ്ജ്ഞകഃ ||൩൩||
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसञ्ज्ञकः ||३३||
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അന്തരായാമബഹിരായാമയോഃ സാധാരണം രൂപമാഹ– ‘ധനുസ്തുല്യം നമേദ്യസ്തു സ ധനുസ്തമ്ഭസഞ്ജ്ഞകഃ’ ഇതി||൩൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അന്തരായാമബഹിരായാമയോഃ സാധാരണരൂപമാഹ– സ്തമ്ഭഃ സാമാന്യഃ, ധനുഃസ്തമ്ഭഃ അസ്യൈവ ഭേദഃ| ധനുസ്തുല്യമിതി ധനുസ്തുല്യം ക്രോഡേന നമ്രസ്തിഷ്ഠതി, ദണ്ഡാപതാനകസ്തു ശുഷ്കകാഷ്ഠദണ്ഡവത്||൩൩||
Adhikarana അഭ്യന്തരായാമലക്ഷണം ബാഹ്യായാമലക്ഷണം ച (൩൪-൩൬) · Śloka ൩൬
അങ്ഗുലീഗുല്ഫജഠരഹൃദ്വക്ഷോഗലസംശ്രിതഃ |
സ്നായുപ്രതാനമനിലോ യദാऽऽക്ഷിപതി വേഗവാന് ||൩൪||
വിഷ്ടബ്ധാക്ഷഃ സ്തബ്ധഹനുര്ഭഗ്നപാര്ശ്വഃ കഫം വമന് |
അഭ്യന്തരം ധനുരിവ യദാ നമതി മാനവമ് ||൩൫||
തദാऽസ്യാഭ്യന്തരായാമം കുരുതേ മാരുതോ ബലീ |
ബാഹ്യസ്നായുപ്രതാനസ്ഥോ ബാഹ്യായാമം കരോതി ച ||൩൬||
തമസാധ്യം ബുധാഃ പ്രാഹുര്വക്ഷഃകട്യൂരുഭഞ്ജനമ് |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्वक्षोगलसंश्रितः |
स्नायुप्रतानमनिलो यदाऽऽक्षिपति वेगवान् ||३४||
विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन् |
अभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवम् ||३५||
तदाऽस्याभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली |
बाह्यस्नायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च ||३६||
तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षःकट्यूरुभञ्जनम् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിശേഷലക്ഷണമാഹ– അങ്ഗുലീത്യാദി| വക്ഷോ ബാഹുദ്വയാന്തരമ്| ഹൃദയം തദഭ്യന്തരം ദ്വ്യങ്ഗുലമ്| സ്നായുപ്രതാനം ലതാവദനേകപ്രരോഹം സ്നായുജാലമ്; സ്നായുരിത്യുപലക്ഷണം, തേന സിരാകണ്ഡരയോരപി ഗ്രഹണമ്| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “മഹാഹേതുര്ബലീ വായുഃ സിരാഃ സസ്നായുകണ്ഡരാഃ| മന്യാപൃഷ്ഠാശ്രിതാ ബാഹ്യാഃ സംശോഷ്യായാമയേദ്ബഹിഃ||” ഇത്യാദി| അഭ്യന്തരായാമം ക്രോഡേ നതം, ബാഹ്യായാമം പൃഷ്ഠേ നതമ്| അന്തരായാമബഹിരായാമാഭ്യാം തന്ത്രാന്തരോക്തകുബ്ജസ്യാവരോധഃ| യദുക്തമ്– “ഹൃദയം യദി വാ പൃഷ്ഠമുന്നതം ക്രമശഃ സരുക്| ക്രുദ്ധോ വായുര്യദാ കുര്യാത്തദാ തം കുബ്ജമാദിശേത്||” ഇതി||൩൪-൩൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിശേഷലക്ഷണമാഹ– അങ്ഗുലീത്യാദി| ബലീ വായുഃ കുപിതഃ ഗുല്ഫൌ ചരണഘുടികേ, വക്ഷോ ബാഹുദ്വയാന്തരം, ഹൃദയം തദഭ്യന്തരം ദ്വ്യങ്ഗുലം, സ്നായുപ്രതാനം ലതാവദനേകപ്രരോഹം സ്നായുജാലം, സ്നായ്വിത്യുപലക്ഷണം, തേന സിരാകണ്ഡരയോരപി ഗ്രഹണമ്| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “മഹാഹേതുര്ബലീ വായുഃ സിരാഃ സസ്നായുകണ്ഡരാഃ| മന്യാപൃഷ്ഠാശ്രിതാ ബാഹ്യാഃ സംശോഷ്യായാമയേദ്ബഹിഃ” ഇത്യാദി| തതഃ സ്നായുപ്രതാനം ധനുരിവ നാമയേത്| അഭ്യന്തരായാമം ക്രോഡേ നതമ്| ഹനുഃ കണ്ഠകപോലസന്ധിഃ| ബഹിരായാമലക്ഷണമാഹ– ബാഹ്യേത്യാദി| പൂര്വവദ്ബാഹ്യസ്നായുപ്രതാനം ധനുര്വദാനമേത്| ബാഹ്യായാമം പൃഷ്ഠേ നതം വക്ഷഃകഠ്യൂരുഭങ്ഗ്ത്വാത്| തമസാധ്യമാഹുഃ||൩൪-൩൬||
Adhikarana അഭിഘാതജാക്ഷേപകലക്ഷണമ് (൩൭) · Śloka ൩൭
( ഹൃദയം യദി വാ പൃഷ്ഠമുന്നതം ക്രമശഃ സരുക് |
ക്രുദ്ധോ വായുര്യദാ കുര്യാത് തദാ തം കുബ്ജമാദിശേത്) |
കഫപിത്താന്വിതോ വായുര്വായുരേവ ച കേവലഃ ||൩൭||
കുര്യാദാക്ഷേപകം ത്വന്യം ചതുര്ഥമഭിഘാതജമ് |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
( हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरुक् |
क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात् तदा तं कुब्जमादिशेत्) |
कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः ||३७||
कुर्यादाक्षेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉക്താനാമാക്ഷേപകപ്രകാരാണാം കഫപിത്താനുബന്ധമാഹ– കഫപിത്താന്വിത ഇത്യാദി| ഏതച്ച ദണ്ഡാപതാനകലക്ഷണമേവ ജേജ്ജടേന വ്യാഖ്യാതമ്| പിത്തകഫാനുബന്ധശ്ചാത്ര ശൈത്യശോഥഗുരുത്വാനീത്യാദിനോക്തലക്ഷണ ഏവ ബോധ്യഃ| ചതുര്ഥമഭിഘാതജമിതി ദണ്ഡാപതാനകാദിത്രിതയാപേക്ഷ്യ ചതുര്ഥത്വമ്, അഭിഘാതജം ദണ്ഡാദ്യഭിഘാതകുപിതവാതജമ്; അസ്യ ച ലക്ഷണമ്– ‘‘യദാ തു ധമനീഃ സര്വാഃ’’ ഇത്യാദിനോക്തസാമാന്യലക്ഷണം ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൩൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഉക്താനാമാക്ഷേപപ്രകാരാണാം കഫപിത്താനുബന്ധമാഹ– കഫേത്യാദി| കഫപിത്താനുബന്ധശ്ചാത്ര ശൈത്യശോഷഗുരുത്വാനീത്യാദിനോക്തലക്ഷണേ ബോദ്ധവ്യഃ, കേവലഃ സ്വതന്ത്ര ആക്ഷേപം കരോതി| അന്യം ചതുര്ഥമഭിഘാതജമ്| ദണ്ഡാഭിഘാതകുപിതവാതജാതസ്യ തു ലക്ഷണമ്| ‘യദാ തു ധമനീഃ സര്വാഃ’ ഇത്യാദിനാ ജ്ഞേയമ്||൩൭||
Adhikarana അപതാനകസ്യാസാധ്യലക്ഷണമ് (൩൮) · Śloka ൩൮
ഗര്ഭപാതനിമിത്തശ്ച ശോണിതാതിസ്രവാച്ച യഃ ||൩൮||
അഭിഘാതനിമിത്തശ്ച ന സിധ്യത്യപതാനകഃ |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
गर्भपातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः ||३८||
अभिघातनिमित्तश्च न सिध्यत्यपतानकः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അസാധ്യത്വമാഹ– ഗര്ഭപാതേത്യാദി| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– കഫപിത്താന്വിത ഇത്യാദിനാ നിമിത്തഭേദേനാക്ഷേപകശ്ചതുര്ധാ ഇതി; തദ്യഥാ– ഏകഃ കഫാന്വിതേന വാതേന, ദ്വിതീയഃ പിത്താന്വിതേന, തൃതീയഃ കേവലേന, ചതുര്ഥോऽഭിഘാതേനേതി| അത്ര പക്ഷേ ഗര്ഭപാതശോണിതാതിസ്രാവജൌ കേവലവാതേന ഗ്രാഹ്യൌ| ഏതേഷാം ച മുഹുര്മുഹുരാക്ഷേപണം ബോധ്യമ് ആക്ഷേപകവിശേഷത്വാത്||൩൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അസാധ്യമാഹ– ഗര്ഭേത്യാദി| അത്രാപതാനകമുപലക്ഷണം, തേന ചതുഷ്ടയമപി ഗൃഹ്യതേ ‘കഫപിത്താന്വിതഃ’ ഇത്യാദി നിമിത്തഭേദേന ചതുര്ഥ ആക്ഷേപക ഇതി ഗദാധരഃ| തദ്യഥാ– ഏകഃ കഫാന്വിതേന വാതേന, ദ്വിതീയഃ പിത്താന്വിതേന, തൃതീയഃ കേവലേന, ചതുര്ഥോऽഭിഘാതജേനേതി| അത്ര ഗര്ഭപാതശോണിതാതിസ്രാവജൌ കേവലവാതേന ഗ്രാഹ്യാവിതി| ഏഷാം ച മുഹര്മുഹുരാക്ഷേപണം ജ്ഞേയമ്, ആക്ഷേപകവിശേഷാത്||൩൮||
Adhikarana പക്ഷവധസ്യ സമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം ലക്ഷണമ് (൩൯-൪൧) · Śloka ൪൧
ഗൃഹീത്വാऽര്ധം തനോര്വായുഃ സിരാഃ സ്നായൂര്വിശോഷ്യ ച ||൩൯||
പക്ഷമന്യതരം ഹന്തി സന്ധിബന്ധാന് വിമോക്ഷയന് |
കൃത്സ്നോऽര്ധകായസ്തസ്യ സ്യാദകര്മണ്യോ വിചേതനഃ ||൪൦||
ഏകാങ്ഗരോഗം തം കേചിദന്യേ പക്ഷവധം വിദുഃ |
സര്വാങ്ഗരോഗസ്തദ്വച്ച സര്വകായാശ്രിതേऽനിലേ ||൪൧||
(വാ. നി. അ. ൧൫) |
View original
गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च ||३९||
पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् |
कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः ||४०||
एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः |
सर्वाङ्गरोगस्तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले ||४१||
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പക്ഷവധമാഹ– ഗൃഹീത്വേത്യാദി| അര്ധമിതി അര്ധമര്യാദയാ അര്ധനാരീശ്വരവത്| പക്ഷം ബാഹുകക്ഷപാര്ശ്വാദിഭാഗമ്, അന്യതരമിതി വാമം ദക്ഷിണം വാ| സന്ധിബന്ധാന് കഫസഹിതസ്നായുഭിര്വൃതാന് മോക്ഷയന്നിതി ഗദാധരഃ; അത ഏവ “സിരാഃ സ്നായൂര്വിശോഷ്യ” ഇത്യുക്തമ്| അര്ധകായ ഇത്യുക്തേऽപി കൃത്സ്നഗ്രഹണം യുഗപത് സര്വാര്ധാങ്ഗവ്യാപ്ത്യര്ഥമ്| അകര്മണ്യ ഈഷച്ചേഷ്ടാക്ഷമഃ| വിചേതനോऽല്പചേതനഃ, ഈഷത്സ്പര്ശാദിജ്ഞാനവാനിത്യര്ഥഃ| തദ്വച്ചേത്യനേന സിരാഃ സ്നായൂര്വിശോഷ്യ ചേത്യാദിസമ്പ്രാപ്തിം ലക്ഷണം ചാതിദിശതി||൩൯-൪൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പക്ഷവധമാഹ– ഗൃഹീത്വേത്യാദി| വായുസ്തനോഃ ശരീരസ്യാര്ധം ഗൃഹീത്വാ സിരാഃ സ്നായൂര്വിശോഷ്യ ശോഷയിത്വാ അന്യതരം പക്ഷം ഹന്തി നിരീഹം കരോതി| അര്ധമിതി അര്ധമര്യാദയാ അര്ധനാരീശ്വരവത്| പക്ഷമിതി ശരീരാര്ധം ബാഹുകക്ഷപാര്ശ്വാദിഭാഗമ്, അന്യതരമിതി വാമം ദക്ഷിണം വേതി| കിം കുര്വന്? സന്ധീനാം ബന്ധാന് സന്ധിബന്ധാന് കഫസഹിതസ്നായുഭിര്വൃതാന് വിമോക്ഷയന്നിതി ഗദാധരഃ| അതഃ സിരാഃ സ്നായൂര്വിശോഷ്യേത്യുക്തമ്| തസ്യ തഥാവിധസ്യ പുംസഃ കൃത്സ്നോ നിഃശേഷ അര്ധകായോऽകര്മണ്യോ വിചേതനഃ സ്യാത്| അര്ധകായ ഇത്യുക്തേऽപി കൃത്സ്നഗ്രഹണം യുഗപത്സര്വാങ്ഗവ്യാപ്ത്യര്ഥമ്| അകര്മണ്യ ഈഷച്ചേഷ്ടാക്ഷയഃ| വിചേതനോऽല്പചേതനഃ ഈഷത്സ്പര്ശാദിജ്ഞാനവാനിത്യര്ഥഃ| കേചിദാചാര്യാസ്തം വ്യാധിമേകാങ്ഗരോഗം വിദുഃ, അന്യേ പക്ഷവധം വിദുഃ| സര്വകായാശ്രിതേ സമസ്തദേഹഗതേ വാതേ തദ്വത്സര്വാങ്ഗരോഗമിത്യാഹുഃ| തദ്വച്ചേത്യനേന ‘സിരാഃ സ്നായൂര്വിശോഷ്യ ച’ ഇത്യാദിസമ്പ്രാപ്തിം ലക്ഷണം ചാതിദിശതി||൩൯-൪൧||
Adhikarana പക്ഷവധസ്യ സാധ്യാസാധ്യവിചാരഃ (൪൨-൪൩) · Śloka ൪൩
ദാഹസന്താപമൂര്ഛാഃ സ്യുര്വായൌ പിത്തസമന്വിതേ |
ശൈത്യശോഥഗുരുത്വാനി തസ്മിന്നേവ കഫാന്വിതേ ||൪൨||
ശുദ്ധവാതഹതം പക്ഷം കൃച്ഛ്രസാധ്യതമം വിദുഃ |
സാധ്യമന്യേന സംയുക്തമസാധ്യം ക്ഷയഹേതുകമ് ||൪൩||
(സു. നി. അ. ൧) |
(ഗര്ഭിണീസൂതികാബാലവൃദ്ധക്ഷീണേഷ്വസൃക്സ്രുതേ |
പക്ഷാഘാതം പരിഹരേത് വേദനാരഹിതോ യദി) |
View original
दाहसन्तापमूर्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते |
शैत्यशोथगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफान्विते ||४२||
शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः |
साध्यमन्येन संयुक्तमसाध्यं क्षयहेतुकम् ||४३||
(सु. नि. अ. १) |
(गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्स्रुते |
पक्षाघातं परिहरेत् वेदनारहितो यदि) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തസ്യൈവ സാധ്യാസാധ്യജ്ഞാനാര്ഥമാഹ– ദാഹേത്യാദി| ഏതച്ച ലക്ഷണമന്യത്രാപി വാതരോഗേ ദ്രഷ്ടവ്യമ്, അത ഏവ സാമാന്യേന വായാവിതി കൃതവാന്| ശുദ്ധഃ കേവലഃ| അന്യേനേതി കഫേന, പിത്തേന വാ| ക്ഷയഹേതുകമിതി ധാതുക്ഷയകുപിതശുദ്ധവാതജമിതി||൪൨-൪൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യൈവ സാധ്യാസാധ്യത്വജ്ഞാനാര്ഥമാഹ– ദാഹേത്യാദി| ഏവം ലക്ഷണമന്യത്രാപി വാതരോഗേ ദ്ര്ഷ്ടവ്യമ്| പക്ഷാഘാതസ്യ സാധ്യാസാധ്യത്വം ദര്ശയന്നാഹ– ശുദ്ധേത്യാദി| ശുദ്ധഃ കേവലഃ, കൃച്ഛ്രസാധ്യം കഷ്ടസാധ്യം, അന്യേന സംസൃഷ്ടം കഫേന പിത്തേന വാ യുക്തം, ക്ഷയഹേതുകം ധാതുക്ഷയജമിത്യര്ഥഃ||൪൨-൪൩||
Adhikarana അര്ദിതസ്യ നിദാനസമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം ലക്ഷണമ് (൪൪-൪൬) · Śloka ൪൬
ഉച്ചൈര്വ്യാഹരതോऽത്യര്ഥം ഖാദതഃ കഠിനാനി വാ |
ഹസതോ ജൃമ്ഭതോ വാऽപി ഭാരാദ്വിഷമശായിനഃ ||൪൪||
ശിരോനാസൌഷ്ഠചിബുകലലാടേക്ഷണസന്ധിഗഃ |
അര്ദയത്യനിലോ വക്ത്രമര്ദിതം ജനയത്യതഃ |
വക്രീഭവതി വക്ത്രാര്ധം ഗ്രീവാ ചാപ്യപവര്തതേ ||൪൫||
ശിരശ്ചലതി വാക്സങ്ഗോ നേത്രാദീനാം ച വൈകൃതമ് |
ഗ്രീവാചിബുകദന്താനാം തസ്മിന് പാര്ശ്വേ ച വേദനാ ||൪൬||
(യസ്യാഗ്രജോ രോമഹര്ഷോ വേപഥുര്നേത്രമാവിലമ് |
വായുരൂര്ധ്വം ത്വചി സ്വാപസ്തോദോ മന്യാഹനുഗ്രഹഃ) |
തമര്ദിതമിതി പ്രാഹുര്വ്യാധിം വ്യാധിവിചക്ഷണാഃ |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि वा |
हसतो जृम्भतो वाऽपि भाराद्विषमशायिनः ||४४||
शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः |
अर्दयत्यनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः |
वक्रीभवति वक्त्रार्धं ग्रीवा चाप्यपवर्तते ||४५||
शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतम् |
ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे च वेदना ||४६||
(यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलम् |
वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः) |
तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविचक्षणाः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അര്ദിതമാഹ– ഉച്ചൈരിത്യാദി| അര്ദയതി പീഡയതി| അപവര്തതേ വക്രീഭവതി| ചലതി കമ്പതേ| വാക്സങ്ഗോऽനിര്ഗമോ വചനസ്യ| ആദിശബ്ദേന ഭ്രൂഗണ്ഡാദീനാം ഗ്രഹണമ്| വൈകൃതം വേദനാസ്ഫുരണവക്രത്വാദികമ്| ഗ്രീവേത്യാദി യസ്മിന് പാര്ശ്വേऽര്ദിതം തസ്മിന് ഗ്രീവാദീനാം വേദനേതി യോജ്യമ്| തന്ത്രാന്തരേ തു മുഖാര്ധവച്ഛരീരാര്ധവ്യാപകോऽപ്യര്ദിതഃ പഠിതഃ| യദാഹ ദൃഢബലഃ– ‘അര്ധേ തസ്മിന് മുഖാര്ധേ വാ കേവലേ സ്യാത്തദര്ദിതമ്|’ (ച. ചി. അ. ൨൮) ഇതി| നനു, യദ്യേവം തദാ അര്ദിതാര്ധാങ്ഗവാതയോഃ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ– വേഗിത്വേനാര്ദിതേ കദാചിദ്വേദനാ ഭവതി, അര്ധാങ്ഗവാതേ തു സര്വദൈവേതി ഭേദഃ; അഥവാ യഥോക്തഃ സര്വാങ്ഗോऽര്ദിതഃ തദ്വിപരീതസ്ത്വര്ധാങ്ഗവാത ഇത്യാഹുഃ| സുശ്രുതേന തു മുഖമാത്ര ഏവാര്ദിതഃ പഠിതഃ, അര്ധശരീരസ്യാര്ധാങ്ഗവാതേന ലബ്ധത്വാത്| സ ഏവാത്ര മാധവേന ലിഖിതഃ||൪൪-൪൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അര്ദിതസ്യ നിദാനപൂര്വകം ലക്ഷണമാഹ– ഉച്ചൈരിത്യാദി| ഉച്ചൈര്ഭാഷണം, കഠിനാനി പൂഗഫലാദീനി ഖാദതഃ, വിഷമാച്ഛയനാത് ഗ്രീവാദിവൈപരീത്യശയനാത്, അര്ദയതി പീഡയതി, ഗ്രീവാം വ്യാപ്യ അപവര്തതേ വക്രീഭവതി, ചലതി കമ്പതേ, വാക്സങ്ഗോ വചനസ്യാനിര്ഗമഃ| ആദിശബ്ദേന ഗണ്ഡനാസാദീനാം ഗ്രഹണം, വൈകൃതം വേദനാസ്ഫുരണവക്രത്വാദികമ്| ഗ്രീവേത്യാദി യസ്മിന് പാര്ശ്വേऽര്ദിതം തസ്മിന്പാര്ശ്വേ ഗ്രീവാദീനാം വേദനേതി യോജ്യമ്| ചിബുകം മുഖകുഹരസ്യാധോഭാഗഃ| തന്ത്രാന്തരേ മുഖാര്ധവച്ഛരീരാര്ധവ്യാപകോऽപ്യര്ദിതഃ പഠിതഃ| യദാഹ ദൃഢബലഃ– “അര്ധേ തസ്മിന്മുഖാര്ധേ വാ കേവലേ സ്യാത്തദര്ദിതമ്” ഇതി||൪൪-൪൬||
Adhikarana അര്ദിതസ്യാസാധ്യലക്ഷണമ് (൪൭) · Śloka ൪൭
ക്ഷീണസ്യാനിമിഷക്ഷസ്യ പ്രസക്താവ്യക്തഭാഷിണഃ ||൪൭||
ന സിധ്യത്യര്ദിതം ഗാഢം ത്രിവര്ഷം വേപനസ്യ ച |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
क्षीणस्यानिमिषक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः ||४७||
न सिध्यत्यर्दितं गाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തസ്യാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| അനിമിഷാക്ഷസ്യ നിമേഷാസമര്ഥചക്ഷുഷഃ| പ്രസക്താവ്യക്തഭാഷിണ ഇതി പ്രസക്തം പ്രകര്ഷേണ സക്തമപ്രവൃത്തമ്, അവ്യക്തം പ്രപീഡിതവര്ണപദം, ഭാഷിതും ശീലം യസ്യ സ തഥാ| അന്യേ തു പ്രസക്തം നിരന്തരമാഹുഃ; തന്ന, ചരകേ ‘‘ദീനാ ജിഹ്വാ സമുത്ക്ഷിപ്താ കാലേ സജ്ജതി ചാസ്യ വാക്|’’ (ച. ചി. അ. ൨൮) ഇതി വചനാത്| ത്രിവര്ഷമിതി അതീതവര്ഷത്രയമ്; അഥവാ ത്രയാണാം മുഖനാസാചക്ഷുഷാം വര്ഷഃ സ്രവണം യത്ര തത്തഥേത്യാഹുഃ||൪൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| അനിമിഷാക്ഷസ്യ നിമേഷാസമര്ഥചക്ഷുഷഃ| പ്രസക്തേതി പ്രകര്ഷേണ സക്തം ലഗ്നമപ്രവൃത്തം, കണ്ഠതാല്വാദിവര്ണോച്ചാരണസ്ഥാനേഷു, അവ്യക്തമസ്ഫുടം പീഡിതവര്ണപദം ഭാഷിതും ശീലം യസ്യ സ തഥാ| അന്യേ തു പ്രസക്തം നിരന്തരമാഹുഃ; തന്ന, ചരകേ– “കാലേ സജ്ജതി ചാസ്യ വാക്” ഇതി വചനാത്| ത്രിവര്ഷമിതി അതീതവര്ഷത്രയമ്, അഥവാ ത്രയാണാം മുഖനാസികാചക്ഷുഷാം വര്ഷഃ സ്രവണം യത്ര തത്തഥേത്യാഹുഃ| വേപനസ്യ കമ്പനശീലസ്യ||൪൭||
Adhikarana ആക്ഷേപകാദീനാം വേഗശാന്തൌ സ്വസ്ഥത്വമ് (൪൮) · Śloka ൪൮
ഗതേ വേഗേ ഭവേത് സ്വാസ്ഥ്യം സര്വേഷ്വാക്ഷേപകാദിഷു ||൪൮||
(വാ. നി. അ. ൧൫) |
View original
गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकादिषु ||४८||
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ആക്ഷേപകാദീനാമര്ദിതാന്താനാം വേഗിത്വമാഹ– ഗത ഇത്യാദി| സ്വാസ്ഥ്യം പീഡാലാഘവം, ഭാരാപഗമേ സുഖിത്വവ്യപദേശവത്||൪൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ആക്ഷേപകാദീനാമര്ദിതാന്താനാം താവദ്വേഗിത്വമാഹ– ഗത ഇത്യാദി| ഭാരാപഗമേ സുഖിത്വവ്യപദേശവത്||൪൮||
Adhikarana ഹനുഗ്രഹലക്ഷണമ് (൪൯-൫൦) · Śloka ൫൦
ജിഹ്വാനിര്ലേഖനാച്ഛുഷ്കഭക്ഷണാദഭിഘാതതഃ |
കുപിതോ ഹനുമൂലസ്ഥഃ സ്രംസയിത്വാऽനിലോ ഹനുമ് ||൪൯||
കരോതി വിവൃതാസ്യത്വമഥവാ സംവൃതാസ്യതാമ് |
ഹനുഗ്രഹഃ സ തേന സ്യാത് കൃച്ഛ്രാച്ചര്വണഭാഷണമ് ||൫൦||
(വാ. നി. അ. ൧൫) |
View original
जिह्वानिर्लेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः |
कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनुम् ||४९||
करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् |
हनुग्रहः स तेन स्यात् कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् ||५०||
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഹനുഗ്രഹമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| ഹനുമൂലസ്ഥഃ കപോലമൂലസ്ഥഃ| ഹനും സ്രംസയിത്വാऽധഃ കൃത്വാ| വിവൃതാസ്യത്വമ് ആസ്യവിവൃതിം, സംവൃതാസ്യതാമ് ആസ്യസംവൃതിം; സാ ച വായോരനിയതകാരിത്വാത്||൪൯-൫൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഹനുഗ്രഹമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| ജിഹ്വാനിര്ലേഖനാത് ജിഹ്വാഘര്ഷണാത് ദന്തകാഷ്ഠാദിനാ, ശുഷ്കാണാം ചണകാദീനാം ഭക്ഷണാത്| അഭിഘാതതഃ താഡനാത്| ഹനുമൂലസ്ഥഃ കപോലമൂലസ്ഥഃ| ഹനും സ്രംസയിത്വാ അധഃ കൃത്വാ, വിവൃതാസ്യത്വം പ്രസാരിതവദനത്വം, സംവൃതാസ്യത്വം സങ്കുചിതമുഖതാമ്| അത്ര സംവൃതിര്വിവൃതിര്വാ വായോരനിയതകാരിത്വാത്| സ ഏവ വാതഃ കുപിത ഇത്യര്ഥഃ| തേന കൃച്ഛ്രാച്ചര്വണം ഭാഷണം ച സ്യാത്||൪൯-൫൦||
Adhikarana മന്യാസ്തമ്ഭലക്ഷണമ് (൫൧) · Śloka ൫൧
ദിവാസ്വപ്നാസനസ്ഥാനവിവൃതോര്ധ്വനിരീക്ഷണൈഃ |
മന്യാസ്തമ്ഭം പ്രകുരുതേ സ ഏവ ശ്ലേഷ്മാണऽऽവൃതഃ ||൫൧||
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
दिवास्वप्नासनस्थानविवृतोर्ध्वनिरीक्षणैः |
मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्माणऽऽवृतः ||५१||
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മന്യാസ്തമ്ഭമാഹ– ദിവാസ്വപ്നേത്യാദി| സ ഏവേതി വാതഃ||൫൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മന്യാസ്തമ്ഭമാഹ– ദിവേത്യാദി| ആസനമുപവേശഃ, സ്ഥാനമൂര്ധ്വഭവനം, വിവൃതോര്ധ്വനിരീക്ഷണം വക്രമാര്ഗാവലോകനമ്| സ ഏവേതി വാതോ ദിവാസ്വപ്നാദിഭിഃ കുപിതഃ സന്, ശ്ലേഷ്മണാऽऽവൃതോ മന്യാസ്തമ്ഭം പ്രകുരുതേ, മന്യാസ്തമ്ഭം കേചിദപതാനകപൂര്വരൂപം മന്യന്തേ||൫൧||
Adhikarana ജിഹ്വാസ്തമ്ഭലക്ഷണമ് (൫൨) · Śloka ൫൨
വാഗ്വാഹിനീസിരാസംസ്ഥോ ജിഹ്വാം സ്തമ്ഭയതേऽനിലഃ |
ജിഹ്വാസ്തമ്ഭഃ സ തേനാന്നപാനവാക്യേഷ്വനീശതാ ||൫൨||
(വാ. നി. അ. ൧൫) |
View original
वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः |
जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता ||५२||
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ജിഹ്വാസ്തമ്ഭമാഹ– വാഗിത്യാദി| വാഗ്വാഹിനീസിരാസംസ്ഥ ഇതി വാഗ്വാഹിനീ യാ സിരാ തത്ര സംസ്ഥ ഇതി യോജ്യം, സമസ്തപക്ഷേ “പുംവത് കര്മധാരയജാതീയദേശീയേഷു” ഇത്യനേന പുംവദ്ഭാവപ്രാപ്തേഃ| അന്നപാനവാക്യേഷ്വനീശതേതി അന്നപാനാഭ്യവഹാരവചനേഷു അസാമര്ഥ്യമ്||൫൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ജിഹ്വാസ്തമ്ഭമാഹ– വാഗിത്യാദി| വാഗ്വാഹിനീ വാ സിരാ തത്ര സംസ്ഥ ഇതി യോജ്യമ്| അന്നപാനവാക്യേഷ്വനീശതേതി അന്നപാനാഭ്യവഹാരവചനേഷ്വസാമര്ഥ്യമ്||൫൨||
Adhikarana സിരാഗ്രഹസ്യ സമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം ലക്ഷണമ് (൫൩) · Śloka ൫൩
രക്തമാശ്രിത്യ പവനഃ കുര്യാന്മൂര്ധധരാഃ സിരാഃ |
രൂക്ഷാഃ സവേദനാഃ കൃഷ്ണാഃ സോऽസാധ്യഃ സ്യാത് സിരാഗ്രഹഃ ||൫൩||
(വാ. നി. അ. ൧൫) |
View original
रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः |
रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात् सिराग्रहः ||५३||
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സിരാഗ്രഹമാഹ– രക്തമിത്യാദി| മൂര്ധധരാ ഇതി ഗ്രീവാഗതാഃ, താസാം രൂക്ഷത്വം വേദനാവത്ത്വം കൃഷ്ണത്വം ച കുര്യാത്| സോऽസാധ്യ ഇതി സ്വരൂപേണൈവ, കാകണകുഷ്ഠവത്| ശിരോഗ്രഹ ഇതി പാഠാന്തരേऽപി ശിരോധാരകസിരാദുഷ്ട്യാ ശിരോവേദനാകാരിത്വാത് ‘ശിരോഗ്രഹ’ ഇതി വ്യപദേശഃ, ലക്ഷണം തു തദേവ||൫൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സിരാഗ്രഹമാഹ– രൂക്ഷാഃ സവേദനാഃ കൃഷ്ണാ ഇതി രൂക്ഷകൃഷ്ണവേദനാവത്ത്വം കുര്യാത്| സോऽസാധ്യ ഇതി സ്വരൂപേണ ഹസ്തഗതദ്രവ്യവത്| ‘ശിരോഗ്രഹഃ’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര ശിരോധാരകസിരാദുഷ്ട്യാ ശിരോവേദനാകാരിത്വാത്, ശിരോഗ്രഹലക്ഷണം തു തദേവ||൫൩||
Adhikarana ഗൃധ്രസീലക്ഷണമ് (൫൪) · Śloka ൫൪
സ്ഫിക്പൂര്വാ കടിപൃഷ്ഠോരുജാനുജങ്ഘാപദം ക്രമാത് |
ഗൃധ്രസീ സ്തമ്ഭരുക്തോദൈര്ഗൃഹ്ണാതി സ്പന്ദതേ മുഹുഃ ||൫൪||
വാതാദ്വാതകഫാത്തന്ദ്രാഗൌരവാരോചകാന്വിതാ |
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात् |
गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः ||५४||
वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता |
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഗൃധ്രസീമാഹ– സ്ഫിക്പൂര്വേത്യാദി| സ്ഫിക് പൂര്വാ പ്രഥമതോ ഗ്രാഹ്യാ സ്തമ്ഭരുക്തോദൈര്യസ്യാഃ സാ സ്ഫിക്പൂര്വാ; ഈശാനസ്തു പൂര്വാ പ്രഥമാ ഗൃധ്രസീ വാതാദിതി യോജയതി, ഏഷാ ച വ്യാഖ്യാ സ്ഫിക്ശബ്ദസ്യ നപുംസകത്വേന ‘പൂര്വാ സ്ഫിക് കടീപൃഷ്ഠ’ ഇത്യാദിനാ പാഠേന വോപപദ്യതേ നാന്യഥാ| ‘സ്ഫിക്പൂര്വമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം ജാനുജങ്ഘാപദമിത്യനേന യോജ്യമ്| ക്രമാദിതി ന യുഗപത്| വാതാദിതി ഛേദഃ| വാതകഫാരബ്ധാ ഗൃധ്രസീ, സാ ഉക്തവാതലക്ഷണയുക്താऽപി തന്ദ്രാഗൌരവാദിയുക്താ ഭവതീതി ഗൃധസീദ്വയമുക്തമ്||൫൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഗൃധ്രസീമാഹ– സ്ഫിഗിത്യാദി| ഗൃധ്രസീ സ്തമ്ഭരുക്തോദൈഃ ക്രമാത് കടിപൃഷ്ഠോരുജാനുജങ്ഘാപദം ഗൃഹ്ണാതി, തഥാ മുഹുഃ സ്പന്ദതേ സാ വാതജാ ജ്ഞേയാ, കഥമ്ഭൂതാ ഗൃധ്രസീ? സ്ഫിക് പൂര്വാ പ്രഥമതോ ഗ്രാഹ്യാ സ്തമ്ഭരുക്തോദൈര്യസ്യാഃ സാ സ്ഫിക്പൂര്വാ| ഈശാനസ്തു പൂര്വാ പ്രഥമാ ഗൃധ്രസീ വാതാദിതി യോജയതി| ഏഷാ ച വ്യാഖ്യാ സ്ഫിക്ശബ്ദസ്യ നപുംസകത്വേന, ‘പൂര്വാ സ്ഫിക് സകടീപൃഷ്ഠ’– ഇത്യാദിപാഠേന വോപപദ്യതേ, നാന്യഥാ| ‘സ്ഫിക്പൂര്വമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം ജാനുജങ്ഘാപദമിത്യനേന യോജ്യമ്| ക്രമാദിതി ന യുഗപത്| ഗൃധ്രസീ രങ്ഘിണീതി ലോകേ| വാതാദിതി ഛേദഃ, വാതകഫാരബ്ധാ ഗൃധ്രസീ, സാ പ്രോക്താ വാതലക്ഷണയുക്താ തന്ദ്രാഗൌരവാദിയുക്താऽപി ഭവതീതി ഗൃധ്രസീദ്വയമുക്തമ്||൫൪||
Adhikarana ഗൃധ്രസ്യാ വിശേഷലക്ഷണമ് (൫൫-൫൬) · Śloka ൫൬
വാതജായാം ഭവേത്തോദോ ദേഹസ്യാപി പ്രവക്രതാ |
ജാനുകട്യൂരുസന്ധീനാം സ്ഫുരണം സ്തബ്ധതാ ഭൃശമ് ||൫൫||
വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവായാം തു നിമിത്തം വഹ്നിമാര്ദവമ് |
തന്ദ്രാ മുഖപ്രസേകശ്ച ഭക്തദ്വേഷസ്തഥൈവ ച ||൫൬||
View original
वातजायां भवेत्तोदो देहस्यापि प्रवक्रता |
जानुकट्यूरुसन्धीनां स्फुरणं स्तब्धता भृशम् ||५५||
वातश्लेष्मोद्भवायां तु निमित्तं वह्निमार्दवम् |
तन्द्रा मुखप्रसेकश्च भक्तद्वेषस्तथैव च ||५६||
Hide commentary
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഗൃധ്രസ്യാഃ പുനരപി വിശേഷലക്ഷണമാഹ– വാതജായാമിത്യാദി| സുഗമമ്||൫൫-൫൬||
Adhikarana വിശ്വാചീലക്ഷണമ് (൫൭) · Śloka ൫൭
തലം പ്രത്യങ്ഗുലീനാം യാഃ കണ്ഡരാ ബാഹുപൃഷ്ഠതഃ ||൫൭||
ബാഹ്വോഃ കര്മക്ഷയകരീ വിശ്വാചീ ചേതി സോച്യതേ |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कण्डरा बाहुपृष्ठतः ||५७||
बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाची चेति सोच्यते |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിശ്വാചീമാഹ– തലമിത്യാദി| തലം ഹസ്തസ്യോപരിഭാഗഃ, തലശബ്ദോऽത്ര ഉപരിവചനഃ, യഥാ– ഭൂതലമിതി ഗയദാസഃ| തേനായമര്ഥഃ– ബാഹ്വോഃ പൃഷ്ഠം ബാഹുപൃഷ്ഠം, തത ആരഭ്യ ഹസ്തതലം ലക്ഷീകൃത്യാങ്ഗുലീനാം യാഃ കണ്ഡരാസ്താഃ സന്ദൂഷ്യ ബാഹ്വോഃ കര്മക്ഷയകരീ യാ സാ വിശ്വാചീ| ബാഹ്വോഃ കര്മ ഗ്രഹണാകുഞ്ചനാദി, ദ്വിത്വം ചാത്ര സമ്ഭവപരം, തേനൈകബാഹാവപി ഭവതി വാതരക്തവത്| വിശ്വാചീ ചേതി ചകാരേണ ഗൃധ്രസീവിശ്വാച്യോഃ ഖല്ലീസഞ്ജ്ഞാം ദര്ശയതി, തയോരപി കരമൂലാവമോടനകാരിത്വാത്; യദുക്തം ഹാരീതേ– ‘‘വിശ്വാചീ ഗൃധ്രസീ ചോക്താ ഖല്ലീ തീവ്രരുജാന്വിതാ|’’ ഇതി ഗയദാസഃ| ചക്രസ്ത്വാഹ– ചരകേ “ഖല്ലീ തു പാദജങ്ഘോരുകരമൂലാവമോടനീ|” (ച. ചി. അ. ൨൮) ഇത്യനേന വിശ്വാച്യാഃ പൃഥഗേവ ഖല്ലീ പഠിതാ, സുശ്രുതേന തു ഖല്ലീ ന പഠിതൈവ; നഹി തേന തന്ത്രാന്തരോക്തസര്വവികാരാഃ പഠ്യന്തേ, ചരകക്തപരസ്പരവാതാവരണലക്ഷണമേവ ന പഠിതം; ഹാരീതേന തു തീവ്രരുജായോഗാദ് ഗൃധ്രസീവിശ്വാച്യോഃ ഖല്ലീത്വം പഠിത്വം, ഭവതി ഹി ധര്മാന്തരയോഗാത് കസ്യചിദ്വികാരസ്യ രോഗാന്തരത്വം; യഥാ– അഷ്ഠീലൈവ പ്രത്യഷ്ഠീലാ, അശ്മര്യേവ ശര്കരാ, പാണ്ഡുരോഗ ഏവ കാമലേത്യാദി||൫൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിശ്വാചീമാഹ– തലമിത്യാദി| കണ്ഡരാ മഹാസ്നായുഃ, തലം ഹസ്തസ്യോപരിഭാഗഃ, തലശബ്ദോऽത്രോപരിവചനഃ, യഥാ– ഭൂതലമിതി| തേനായമര്ഥഃ ബാഹ്വോഃ പൃഷ്ഠം ബാഹുപൃഷ്ഠം, തദാരഭ്യ ഹസ്തതലം ലക്ഷീകൃത്യാങ്ഗുലീനാം യാഃ കണ്ഡരാഃ താഃ സന്ദൂഷ്യ ബാഹ്വോഃ കര്മക്ഷയകരീ യാ സാ വിശ്വാചീ| ബാഹ്വോഃ കര്മ– ആകുഞ്ചനഗ്രഹണാദി, ദ്വിത്വം ചാത്ര സമ്ഭവപരം, തേനൈകബാഹാവപി ഭവതി, വാതരക്തവത്| വിശ്വാചീ ചേതി ചകാരേണ ഗൃധ്രസീവിശ്വാച്യോഃ ഖല്ലീസഞ്ജ്ഞാ ദര്ശിതാ, തയോരപി കരമൂലാവമോടകത്വാത്||൫൭||
Adhikarana ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷലക്ഷണമ് (൫൮) · Śloka ൫൮
വാതശോണിതജഃ ശോഥോ ജാനുമധ്യേ മഹാരുജഃ ||൫൮||
ജ്ഞേയഃ ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷസ്തു സ്ഥൂലഃ ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷവത് |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
वातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारुजः ||५८||
ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷമാഹ– വാതേത്യാദി| വാതശോണിതജ ഇതി വാതരക്താഖ്യവികാരജഃ, ചികിത്സാഭേദാര്ഥം പൃഥക് പഠിത ഇതി ഗയദാസഃ| വാതശോണിതാഭ്യാം ജാത ഇതി ജേജ്ജടഃ| ദൃശ്യതേ ഹ്യയം വാതരക്തവ്യതിരേകേണാപി; ജാനുദേശനിയതത്വേന വിശിഷ്ടലക്ഷണത്വേന ചേതരവാതരക്തശോഥാദ്ഭേദ ഇതി| ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷവത് ശൃഗാലമസ്തകവത് സ്ഥൂലഃ||൫൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷമാഹ– വാതേത്യാദി| വാതശോണിതാഭ്യാം ജാതോ വാതശോണിതജഃ, ന പുനര്വാതരക്തേന വ്യാധിനാ ജനിതഃ, ജാനു മധ്യേ ഊരുജങ്ഘയോഃ സന്ധിഃ, സ്ഥൌല്യേന ആകൃത്യാ ച ക്രോഷ്ടുശീര്ഷവത്||൫൮||
Adhikarana ഖഞ്ജലക്ഷണമ് (൫൯) · Śloka ൫൯
വായുഃ കട്യാശ്രിതഃ സക്ഥ്നഃ കണ്ഡരാമാക്ഷിപേദ്യദാ ||൫൯||
ഖഞ്ജസ്തദാ ഭവേജ്ജന്തുഃ പങ്ഗുഃ സക്ഥ്നോര്ദ്വയോര്വധാത് |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा ||५९||
खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഖഞ്ജമാഹ– വായുരിത്യാദി| സക്ഥ്നഃ ഊര്ധ്വജങ്ഘായാഃ, കണ്ഡരാം മഹാസ്നായുമ്, ആക്ഷിപേത് ഈഷത് ക്ഷിപേത്, കിഞ്ചിദ്ഗതിമത്ത്വാദിതി ഗയദാസഃ| സക്ഥ്നോരിതി ദ്വിവചനേനൈവ ദ്വിത്വേ ലബ്ധേ ദ്വയോരിതി പദേന നിയമയതി– സക്ഥിദ്വയസ്യൈവ വധാത് പങ്ഗുഃ, ഏകസക്ഥിവധാത് ഖഞ്ജ ഇതി; വധശ്ചാത്ര ഗമനാദിക്രിയാനാശഃ||൫൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഖഞ്ജപങ്ഗുവാതാവാഹ– വായുരിത്യാദി| യദാ കട്യാം സ്ഥിതോ വായുഃ സക്ഥ്നഃ ഊര്ധ്വജങ്ഘായാഃ കണ്ഡരാം മഹാസ്നായുമാക്ഷിപേത് ഈഷത് ക്ഷിപേത് കിഞ്ചിദ്ഗതിമത്ത്വാദിതി ഗയദാസഃ, തദാ ജന്തുഃ ഖഞ്ജോ ഭവതി| പങ്ഗുഃ സക്ഥ്നോര്ദ്വയോര്വധാദിതി സര്വഥാ ഗതിവിഘാതാത് പങ്ഗുരിര്ഥഃ| സക്ഥ്നോരിതി ദ്വിവചനേനൈവ ദ്വിത്വേ ലബ്ധേ ദ്വയോരിതിപദേന നിയമയതി– സക്ഥിദ്വയസ്യൈവ വധാത്പങ്ഗുഃ, ഏകസക്ഥിവധാത്ഖഞ്ജ ഇതി| വധശ്ചാത്ര ഗമനക്രിയാനാശഃ||൫൯||
Adhikarana കലായഖഞ്ജലക്ഷണമ് (൬൦) · Śloka ൬൦
പ്രക്രാമന് വേപതേ യസ്തു ഖഞ്ജന്നിവ ച ഗച്ഛതി ||൬൦||
കലായഖഞ്ജം തം വിദ്യാന്മുക്തസന്ധിപ്രബന്ധനമ് |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
प्रक्रामन् वेपते यस्तु खञ्जन्निव च गच्छति ||६०||
कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഖഞ്ജവിശേഷമാഹ– പ്രക്രാമന്നിത്യാദി പ്രക്രാമന്നിതി ഗമനമാരഭമാണോ വേപതേ| പ്രശബ്ദോऽയമാദികര്മണി| ഖഞ്ജന്നിവ ഗച്ഛതി വികലയന്നിവ ഗച്ഛതി, ഗമനാരമ്ഭേന അന്യേന സംസൃഷ്ടം വേപതേ തേന ഖഞ്ജാദസ്യ ഭേദഃ| മുക്തേത്യാദിമിത്യാഹുഃ| മുക്തസന്ധിപ്രബന്ധനമിതി ശിഥിലീകൃതസന്ധിബന്ധനമ്| കലായഖഞ്ജ ഇതി ശാസ്ത്രേ രൂഢാ സഞ്ജ്ഞാ; അയമേവാന്യത്ര ഖഞ്ജവാത ഇത്യുക്തഃ||൬൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
കലായഖഞ്ജമാഹ– പ്രക്രാമന്നിത്യാദി| പ്രക്രാമന് പാദവിക്ഷേപം കുര്വന്, വേപതേ കമ്പതേ| ഖഞ്ജന്നിവേത്യാദി വൈകല്യം കുര്വന്നിവ ഗച്ഛതി| മുക്തസന്ധിപ്രബന്ധനം ശിഥിലീകൃതസന്ധിബന്ധനമ്| കലായഖഞ്ജ ഇതി ശാസ്ത്രേ രൂഢിഃ സഞ്ജ്ഞാ||൬൦||
Adhikarana വാതകണ്ടകലക്ഷണമ് (൬൧) · Śloka ൬൧
രുക് പാദേ വിഷമേന്യസ്തേ ശ്രമാദ്വാ ജായതേ യദാ ||൬൧||
വാതേന ഗുല്ഫമാശ്രിത്യ തമാഹുര്വാതകണ്ടകമ് |
(വാ. നി. അ. ൧൫) |
View original
रुक् पादे विषमेन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा ||६१||
वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम् |
(वा. नि. अ. १५) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതകണ്ടകമാഹ– രുഗിത്യാദി| വിഷമപാദന്യാസകുപിതഃ ശ്രമകുപിതോ വാ വായുര്ഗുല്ഫേ വേദനാം ജനയന്, വാതകണ്ടകമിത്യാഹുഃ; അയമേവാന്യത്ര ‘ഖുഡുകാവാത’ ഇത്യുക്തഃ||൬൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതകണ്ടകമാഹ– രുഗിത്യാദി| യദാ വിഷമപാദന്യാസകുപിതഃ ശ്രമകുപിതോ വാ വായുര്ഗുല്ഫേവേദനാം ജനയതി, തം വാതകണ്ടകമിത്യാഹുഃ; അയമേവാന്യത്ര ‘ഖുഡുകാവാത’ ഇത്യുക്തഃ||൬൧||
Adhikarana പാദദാഹലക്ഷണമ് (൬൨) · Śloka ൬൨
പാദയോഃ കുരുതേ ദാഹം പിത്താസൃക്സഹിതോऽനിലഃ ||൬൨||
വിശേഷതശ്ചങ്ക്രമതഃ പാദദാഹം തമാദിശേത് |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः ||६२||
विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പാദദാഹമാഹ– പാദയോരിത്യാദി| വിശേഷതശ്ചങ്ക്രമത ഇത്യനേന സ്ഥിതസ്യ മന്ദോ ദാഹ ഇതി ദര്ശയതി| വൈവര്ണ്യാദേരഭാവാദ്വാതരക്താദസ്യ ഭേദഃ||൬൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പാദദാഹമാഹ– പാദയോരിത്യാദി| പാദയോഃ വിശേഷതശ്ചങ്ക്രമതഃ വിശേഷേണ ഗച്ഛതഃ, വിശേഷതശ്ചങ്ക്രമത ഇത്യേനന സ്ഥിതസ്യ മന്ദോ ദാഹ ഇതി ദര്ശയതി| വൈവര്ണ്യാദേരഭാവാദ്വാതരക്താദസ്യ ഭേദഃ||൬൨||
Adhikarana പാദഹര്ഷലക്ഷണമ് (൬൩) · Śloka ൬൩
ഹൃഷ്യേതേ ചരണൌ യസ്യ ഭവേതാം ചാപി സുപ്തകൌ ||൬൩||
പാദഹര്ഷഃ സ വിജ്ഞേയഃ കഫവാതപ്രകോപതഃ |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ ||६३||
पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपतः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പാദഹര്ഷമാഹ– ഹൃഷ്യേതേ ഇത്യാദി| ഹൃഷ്യേതേ ഹര്ഷയുക്തൌ ഭവതഃ, ഹര്ഷശ്ച രോമാഞ്ചപ്രായഃ അന്തഃശീതോ ഝിണിഝിണിവത് വേദനാവിശേഷ ഇത്യാഹുഃ; ഝിണിഝിണി തു ന ചിരാനുബന്ധിനീ കേവലവാതജേതി ഭേദഃ||൬൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പാദഹര്ഷമാഹ– ഹൃഷ്യേതേ ഇത്യാദി| ഹൃഷ്യേതേ ഹര്ഷയുക്തൌ ഭവതഃ, ഹര്ഷശ്ച രോമാഞ്ചപ്രായോऽന്തഃശീതോ ഝിണിഝിണിവത് വേദനാവിശേഷഃ||൬൩||
Adhikarana അംസശോഷലക്ഷണമ് (൬൪) · Śloka ൬൪
അംസദേശസ്ഥിതോ വായുഃ ശോഷയേദംസബന്ധനമ് ||൬൪||
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
अंसदेशस्थितो वायुः शोषयेदंसबन्धनम् ||६४||
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അംസേത്യാദി| അംസേത്യാദിനാ ശ്ലോകാര്ധേനാംസശോഷഃ കേവലവാതജ ഉച്യതേ| അംസബന്ധനകാരകഃ ശ്ലേഷ്മാ അംസബന്ധനഃ; ഏതദനന്തരം ‘അംസശോഷം ജനയേത്’ ഇതി ശേഷ ഇതി കാര്തികഃ||൬൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അര്ധാര്ധശ്ലോകേനാംസശോഷാവബാഹുകയോര്ലക്ഷണമാഹ– അംസേത്യാദി| അംസശബ്ദേനാംസസമീപോപലക്ഷിതദേശോംऽസദേശഃ| അംസോ ബാഹുശിരഃ, തത്ര സ്ഥിതോ വ്യവസ്ഥിതഃ| അംസബന്ധനമിതി അംസബന്ധനകാരകഃ ശ്ലേഷ്മാ അംസബന്ധനഃ, തത്രാംസബന്ധനം ശ്ലേഷ്മാണം ശോഷയിത്വാ സ തദനന്തരം അംസശോഷം ജനയേദിതി വാക്യശേഷ ഇതി കാര്തികഃ||൬൪||
Adhikarana അവബാഹുകലക്ഷണമ് (൬൫) · Śloka ൬൫
സിരാശ്ചാകുഞ്ച്യ തത്രസ്ഥോ ജനയേദവബാഹുകമ് |൬൫|
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
सिराश्चाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयेदवबाहुकम् |६५|
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അവബാഹുകമാഹ– സിരാശ്ചേത്യാദിനാ| തത്രസ്ഥോംऽസദേശസ്ഥഃ| അയം ച വാതകഫജഃ| അന്യേ തു മിലിത്വാ അവബാഹുകലക്ഷണമാഹുഃ; തന്ന, യതഃ സുശ്രുതേനോക്തമ്– ‘അംസശോഷാവബാഹുകയോര്ബാഹുമധ്യേ സിരാവ്യധഃ’ (സു. ശാ. അ. ൮) ഇതി| ഏതദനന്തരം സുശ്രുതേന ബാധിര്യം പഠിതമ്– “യദാ ശബ്ദവഹം വായുഃ” (സു. നി. അ. ൧) ഇത്യാദിനാ, മാധവേന തു പ്രകരണാനുരോധം മന്യമാനേന കര്ണരോഗ ഏവ തത് പഠിതം, കിന്തു സുശ്രുതേന വാതവ്യാധൌ ബാധിര്യം പഠിത്വാऽപി ബാധിര്യകര്ണശൂലൌ ശാലാക്യऽപി പഠിതൌ; പുനരുക്തമിതി ചേത്; നൈവ, സമ്പ്രാപ്തിഭേദഭിന്നത്വാത്; വാതവ്യാധൌ ശബ്ദവഹമിത്യനേന കര്ണശഷ്കുല്യവച്ഛിന്നനഭോദേശ ഉക്തഃ, ശാലാക്യേ ച ശബ്ദവഹാഃ സിരാ ഇത്യുക്തമ്| മാധവേന തു കര്ണരോഗേ ശബ്ദാശ്രവണത്വാവിശേഷാദേതദേവ തത്ര പഠിതമിത്യവിരോധഃ|൬൫|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സിരാശ്ചേത്യാദിനാ അവബാഹുകഃ| തത്രസ്ഥോംऽസദേശസ്ഥഃ, സിരാഃ ആകുഞ്ച്യാവബാഹുകം ജനയേത്| അയം ച കഫവാതജഃ| അത്രാംസശോഷമവബാഹുകമിതി രോഗദ്വയമുക്തവാന്, അന്യേ തു മിലിത്വാऽവബാഹുകലക്ഷണമാഹുഃ, തന്ന യതഃ സുശ്രുതേന രോഗദ്വയം പൃഥക് പഠിതമ്– “അംസശോഷാവബാഹുകയോര്ബാഹുമധ്യേ സിരാവ്യധഃ” ഇതി|൬൫|–
Adhikarana മൂകാദീനാം ലക്ഷണമ് (൬൫) · Śloka ൬൫
ആവൃത്യ വായുഃ സകഫോ ധമനീഃ ശബ്ദവാഹിനീഃ ||൬൫||
നരാന് കരോത്യക്രിയകാന്മൂകമിന്മിനഗദ്ഗദാന് |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
आवृत्य वायुः सकफो धमनीः शब्दवाहिनीः ||६५||
नरान् करोत्यक्रियकान्मूकमिन्मिनगद्गदान् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മൂകാദീംസ്ത്രീനാഹ– ആവൃത്യേത്യാദി| അക്രിയകാന് അവചനക്രിയകാനിതി; നഞയമഭാവേ, ഈഷദര്ഥേ ച| ആദ്യോ മൂകോऽവചനഃ, ദ്വിതീയോ മിന്മിനഃ സാനുനാസികസര്വവചനഃ, തൃതീയോ ഗദ്ഗദോ ലുപ്തപദവ്യഞ്ജനാഭിധായീ| ഏഷാം ച സമാനകാരണാഭിധാനേऽപി ദുഷ്ടേരുത്കര്ഷാദിഭിരദൃഷ്ടവശാദ്വാ ഭേദ ഇത്യുന്നേയമ്||൬൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മൂകാദീന് ജിഹ്വാഗതാന് വാതരോഗാംസ്ത്രീനാഹ– ആവൃത്യേത്യാദി| വായുഃ സകഫഃ കുപിതഃ സന്, ശബ്ദവാഹിനീര്ധമനീരാവൃത്യാവരുധ്യ, നരാന് അക്രിയകാന് അവചനക്രിയകാന് കരോതി| അത്ര നഞ് അഭാവേ ഈഷദര്ഥേ ച| മൂകോऽവചനഃ, മിന്മിനഃ സാനുനാസികസര്വവചനഃ, ഗദ്ഗദോ ലുപ്തപദവ്യഞ്ജനാഭിധായീ| ഏഷാം തുല്യഹേത്വഭിധാനേऽപി ദുഷ്ടേരുത്കര്ഷാദിഭിരദൃഷ്ടവശാദ്വാ ഭേദ ഇത്യുന്നേയമ്||൬൫||
Adhikarana തൂനീലക്ഷണമ് (൬൬) · Śloka ൬൬
അധോ യാ വേദനാ യാതി വര്ചോമൂത്രാശയോത്ഥിതാ ||൬൬||
ഭിന്ദതീവ ഗുദോപസ്ഥം സാ തൂനീ നാമ നാമതഃ |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता ||६६||
भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनी नाम नामतः |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തൂനീമാഹ– അധ ഇത്യാദി| അധ ഇതി ഗുദോപസ്ഥമ്| വേദനാ ശൂലമ്| വര്ചോമൂത്രാശയോത്ഥിതാ പക്വാശയമൂത്രാശയോത്ഥിതാ, പക്വാശയമൂത്രപുടയോര്വ്യസ്തസമസ്തയോര്ജാതാ| ഉപസ്ഥം സ്ത്രീപുംസയോര്ഗുഹ്യമ്| നാമതഃ പ്രസിദ്ധിതഃ||൬൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തൂനീവാതമാഹ– അധ ഇത്യാദി| യാ വേദനാ ശൂലമധ ഇതി ഗുദോപസ്ഥം യാതി, നാമതഃ പ്രസിദ്ധിതഃ സാ തൂനീ നാമ, വര്ചോമൂത്രാശയോത്ഥിതാ പക്വാശയമൂത്രപുടയോര്വ്യസ്തസമസ്തയോര്ജാതാ, ഭിന്ദതീവ ഗുദോപസ്ഥമിതി ഭേദം കുര്വതീവ ഗുദോപസ്ഥസ്യേത്യര്ഥഃ| ഉപസ്ഥം സ്ത്രീപുംസയോര്ഗുഹ്യമ്||൬൬||
Adhikarana പ്രതിതൂനീലക്ഷണമ് (൬൭) · Śloka ൬൭
ഗുദോപസ്ഥോത്ഥിതാ യാ തു പ്രതിലോമം പ്രധാവിതാ ||൬൭||
വേഗൈഃ പക്വാശയം യാതി പ്രതിതൂനീതി സോച്യതേ |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
गुदोपस्थोत्थिता या तु प्रतिलोमं प्रधाविता ||६७||
वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सोच्यते |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പ്രതിതൂനീമാഹ– ഗുദേത്യാദി| പ്രതിലോമമിത്യൂര്ധ്വമ്| വേഗൈര്വാതകൃതോദ്ഗമൈഃ| സേത്യനേന ‘ഭിന്ദതീവ’ ഇത്യതിദിശ്യതേ||൬൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പ്രതിതൂനീമാഹ– ഗുദേത്യാദി| ഗുദോപസ്ഥോത്ഥിതാ സൈവ വേദനാ പ്രതിലോമിത്യൂര്ധ്വം പ്രധാവിതാ സതീ, വേഗൈര്വാതകൃതോദ്ഗമൈര്മുഹുര്മുഹുഃ സ്വഭാവോപശമോപലക്ഷിതൈഃ പക്വാശയം യാതി, സാ പ്രതിതൂനീത്യുച്യതേ, സൈവേത്യനേന ഭിന്ദതീത്യതിദിശ്യതേ||൬൭||
Adhikarana ആധ്മാനലക്ഷണം, പ്രത്യാധ്മാനലക്ഷണം ച (൬൮-൬൯) · Śloka ൬൯
സാടോപമത്യുഗ്രരുജമാധ്മാതമുദരം ഭൃശമ് ||൬൮||
ആധ്മാനമിതി തം വിദ്യാദ് ഘോരം വാതനിരോധജമ് |
വിമുക്തപാര്ശ്വഹൃദയം തദേവാമാശയോത്ഥിതമ് ||൬൯||
പ്രത്യാധ്മാനം വിജാനീയാത് കഫവ്യാകുലിതാനിലമ് |
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् ||६८||
आध्मानमिति तं विद्याद् घोरं वातनिरोधजम् |
विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् ||६९||
प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम् |
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ആധ്മാനമാഹ– സാടോപമിത്യാദി| സാടോപമിതി ആടോപശ്ചലചലനമിതി ഗയദാസഃ, ഗുഡഗുഡാശബ്ദ ഇതി കാര്തികഃ| ആധ്മാതം വാതപൂര്ണചര്മപുടകസ്ഥാനീയമ്| ഉദരമിതി പക്വാശയഃ, പ്രത്യാധ്മാനസ്യ ആമാശയസമ്ഭവത്വാത്| ഘോരമിതി കഷ്ടപ്രദമ്| ആമാശയസമുത്ഥത്വേന പ്രത്യാസത്ത്യാ പാര്ശ്വഹൃദയയോരപി വേദാനാശങ്കാനിരാസാര്ഥമാഹ– വിമുക്തേത്യാദി| തദേവേത്യനേന സാടോപാദിത്വമതിദിശതി| കഫവ്യാകുലിതാനിലം കഫാവൃതവാതമ്||൬൮-൬൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ആധ്മാനലക്ഷണമാഹ– സാടോപമിത്യാദി| സാടോപാദിലക്ഷണയുക്തമുദരമാധ്മാനം ജാനീയാത്; സാടോപമിതി ആടോപശ്ചലനം തേന സഹ വര്തത ഇതി സാടോപമിതി ഗയദാസഃ; ഗുഡഗുഡാശബ്ദ ഇതി കാര്തികഃ| ആധ്മാനമിതി ആധ്മാതം വാതപൂര്ണചര്മപുടകസ്ഥാനീയമ് ഉദരമിതി പക്വാശയഃ, പ്രത്യാധ്മാനസ്യാമാശയസമ്ഭവത്വാത്| ഘോരമിതി കഷ്ടപ്രദമ്| പ്രത്യാധ്മാനമാഹ– വിമുക്തേത്യാദി| വിമുക്തം പാര്ശ്വഹൃദയം യേന തത്തഥാ| കഫാകുലിതം വാതമിത്യര്ഥഃ||൬൮-൬൯||
Adhikarana അഷ്ഠീലാലക്ഷണം, പ്രത്യഷ്ഠീലാലക്ഷണം ച (൭൦-൭൨) · Śloka ൭൨
നാഭേരധസ്താത് സഞ്ജാതഃ സഞ്ചാരീ യദി വാऽചലഃ ||൭൦||
അഷ്ഠീലാവദ്ഘനോ ഗ്രന്ഥിരൂര്ധ്വമായത ഉന്നതഃ |
വാതാഷ്ഠീലാം വിജാനീയാദ്ബഹിര്മാര്ഗാവരോധിനീമ് ||൭൧||
ഏതാമേവ രുജോപേതാം വാതവിണ്മൂത്രരോധിനീമ് |
പ്രത്യഷ്ഠീലാമിതി വദേജ്ജഠരേ തിര്യഗുത്ഥിതാമ് ||൭൨||
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
नाभेरधस्तात् सञ्जातः सञ्चारी यदि वाऽचलः ||७०||
अष्ठीलावद्घनो ग्रन्थिरूर्ध्वमायत उन्नतः |
वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गावरोधिनीम् ||७१||
एतामेव रुजोपेतां वातविण्मूत्ररोधिनीम् |
प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम् ||७२||
(सु. नि. अ. १) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അഷ്ഠീലാമാഹ– നാഭേരിത്യാദി| അഷ്ഠീലാ ഉത്തരാപഥേ വര്തുലഃ പാഷാണവിശേഷ ഇതി ജേജ്ജടമതാനുവാദീ കാര്തികഃ, കര്മകാരാണാം വര്തുലാ ദീര്ഘാ ലൌഹഭാണ്ഡീതി ഗയദാസഃ| ഊര്ധ്വമായത ഉപരിദീര്ഘഃ| ഉന്നതഃ തിര്യഗുന്നതഃ| വാതകൃതാ അഷ്ഠീലാ വാതാഷ്ഠീലേതി സ്വരൂപപരം, വ്യാവൃത്ത്യഭാവാത്| ബഹിര്മാര്ഗാവരോധിനീം വാതമൂത്രപുരീഷാവരോധിനീമ്| ഏതാമിത്യാദി സൈവ ജഠരേ തിര്യഗുത്ഥിതാ തിര്യഗായതാ പ്രത്യഷ്ഠീലേതി ഭേദഃ| വാതവിണ്മൂത്രരോധിനീമിതി വിശേഷപരമ്||൭൦-൭൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഷ്ഠീലാമാഹ– നാഭേരിത്യാദി| അഷ്ഠീലാവത് അഷ്ഠീലാസദൃശം ഗ്രന്ഥിം വാതാഷ്ഠീലാം വിജാനീയാത്| അഷ്ഠീലാ ഉത്തരാപഥേ വര്തുലഃ പാഷാണവിശേഷ ഇതി ജേജ്ജടാനുവാദീ കാര്തികഃ, കര്മകാരാണാം വര്തുലാ ദീര്ഘാ ലൌഹഭാണ്ഡീ ഇതി ഗയദാസഃ| ഘനം സംഹതാവയവമ്| ഊര്ധ്വമായതമുപരിദീര്ഘമ്| ഉന്നതം തിര്യഗുന്നതമ്| വാതകൃതാ അഷ്ഠീലാ വാതാഷ്ഠീലാ ഇതി സ്വരൂപപരം, വ്യാവൃത്ത്യഭാവാത്| ബഹിര്മാര്ഗനിരോധിനീ വാതമൂത്രപുരീഷരോധിനീമ്| പ്രത്യഷ്ഠീലാമാഹ– ഏതാമിത്യാദി| പ്രത്യഷ്ഠീലേതി ഭേദഃ| വാതമൂത്രപുരീഷരോധിനീമിതി വിശേഷപരമ്||൭൦-൭൨||
Adhikarana ബസ്തൌ പ്രതിലോമേ വായൌ വിവിധമൂത്രരോധകവികാരസമ്ഭവഃ (൭൩) · Śloka ൭൩
മാരുതേऽനുഗുണേ ബസ്തൌ മൂത്രം സമ്യക് പ്രവര്തതേ |
വികാരാ വിവിധാശ്ചാത്ര പ്രതിലോമേ ഭവന്തി ച ||൭൩||
(സു. നി. അ. ൩) |
View original
मारुतेऽनुगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते |
विकारा विविधाश्चात्र प्रतिलोमे भवन्ति च ||७३||
(सु. नि. अ. ३) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അഷ്ഠീലാവ്യതിരിക്താമപി വാതവികൃതിം മൂത്രരോധിനീമാഹ– മാരുത ഇത്യാദി| അനുഗുണേऽനുലോമേ| പ്രതിലോമേ പ്രതിലോമഗേ മാരുത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| വികാരാ അശ്മരീമൂത്രകൃച്ഛ്രാദയഃ||൭൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഷ്ഠീലാവ്യതിരിക്താമപി മൂത്രരോധിനീം വാതവികൃതിമാഹ– മാരുത ഇത്യാദി| അവിഗുണേऽനുലോമേ മാരുത ഇത്യര്ഥഃ| വികാരാഃ അശ്മരീമൂത്രകൃച്ഛ്രവാതകൃതാഷ്ഠീലാകൃച്ഛ്രാദയഃ||൭൩||
Adhikarana വേപഥുലക്ഷണമ് (൭൪) · Śloka ൭൪
സര്വാങ്ഗകമ്പഃ ശിരസോ വായുര്വേപഥുസഞ്ജ്ഞകഃ |൭൪|
View original
सर्वाङ्गकम्पः शिरसो वायुर्वेपथुसञ्ज्ञकः |७४|
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വേപഥുവാതവികാരമാഹ– സര്വേത്യാദി| ശിരസഃ കമ്പ ഇതി സമ്ബന്ധഃ; ശിര ഇത്യവയവോപലക്ഷണം, തേന ഹസ്താദേരപി കമ്പോ വേപഥുരിത്യര്ഥഃ|൭൪|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സര്വാങ്ഗകമ്പവാതമാഹ– സര്വാങ്ഗേത്യാദി| സര്വാങ്ഗസ്യ ശിരസശ്ച കമ്പ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ശിരസ ഇത്യവയവോപലക്ഷണം, തേന ഹസ്തോദേരപി കമ്പോ വേപഥുരിതി|൭൪|–
Adhikarana ഖല്ലീലക്ഷണമ്, ഊര്ധ്വവാതലക്ഷണം ച (൭൪) · Śloka ൭൪
ഖല്ലീ തു പാദജങ്ഘോരുകരമൂലാവമോടനീ ||൭൪||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी ||७४||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഖല്ലീത്യാദി| ഖല്ലീ ‘സിരാവമോടന’ ഇതി ലോകേ||൭൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഖല്ലീമാഹ– ഖല്ലീത്യാദി| മോടിനീതി പരിവര്തനശീലാ||൭൪||
Adhikarana ഊര്ധ്വവാതലക്ഷണമ് (൭൫) · Śloka ൭൫
അധഃ പ്രതിഹതോ വായുഃ ശ്ലേഷ്മണാ മാരുതേന വാ |
കരോത്യുദ്ഗാരബാഹുല്യമൂര്ധ്വവാതഃ സ ഉച്യതേ ||൭൫||
View original
अधः प्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन वा |
करोत्युद्गारबाहुल्यमूर्ध्ववातः स उच्यते ||७५||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അധഃ പ്രതിഹതോ വായുഃ ശ്ലേഷ്മണാ മാരുതേന ച| കരോത്യുദ്ഗാരബാഹുല്യമൂര്ധ്വവാതം പ്രചക്ഷതേ||൭൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഊര്ധ്വവാതമാഹ– അധ ഇതി||൭൫||
Adhikarana അനുക്തവാതരോഗസങ്ഗ്രഹഃ (൭൬-൭൭) · Śloka ൭൭
സ്ഥാനനാമാനുരൂപൈശ്ച ലിങ്ഗൈഃ ശേഷാന് വിനിര്ദിശേത് |
സര്വേഷ്വേതേഷു സംസര്ഗം പിത്താദ്യൈരുപലക്ഷയേത് ||൭൬||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
ഹനുസ്തമ്ഭാര്ദിതാക്ഷേപപക്ഷാഘാതാപതാനകാഃ |
കാലേന മഹതാ വാതാ യത്നാത് സിധ്യന്തി വാ ന വാ ||൭൭||
നരാന് ബലവതസ്ത്വേതാന് സാധയേന്നിരുപദ്രവാന് |
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
स्थाननामानुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत् |
सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत् ||७६||
(च. चि. अ. २८) |
हनुस्तम्भार्दिताक्षेपपक्षाघातापतानकाः |
कालेन महता वाता यत्नात् सिध्यन्ति वा न वा ||७७||
नरान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान् |
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അനുക്തവാതരോഗസങ്ഗ്രഹണാര്ഥമാഹ– സ്ഥാനേത്യാദി| സ്ഥാനാനുരൂപൈര്ലിങ്ഗൈര്യഥാ– കുക്ഷിശൂലം, പൃഷ്ഠശൂലം, നഖഭേദ ഇത്യാദി| നാമാനുരൂപൈര്ലിങ്ഗൈര്യഥാ– ശൂലമിത്യുക്തേ കീലനിഖാതവദ്വേദനാവിശേഷ ഏവ ഉച്യതേ, തഥാ ഭേദതോദാദിഭിരപി പീഡാവിശേഷ ഏവ ഗമ്യതേ| വാതാ ഇതി വാതവികാരാഃ, കാര്യകാരണയോരഭേദോപചാരാത്| വാതാദിതി പാഠേ തു വാതാദ്യേ പക്ഷവധാദയ ഇതി യോജ്യമ്||൭൬-൭൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അനുക്തവാതരോഗസങ്ഗ്രഹാര്ഥമാഹ– സ്ഥാനേത്യാദി| സ്ഥാനാനുരൂപൈര്ലിങ്ഗൈര്യഥാ– കുക്ഷിശൂലം, പൃഷ്ഠശൂലം, നഖഭേദഃ| നാമാനുരൂപൈര്യഥാ– കുക്ഷിശൂലമിത്യുക്തേ കീലനിഖാതവദ്വേദനാവിഷേ ഏവോച്യതേ, തഥാ തോദഭേദ ഇത്യാദി പീഡാവിശേഷ ഏവ ഗമ്യതേ| പിത്താദ്യൈരിതി പിത്തശ്ലേഷ്മരുധിരൈഃ, സംസര്ഗം ദ്വിദോഷജം ച ലക്ഷയേത്| ഉക്തരോഗാണാം കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമാഹ– ഹന്വിത്യാദി| ഏതേഷ്വേകഃ കശ്ചിന്മുച്യതേ ഇത്യര്ഥഃ| പരം കഃ സിദ്ധ്യതി, യ തരുണോ ഭവതി| തഥാ നിരുപദ്രവാന് ഉപദ്രവരഹിതാന്||൭൬-൭൭||
Adhikarana പൂര്വോക്തവാതരോഗാണാം സാധ്യാസാധ്യവിചാരഃ, ഉപദ്രവാശ്ച (൭൮-൭൯) · Śloka ൭൯
വിസര്പദാഹരുക്സങ്ഗമൂര്ഛാരുച്യഗ്നിമാര്ദവൈഃ ||൭൮||
ക്ഷീണമാംസബലം വാതാ ഘ്നന്തി പക്ഷവധാദയഃ |
ശൂനം സുപ്തത്വചം ഭഗ്നം കമ്പാധ്മാനനിപീഡിതമ് |
രുജാര്തിമന്തം ച നരം വാതവ്യാധിര്വിനാശയേത് ||൭൯||
(സു. സൂ. അ. ൩൩) |
View original
विसर्पदाहरुक्सङ्गमूर्छारुच्यग्निमार्दवैः ||७८||
क्षीणमांसबलं वाता घ्नन्ति पक्षवधादयः |
शूनं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीडितम् |
रुजार्तिमन्तं च नरं वातव्याधिर्विनाशयेत् ||७९||
(सु. सू. अ. ३३) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതോപദ്രവാനാഹ– വിസര്പേത്യാദി| വാതാ ഇതി വാതവികാരാഃ, കാര്യകാരണയോരഭേദോപചാരാത്| വാതാദിതി പാഠേ തു വാതാത് പക്ഷവധാദയ ഇതി യോജ്യമ്| ശൂനമിത്യാദി ശൂനം സശോഥമ്| സുപ്തത്വചം സ്പര്ശാനഭിജ്ഞത്വഗിന്ദ്രിയമ്||൭൮-൭൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതോപദ്രവാനാഹ– വിസര്പേത്യാദി| വാതാ ഇതി വാതവികാരാഃ, കാര്യകാരണയോരഭേദോപചാരേണ| വാതാത് ഇതി പാഠേ തു വാതാത് പക്ഷവധാദയഃ ഇതി യോജ്യമ്, സങ്ഗോ മൂത്രപുരീഷവാതാപ്രവൃത്തിഃ| ക്ഷീണം മാംസബലം യസ്യ സ തഥാ| അസാധ്യമാഹ– ശൂനമിത്യാദി| ശൂനം ശോഥയുക്തമ്| സുപ്തത്വചം സ്പര്ശാനഭിജ്ഞത്വഗിന്ദ്രിയമ്| ഭഗ്നം ഭഗ്നാസ്ഥി| രുജാര്തിമന്തമതീവ പീഡയാऽऽര്തമ്||൭൮-൭൯||
Adhikarana പ്രകൃതിസ്ഥസ്യ വായോര്ലിങ്ഗം കാര്യം ച (൮൦) · Śloka ൮൦
അവ്യാഹതഗതിര്യസ്യ സ്ഥാനസ്ഥഃ പ്രകൃതിസ്ഥിതഃ |
വായുഃ സ്യാത് സോऽധികം ജീവേദ്വീതരോഗഃ സമാഃ ശതമ് ||൮൦||
(ച. ചി. അ. ൨൮) |
View original
अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतिस्थितः |
वायुः स्यात् सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम् ||८०||
(च. चि. अ. २८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇദാനീം പഞ്ചവിധസ്യാപി പ്രകൃതിസ്ഥസ്യ വായോര്ലിങ്ഗം കാര്യം ചാഹ– അവ്യാഹതേത്യാദി| യസ്യേതി പുരുഷസ്യ, അവ്യാഹതഗതിഃ അനവരുദ്ധമാര്ഗഃ, സ്ഥാനസ്ഥഃ സ്വാശ്രയവ്യവസ്ഥിതഃ, പ്രകൃതിസ്ഥിതോऽക്ഷീണശ്ചാപ്രവൃദ്ധഃ, ഏതദ്വിശേഷണത്രയം ഹേതുഹേതുമദ്ഭാവേന യോജ്യമ്| വീതരോഗോ നീരോഗഃ, കഫപിത്തദുഷ്ടേരപി പ്രേരകവാതേനാന്തരീയകത്വാത്| അധികം സമാഃ ശതമിതി പഞ്ച ദിനാധികം സവിംശം വര്ഷശതമ്| യദാഹ വരാഹഃ ആയുര്നിരൂപണേ– ‘സമാഃ ഷഷ്ടിര്ദ്വിഘ്നാ മനുജകരിണാം പഞ്ച ച നിശാഃ|’ ഇത്യാദി||൮൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇദാനീം പഞ്ചവിധസ്യാപി പ്രകൃതിസ്ഥസ്യ വായോഃ കാര്യം ലിങ്ഗം ച പ്രാഹ– അവ്യാഹത ഇത്യാദി| യസ്യ പുരുഷസ്യ അവ്യാഹതഗതിഃ അരുദ്ധമാര്ഗഃ, സ്ഥാനസ്ഥഃ സ്വാശയവ്യവസ്ഥിതഃ, പ്രകൃതൌ സ്ഥിതഃ ന വൃദ്ധോ ന ച ക്ഷീണഃ, വായോര്വിശേഷണത്രയമ്| വീതരോഗോ നീരോഗഃ, കഫപിത്തദുഷ്ടേരപി പ്രേരകവാതേനാന്തരീയകത്വാത്| അധികം സമാഃ ശതം പഞ്ചദിനാധികം വിംശതിവര്ഷശതമ്| യദാഹ വരാഹമിഹിരേ ആയുര്നിരൂപണാധ്യായേ– “സമാഃ ഷഷ്ടിര്ദ്വിഘ്നാ മനുജകരിണാം പഞ്ച ച നിശാഃ” ഇതി||൮൦||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൨൨
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ വാതവ്യാധിനിദാനം സമാപ്തമ് ||൨൨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वातव्याधिनिदानं समाप्तम् ||२२||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം വാതവ്യാധിനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം വാതവ്യാധിനിദാനമ്||൨൨||