೨೨. ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಪಸ್ಮಾರವದ್ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಪ್ಯಾಕ್ಷೇಪಕಾದೀನಾಂ ವೇಗಕರ್ತೃತ್ವಾದಪಸ್ಮಾರಾನನ್ತರಂ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಾರಮ್ಭಃ| ನನು, ವಾತವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಕೋಽರ್ಥಃ? ಕಿಂ ವಾತ ಏವ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ, ಉತ ವಾತೇನ ಜನಿತೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ? ಆದ್ಯೇ ಸ್ವಸ್ಥೇಷ್ವಪಿ ಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ದ್ವಿತೀಯೇ ಜ್ವರಾದಿಷು| ಉಚ್ಯತೇ– ವ್ಯಾಧಿಪದಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾದ್ವಿಕೃತೋ ದುಃಖಕಾರೀ ವಾತೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– ‘‘ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೋಽನ್ತ್ರಕೂಜಂ ಶೂಲಾಟೋಪೌ ಕರೋತಿ ಚ|’’ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ವಾತಜನಿತೋಽಸಾಧಾರಣವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ವಿಶೇಷಣೀಯಂ, ತೇನೋಭಯತ್ರಾಪ್ರಸಙ್ಗಃ| ಯಚ್ಚೋಕ್ತಮ್– ‘‘ಕಫಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೋ ವಾಯುರ್ವಾಯುರೇವ ಚ ಕೇವಲಃ| ಕುರ್ಯಾದಾಕ್ಷೇಪಕಮ್’’ ಇತ್ಯಾದಿ; ತತ್ರಾರಮ್ಭಕೋ ವಾಯುರೇವ, ಪಿತ್ತಕಫೌ ತ್ವನುಬನ್ಧಾವಿತಿ ನ ವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್| ಚರಕೇ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯ ಉಕ್ತಾಃ ಸಾಮಾನ್ಯಜಾ, ನಾನಾತ್ಮಜಾಶ್ಚೇತಿ; ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಜಾ ಯೇ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈರ್ವಾ ಜನ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ– ಜ್ವರಾದಯಃ; ನಾನಾತ್ಮಜಾ ಯೇ ನಿಯತೈಕದೋಷಜನ್ಯಾಃ, ಯಥಾ– ಆಕ್ಷೇಪಕಾದಯೋ ಯೇ ವಾತೇನೈವ ಜನ್ಯನ್ತೇ, ನ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇಣ ಪಿತ್ತೇನ ಕಫೇನ ವಾ; ತಥಾ ಓಷಚೋಷಾದಯಃ ಪಿತ್ತೇನೈವ, ನ ವಾತೇನ ಕಫೇನ ಚ ತಥಾ ತೃಪ್ತ್ಯಾದಯಃ ಕಫೇನೈವ, ನ ವಾತೇನ, ನ ಪಿತ್ತೇನ,; ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿವತ್ ಪಿತ್ತಕಫವ್ಯಾಧೀ ಕಸ್ಮಾನ್ನೋಕ್ತೌ? ಉಚ್ಯತೇ– ವಾಯೋರತಿಬಲತ್ವೇನ ಆಶುಕಾರಿತ್ವೇನ ಚ ಗರೀಯಸ್ತ್ವಾತ್ತದ್ವಿಕಾರಾಣಾಂ ದುಃಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಾಶ್ವೇವಾತ್ಯಯಕರತ್ವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾದ್ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಭಿಧಾನಂ, ನತು ಕಫಪಿತ್ತವ್ಯಾಧ್ಯಭಿಧಾನಮ್| ಅತ ಏವ ಚರಕಸುಶ್ರುತಾದಿಷ್ವಪಿ ವಾತರೋಗಾಧ್ಯಾಯ ಏವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ, ನತು ಪಿತ್ತಕಫರೋಗಾಧ್ಯಾಯಃ| ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಸ್ತ್ವಾಹ– ಪಿತ್ತಕಫಯೋ ರೂಪರಸಾದಿಯೋಗಾದ್ದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಯೋಗಾದ್ವಾ ಹರಿದ್ರಾಚೂರ್ಣಸಂಯೋಗವದತ್ಯನ್ತವಿಸದೃಶಾ ರಸಾದಿಮನ್ತೋ ವಿಕಾರಾಃ ಪೃಥಙ್ನಾಮಾನೋ ಜಾಯನ್ತೇ, ವಾಯೋಸ್ತು ರೂಪರಸಾದ್ಯಭಾವಾತ್ ದೂಷ್ಯನಿರಪೇಕ್ಷಾ ಆಕ್ಷೇಪಕಾದಯೋ ವಾತಾದನತಿಭಿನ್ನರೂಪಾ ನಾನಾತ್ಮಜಾಃ; ತೇನ ವಾತವಿಕಾರಾಃ ಪೃಥಗುಚ್ಯನ್ತೇ, ನತು ಪಿತ್ತಕಫವಿಕಾರಾ ಇತಿ| ಏತತ್ತು ಬಕುಲಕರಪ್ರಭೃತಯಾ ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ, ಚರಕವಿರೋಧಾತ್| ಚರಕೇ ಹಿ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಪಿ ನಾನಾತ್ಮಜಾ ಉಕ್ತಾಃ, ಯಥಾ– ‘ಅಶೀತಿರ್ವಾತವಿಕಾರಾಃ, ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ, ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಃ|’ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೦) ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಶಲ್ಯಾಧ್ಯಾಯಿನಾ ಪಿತ್ತಕಫನಾನಾತ್ಮಜಾ ನ ದರ್ಶಿತಾಃ, ಪರಾಧಿಕಾರೇಷು ನ ವಿಸ್ತಾರೋಕ್ತಿರಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣೇತಿ| ಲಙ್ಘನಮುತ್ಪತನಮ್, ಉಪವಾಸಸ್ಯಾನಶನಶಬ್ದೇನ ವಮನಾದೇಶ್ಚ ದೋಷಸ್ರವಣಶಬ್ದೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಪ್ಲವನಂ ಬಾಹುಭ್ಯಾಂ ಜಲಪ್ರತರಣಮ್| ಆಮಾದಿತಿ ಆಮರಸಾತ್, ತಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಂ ಮಾರ್ಗಾವರಣದ್ವಾರೇಣ ನತು ಸ್ವರೂಪೇಣ; ಆಯಾಸಾದಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಯುಕ್ತಂ, ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಯಾಮಶಬ್ದೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಮರ್ಮಾಬಾಧಾತ್ ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಾತ್| ಅಪತಂಸನಂ ಗಜಾದಿಭ್ಯಃ ಶೀಘ್ರಯಾನೇನ ಪತನಮ್, ಉಚ್ಛ್ವಾಸಾವರೋಧೋ ವಾ; ಧಾತುಕರ್ಷಣಮಿತಿ ಖರನಾದಃ||೧-೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಪಸ್ಮಾರವದ್ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಾಕ್ಷೇಪಕಾದೀನಾಂ ವೇಗಕರ್ತೃತ್ವಾದಪಸ್ಮಾರಾನನ್ತರಂ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಾರಮ್ಭಃ| ನನು ಕೋಽಯಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ, ಕಿಂ ವಾತ ಏವ ವ್ಯಾಧಿಃ, ಉತ ವಾತಜನಿತೋ ವ್ಯಾಧಿಃ? ಆದ್ಯೇ ಸ್ವಸ್ಥೇಽಪಿ ಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ದ್ವಿತೀಯೇ ಜ್ವರಾದಿಷು| ಉಚ್ಯತೇ– ಚರಕೇ ದ್ವಿವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯ ಉಕ್ತಾಃ– ಸಾಮಾನ್ಯಜಾ ನಾನಾತ್ಮಜಾಶ್ಚೇತಿ; ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಜಾ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈರ್ವಾ ಜನ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ– ಜ್ವರಾದಯಃ, ನಾನಾತ್ಮಜಾ ಯೇ ನಿಯತೈಕದೋಷಜನ್ಯಾಃ, ಯಥಾ– ಆಕ್ಷೇಪಕಾದಯೋ ವಾತೇನೈವ ಜನ್ಯನ್ತೇ, ನ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇಣ ಪಿತ್ತೇನ ಕಫೇನ ವಾ; ತಥಾ ಓಷಚೋಷಾದಯಃ ಪಿತ್ತೇನೈವ ನ ವಾತೇನ ನ ವಾ ಕಫೇನ; ತಥಾ ತೃಪ್ತ್ಯಾದಯೋ ಕಫೇನ, ನೈವ ಚ ವಾತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ವಾ| ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿವತ್ಪಿತ್ತಕಫವ್ಯಾಧೀ ಕಸ್ಮಾನ್ನೋಕ್ತೌ? ಉಚ್ಯತೇ– ವಾಯೋರತಿಬಲತ್ವೇನಾಶುಕಾರಿತ್ವೇನ ಚ ಗರೀಯಸ್ತ್ವಾತ್ತದ್ವಿಕಾರಾಣಾಂ ದುಃಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಾಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾದ್ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಭಿಧಾನಂ, ನ ತು ಪಿತ್ತಕಫವ್ಯಾಧ್ಯಭಿಧಾನಮ್| ಅತ ಏವ ಚರಕಸುಶ್ರುತದಿಷ್ವಪಿ ವಾತರೋಗಾಧ್ಯಾಯ ಏವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ, ನ ತು ಪಿತ್ತಕಫರೋಗಾಧ್ಯಾಯಃ| ತಥಾ ಯ ಸುಶ್ರುತೇ ದೋಷಾಣಾಂ ವಾತ ಏವ ಪ್ರಧಾನಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ– “ಪಿತ್ತಂ ಪಙ್ಗು ಕಫಃ ಪಙ್ಗುಃ ಪಙ್ಗವೋ ಮಲಧಾತವಃ| ವಾಯುನಾ ಯತ್ರ ನೀಯನ್ತೇ ತತ್ರ ವರ್ಷನ್ತಿ ಮೇಘವತ್||” ಇತಿ| ಅತೋ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಭಿಧಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ನಿದಾನಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಂ ಸ್ತೋಕಂ, ಲಘ್ವನ್ನಂ ಪುರಾತನಂ ಷಷ್ಟಿಕಾದಿ, ವ್ಯವಾಯೋ ಮೈಥುನಂ, ಪ್ರಜಾಗರಣಂ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಮ್| ವಿಷಮಾದುಪಚಾರಾದಿತಿ ಅಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲೇ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ| ದೋಷಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವಣಾದಪಿ ವಮನವಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಸ್ಯಾತಿರೇಕಾತ್ ರುಧಿರಸ್ರವಣಾತ್| ಲಙ್ಘನಮುತ್ಪತನಂ, ಪ್ಲವನಂ ಬಾಹುಭ್ಯಾಂ ತರಣಮ್| , ರೋಗಾದಿಕರ್ಷಣಮ್, ಅತ್ರಾದಿನಾ ಅಧ್ವಜ್ವರಾದಿಷ್ವತಿಲಙ್ಘನಮ್| ಆಮಾತ್ ಆಮರಸಾತ್, ತಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಂ ಮಾರ್ಗಾವರಣದ್ವಾರೇಣ, ನ ತು ಸ್ವರೂಪೇಣ| ಅಭಿಘಾತೋ ಲಗುಡಾದಿಭಿಃ| ಅಭೋಜನಾದುಪವಾಸಾತ್| ಮರ್ಮಾಬಾಧಾತ್ ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಾತ್| ಅಪತಂಸನಂ ಪತನಂ ಗಜಾದಿಭ್ಯಃ, ತಥಾ ಶೀಘ್ರಯಾನಾದಿಭಿಃ| ಏತೈಃ ಕಾರಣೈಃ ಕುಪಿತೋ ಬಲೀ ವಾಯೂ ರಿಕ್ತಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪೂರಯಿತ್ವಾ ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗಜಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕರೋತಿ||೧-೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಾದಿಕಮಾಹ– ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಂ ರೂಪಮೇವಾವ್ಯಕ್ತಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ, ನತು ಜ್ವರಾದಿವದ್ವಿಶಿಷ್ಟಮನ್ಯತ್| ಆತ್ಮರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ ತದೇವ ವ್ಯಕ್ತಮಾತ್ಮರೂಪಂ ದೋಷಾದಿಭೇದೇನ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾಶಿತಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪಾಯ ಇತಿ ವಾಯೋಶ್ಚಲತ್ವೇನ ಸ್ತಮ್ಭಸಙ್ಕೋಚಕಮ್ಪಾದೀನಾಂ ಕದಾಚಿದಭಾವಾತ್; ಯದುಕ್ತಮ್– “ಗತೇ ವೇಗೇ ಭವೇತ್ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಕ್ಷೇಪಕಾದಿಷು|” ಇತಿ ಲಘುತೇತಿ ಶರೀರಸ್ಯ, ವಾಯುನಾ ಸರ್ವಧಾತುಶೋಷಣಾತ್| ಅಥವಾ ಅಪಾಯೋ ಲಘುತಾ ಇತಿ ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಪಾಯೋಽಭಾವಃ, ಕಿಂ ತದಿತ್ಯಾಹ– ಲಘುತೇತಿ; ವಾತಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಲಘುತಾಽತ್ಯಲ್ಪತ್ವೇನಾವಸ್ಥಾನಂ ನತು ನಿಃಶೇಷನಿವೃತ್ತಿಃ; ಯಥಾ– ಬಹಿರಾಯಾಮನಿವೃತ್ತಾವಪಿ ನ ರೂಕ್ಷತ್ವಾದಿನಿವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾಹುಃ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಾತಾದಿವಿಕಾರಾಣಾಂ ರೂಪಮೇವಾವ್ಯಕ್ತಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ, ನ ತು ಜ್ವರಾದಿವದ್ವಿಶಿಷ್ಟಮನ್ಯತ್| ಆತ್ಮರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ, ತದೇವ ವ್ಯಕ್ತಮಾತ್ಮರೂಪಂ ದೋಷಾದಿಭೇದೇನ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಕಾಶಿತಂ ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪಾಯ ಇತಿ ವಾಯೋಶ್ಚಲತ್ವಾತ್ ಸ್ತಮ್ಭಸಙ್ಕೋಚಕಮ್ಪಾದೀನಾಂ ಕದಾಚಿದಭಾವಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಗತೇ ವೇಗೇ ಭವೇತ್ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಕ್ಷೇಪಕಾದಿಷು” ಇತಿ| ಲಘುತೇತಿ ಶರೀರಸ್ಯ, ವಾಯುನಾ ಸರ್ವಧಾತುಶೋಷಾತ್| ಅಥವಾ ಅಪಾಯೋ ಲಘುತೇತಿ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಪಾಯೋಽಭಾವಃ| ಕಿಂ ತದಿತ್ಯಾಹ– ಲಘುತೇತಿ| ವಾತಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಲಘುತಾ ಅತ್ಯಲ್ಪತ್ವೇನಾವಸ್ಥಾನಂ ನ ತು ತದ್ ವಿಶೇಷೇಣ ನಿವೃತ್ತಿಃ| ಯಥಾ ಬಹಿರಾಯಾಮನಿವೃತ್ತಾವಪಿ ನ ರೂಕ್ಷತ್ವಾದಿನಿವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾಹುಃ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರೋತಿ ವಿವಿಧಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ವ್ಯಾಕರೋತಿ– ಸಙ್ಕೋಚ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಮ್ಭಃ ಪರ್ವಣಾಮೇವ| ಪಾಙ್ಗುಲ್ಯಂ ಪಙ್ಗುತಾ| ಶೋಥೋಽಙ್ಗಾನಾಮಿತಿ ಬಾಹುಮುಖಾದೀನಾಮ್| ಅನಿದ್ರತೇತ್ಯನೇನ ಅಲ್ಪನಿದ್ರತೇತ್ಯಾಹುಃ| ಗರ್ಭಶುಕ್ರರಜೋನಾಶ ಇತಿ ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾಯಾ ವಾತಾಧಿಷ್ಠಿತತ್ವೇನ ಗರ್ಭಾಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಗರ್ಭಾದಿವಿಕೃತಿರಪ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾ| ಸ್ಪನ್ದನಂ ಕಮ್ಪನಮ್| ಹುಣ್ಡನಂ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಮನ್ತಃಪ್ರವೇಶೋ ವಕ್ರತ್ವಂ ವಾ, ಧಾತೂನಾಮನೇಕಾರ್ಥನ್ತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಶಿರೋಹುಣ್ಡನಂ ಕೇಶಭೂಮಿಸ್ಫುಟನಂ ಶಙ್ಖಲಲಾಟಭೇದಶ್ಚ, ನಾಸಾಹುಣ್ಡನಂ ಘ್ರಾಣನಾಶಃ, ಅಕ್ಷಿಹುಣ್ಡನಮಕ್ಷಿವ್ಯುದಾಸಃ, ಜತ್ರುಹುಣ್ಡನಂ ವಕ್ಷೋಪರೋಧಃ, ಗ್ರೀವಾಹುಣ್ಡನಂ ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭಃ| ಭೇದ ಇತಿ ಓಷ್ಠದನ್ತಶ್ರೋಣ್ಯಾದೀನಾಮ್| ತೋದಃ ಶೂಲಮ್| ಅರ್ತಿಃ ಪೀಡಾ, ಸಾ ಚ ಪಾದಪಾರ್ಶ್ವಶ್ರೋತ್ರಾಕ್ಷಿವಕ್ಷಸಾಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಆಕ್ಷೇಪಶ್ಚ ಆಕ್ಷೇಪಕಾದಿಷು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ| ಆಯಾಸಃ ಶ್ರಮಃ||೬-೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

‘ಕರೋತಿ ವಿವಿಧಾನ್ವ್ಯಾಧೀನ್’ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ವ್ಯಾಕರೋತಿ– ಸಙ್ಕೋಚ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಕೋಚಃ ಪರ್ವಣಾಂ, ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ಪರ್ವಣಾಮೇವ, ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಭಙ್ಗಃ ಸ್ಫುಟನಂ, ತಥಾ ಪರ್ವಣಾಂ ಪಾಣ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಃ ಸ್ತಮ್ಭ ಇವ| ಖಾಜ್ಞ್ಯಂ ಖಞ್ಜತಾ, ಪಾಙ್ಗುಲ್ಯಂ ಪಙ್ಗುತಾ| ಶೋಥೋಽಙ್ಗಾನಾಮಿತಿ ಬಾಹುಮುಖಾದೀನಾಮ್| ಅನಿದ್ರತೇತ್ಯನೇನಾಲ್ಪನಿದ್ರತೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಗರ್ಭಶುಕ್ರರಜೋನಾಶ ಇತಿ ಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಯ ವಾತಾಧಿಷ್ಠಿತತ್ವಾದ್ಗರ್ಭಾದಿವಿಕೃತಿರಪ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾ| ಸ್ಪನ್ದನಂ ಕಮ್ಪನಮ್| ಹುಣ್ಡನಂ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಮನ್ತಃಪ್ರವೇಶಃ ವಕ್ರತ್ವಂ ವಾ ಧಾತೂನಾಮನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಶಿರೋಹುಣ್ಡನಂ ಕೇಶಭೂಮಿಸ್ಫುಟನಂ ಶಙ್ಖಲಲಾಟಭೇದಶ್ಚ, ನಾಸಾಹುಣ್ಡನಂ ಘ್ರಾಣನಾಶಃ, ಅಕ್ಷಿಹುಣ್ಡನಂ ಚಕ್ಷುರ್ವಿಕೃತಿಃ, ಜತ್ರುಹುಣ್ಡನಂ ವಕ್ಷೋಪರೋಧಃ, ಗ್ರೀವಾಹುಣ್ಡನಂ ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭಃ| ಭೇದ ಇತಿ ಓಷ್ಠದನ್ತಶ್ರೋಣ್ಯಾದೀನಾಂ ಭೇದಃ| ತೋದಃ ಶೂಲಂ ಪೀಡಾಭೇದಃ| ಅರ್ತಿಃ ಪೀಡಾಭೇದಃ, “ಅರ್ತಿಃ ಪೀಡಾ, ಸಾ ಚ ಪಾದಪಾರ್ಶ್ವಶ್ರೋತ್ರಾಕ್ಷಿವಕ್ಷಸಾಮ್” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಆಕ್ಷೇಪೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ, ಆಯಾಸಃ ಶ್ರಮಃ||೬-೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಹೇತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುವಿಶೇಷಃ ಆವರಣಾದಿಃ ಯಥಾ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತೋ ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಕಾರೀ; ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಃ ಕೋಷ್ಠಾದಿಃ; ಯಥಾ– ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೋಽನ್ತ್ರಕೂಜನಮಿತ್ಯಾದಿ||೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಹೇತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುವಿಶೇಷಶ್ಚಾವರಣಾದಿಃ, ಯಥಾ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತೋ ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಕಾರೀ, ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಃ ಕೋಷ್ಠಾದಿಃ, ಯಥಾ– ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೋಽನ್ತ್ರಕೂಜಮಿತ್ಯಾದಿ||೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಏತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ (ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಿತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ)– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷ್ಠಶಬ್ದೇನಾವಿಶೇಷಾತ್ ಸರ್ವೇ ಆಮಾಶಯಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ಆಮಾಶಯಾದಿಗಂ ತು ಪೃಥಗಪಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ನಿಗ್ರಹೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಬ್ರಧ್ನಃ ಕೋಶವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಃ||೧೦-೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಿತೇ ವಾತೇ ದುಷ್ಟೇ ಸತಿ ಮೂತ್ರವರ್ಚಸೋರ್ನಿಗ್ರಹಸ್ತಥಾ ಬ್ರಧ್ನಾದಯೋ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಕೋಷ್ಠಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಆಮಾಶಯಾದಯಃ ಸರ್ವೇ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಚ| ಹೃದುಣ್ಡುಕಃ ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ” ಇತಿ| ಆಮಾಶಯಾದಿಗತಂ ತು ಪೃಥಗಪಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ನಿಗ್ರಹೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಬ್ರಧ್ನಃ ಕೋಶವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಃ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಕುಪಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸರ್ವಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಭಞ್ಜನಂ ಭಙ್ಗವತ್ಪೀಡೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸನ್ಧಯೋ ವೇದನಯಾ ಪರೀತಾ ಯುತಾಃ ಸ್ಫುಟನ್ತೀವ||೧೦-೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗುದಸ್ಥಿತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗ್ರಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮಾ ಅಶ್ಮರೀ| ರೋಗೋ ರುಜಾ| ಗುದ ಇತ್ಯುತ್ತರಗುದೇ ಪಕ್ವಾಶಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ನತು ಗುದಮಾತ್ರೇ; ತಥಾ ಸತಿ ಅಶ್ಮರೀಕರ್ತೃತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಃ||೧೨-೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಕ್ವಾಶಯಕುಪಿತಮಾಹ– ಗ್ರಹಃ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಗುದ ಇತ್ಯುತ್ತರಗುದೇ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ನತು ಪಾಯೌ, ಅನ್ಯಥಾ ಅಶ್ಮರ್ಯನುತ್ಪತ್ತೇಃ| ನ ಚೈವಂ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ ದೋಷಾಯ, ತಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽತ್ರ ಲಿಖಿತತ್ವಾತ್| ಗುದೇ ಸ್ಥಿತ ಇತಿ ದೃಢಬಲಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ, ‘ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥ’ ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸ್ಯ, ಉಭಯಲಿಙ್ಗೋಪನ್ಯಾಸಸ್ತು ಸಕಲಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾರ್ಥಮಿತ್ಯವಿರೋಧಃ| ಪಾತ್ ಚರಣಮ್, ಪೃಷ್ಠರೋಗಾಃ ಸ್ತಮ್ಭಾದಯಃ, ರೋಗೋ ರುಜಾವಿಶೇಷಃ, ತಥಾ ಶೋಫಶ್ಚ| ಆಮಾಶಯಕುಪಿತಮಾಹ– ರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್||೧೨-೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥ ಇತಿ ಪುನರುಕ್ತಿಃ, ಗುದೇ ಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯನೇನೈವೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಗುದೇ ಸ್ಥಿತ ಇತಿ ದೃಢಬಲಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ, ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥ ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸ್ಯ; ಉಭಯಲಿಙ್ಗೋಪನ್ಯಾಸಸ್ತು ಸಕಲಲಿಙ್ಗಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಿತ್ಯವಿರೋಧಃ||೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಂ ಪಕ್ವಾಶಯಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಕ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತ್ರಕೂಜಂ ಅನ್ತ್ರೇಽವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ| ಆಟೋಪೋ ರುಜಾಪೂರ್ವಕಕ್ಷೋಭಃ| ತ್ರಿಕಸ್ಫಿಜೋರುಪರಿ ಸನ್ಧಿಃ| ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಗತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಷು ಗತೇ ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುರ್ಘ್ರಾಣರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿನಾಶಃ ಸ್ವಸ್ವವಿಷಯಗ್ರಹಣೇಽಶಕ್ತತಾ||೧೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ವಗ್ಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ಆತನ್ಯತೇ ವಿಸ್ತಾರ್ಯತ ಏವ| ತ್ವಗ್ಗತೇ ಇತಿ ಉಪಧಾತುರೂಪಾಂ ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ; ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಸ್ತು ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ರಸಮಾಹ, ತೇನ ರಸಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೃದಯಸ್ಥಸ್ಯ ಚ ರಸಸ್ಯಾಮಾಶಯಸಾಮೀಪ್ಯಾದಾಮಾಶಯಗತವಾತಲಕ್ಷಣೇನೈವ ತದಧಿಗತೇಃ ರಸಗತಸ್ಯಾನಭಿಧಾನಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ಧಾತುಕುಪಿತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ರ ರಸಕುಪಿತಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ ತ್ವಚಾ, ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಯುಕ್ತಾ ತುದ್ಯತೇ; ಆತನ್ಯತೇ ವಿಸ್ತಾರ್ಯತೇ ಇವ| ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ರಸೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ, ತದಾಧಾರತ್ವಾತ್| ಪರ್ವರುಕ್ ಸರ್ವತ್ವಗ್ವ್ಯಥಾ||೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸೃಗ್ಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರುಜಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರೂಂಷಿ ವ್ರಣಾಃ| ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭಃ ಭುಕ್ತವತೋ ಗಾತ್ರಸ್ತಮ್ಭಃ, ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ ರಕ್ತಸ್ಯ ವೃದ್ಧೇಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಸೃಗ್ಗತವಾತಲಕ್ಷಣಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ವಾತರಕ್ತೇನ ಸಹಾಭೇದಾತ್; ತನ್ನ, ಅತ್ರ ದುಷ್ಟೋ ವಾಯುಃ ರಕ್ತೇನಾವೃತಃ ಕುಪ್ಯತಿ, ವಾತರಕ್ತೇ ತು ಸ್ವಕಾರಣಾದುಭಾವಪಿ ಹಸ್ತ್ಯಾದಿಗಮನಕುಪಿತೌ ವಿಶಿಷ್ಟಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಹಸ್ತಪಾದಗತಾವೇವ ವಾತರಕ್ತಾಖ್ಯಂ ವಿಕಾರಂ ಜನಯತ ಇತಿ||೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಕ್ತಕುಪಿತಮಾಹ– ರುಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ವಿಚ್ಛಾಯತಾ, ಗಾತ್ರೇ ಶರೀರೇ, ಅರೂಂಷಿ ವ್ರಣಾಃ, ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭ ಇತಿ ಭುಕ್ತವತೋ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭಃ, ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ ರಕ್ತವೃದ್ಧೇಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಸೃಗ್ವಾತಲಕ್ಷಣಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ವಾತರಕ್ತೇನ ಸಹಾಭೇದಾತ್| ತನ್ನ, ಅತ್ರ ತು ದುಷ್ಟೋ ವಾಯುಃ ರಕ್ತೇನಾವೃತಃ ಕುಪ್ಯತಿ, ವಾತರಕ್ತೇ ತು ಸ್ವಕಾರಣಾದುಭಾವಪಿ ಹಸ್ತ್ಯಾದಿಗಮನಕುಪಿತೌ ವಿಶಿಷ್ಟಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾಹ ಹಸ್ತಪಾದಗತಾವೇವ ವಾತರಕ್ತಾಖ್ಯಂ ವಿಕಾರಂ ಜನಯತ ಇತಿ||೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಾಂಸಮೇದೋಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರಮಿತಂ ಶ್ರಾನ್ತಂ ನಿಃಸಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾಂಸಮೇದೋಗತವಾಯೋರೇಕಲಿಙ್ಗತ್ವಮ್ ಅದೂರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತೇರಾಶ್ರಯಾಭೇದಾತ್, ಏವಂ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಕುಪಿತೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್||೧೭-೧೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಾಂಸಮೇದೋಗತಮಾಹ– ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಲೇ ಮಾಂಸಮೇದೋಗತೇ ಸತಿ ಅಙ್ಗಂ ಶರೀರಂ, ಗುರು ಭಾರಿಕಂ, ಸ್ತಬ್ಧಂ ನಿಶ್ಚಲಂ, ದಣ್ಡಮುಷ್ಟಿಭ್ಯಾಂ ಹತಮಿವ ಸರುಕ್ ಪೀಡಾಯುಕ್ತಂ; ಶ್ರಮಿತಂ ಶ್ರಾನ್ತಂ ನಿಃಸಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾಂಸಮೇದೋಗತವಾತಯೋರೇಕಲಿಙ್ಗತ್ವಮದೂರಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತೇರಾಶ್ರಯಾಭೇದಾತ್| ಏವಂ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಕುಪಿತೇ ವಾಚ್ಯಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಚಾತ್ರ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ– “ಕರ್ಕಶಾಸ್ತೋದಬಹುಲಾನ್ ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಮಾಂಸಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ| ವಾಯುರ್ಮೇದೋಗತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಮನ್ದರುಜೋಽವ್ರಣಾನ್||” ಇತಿ| ತಥಾ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಕುಪಿತಸ್ಯಾಪಿ ವಾತಸ್ಯ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ– “ಅಸ್ಥಿಶೋಷಂ ಚ ಭೇದಂ ಚ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛೂಲಂ ಚ ತತ್ಸ್ಥಿತಃ| ತಥಾ ಮಜ್ಜಗತೇ ರುಕ್ ಚ ನ ಕದಾಚಿತ್ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ|” ಇತಿ| ಭೇದ ಇತಿ| ಸುಗಮಮ್||೧೭-೧೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶುಕ್ರಸ್ಥವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷಿಪ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭಮಿತಿ ದುಷ್ಟಶುಕ್ರಾರಬ್ಧತ್ವಾದ್ಗರ್ಭಸ್ಯ| ವಿಕೃತಿಮಿತಿ ಗರ್ಭಸ್ಯ, ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಚ||೧೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶುಕ್ರಗತಮಾಹ– ಕ್ಷಿಪ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಲಃ ಶುಕ್ರಸ್ಥಃ ಕುಪಿತಃ ಸನ್ ಶುಕ್ರಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಶೀಘ್ರಂ ಮುಞ್ಚತಿ ಬಧ್ನಾತಿ ಚ, ತಥಾ ಗರ್ಭಮಪಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮುಞ್ಚತಿ ಬಧ್ನಾತಿ ಚ| ದುಷ್ಟಶುಕ್ರಾರಬ್ಧತ್ವಾದ್ಗರ್ಭಸ್ಯ; ತಥಾ ವಿಕೃತಿಮಿತಿ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಚ ಜನಯೇತ್||೧೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಿರಾಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಕುಞ್ಚನಂ ಸಙ್ಕೋಚಃ| ಪೂರಣಂ ಸ್ಥೂಲತ್ವಂ, ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– ‘ಸುಪ್ತಾಸ್ತನ್ವ್ಯೋ ಬೃಹತ್ಯೋ ವಾ ಸಿರಾ ವಾತೇ ಸಿರಾಗತೇ|’ ಇತಿ| ಖಲ್ಲೀಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಮ್||೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕುರ್ಯಾದಿತಿ| ಸಿರಾಗತೋ ವಾಯುಃ ಶೂಲಂ ಸಿರಾಕುಞ್ಚನಪೂರಣಂ ಚ, ತಥಾ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಮಾಯಾಮಂ, ತಥಾ ಖಲ್ಲೀಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಂ, ಕೌಬ್ಜ್ಯಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕುಞ್ಚನಂ ಸಙ್ಕೋಚಃ| ಪೂರಣಂ ಸ್ಥೂಲತ್ವಮ್, ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಸುಪ್ತಾಸ್ತನ್ವ್ಯೋ ಬೃಹತ್ಯೋ ವಾ ಸಿರಾವಾತೇ ಸಿರಾಗತೇ” ಇತಿ| ಸ್ನಾಯುಗತೋಽನಿಲಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಾನೇಕಾಙ್ಗರೋಗಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸುಶ್ರುತೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಸ್ನಾಯುಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸ್ತಮ್ಭಕಮ್ಪೌ ಶೂಲಮಾಕ್ಷೇಪಣಂ ತಥಾ|” ಇತಿ| ವಾಗ್ಭಟೇನೋಕ್ತಮ್– “ತಸ್ಯ ಸ್ನಾಯ್ವಾಸ್ಥಿತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಗೃಧ್ರಸ್ಯಾಯಾಮಕುಬ್ಜತಾಮ್|” ಇತಿ||೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸನ್ಧಿಗತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಹನ್ತಿ ಸನ್ಧಿಗತಃ ಸನ್ಧೀನಿತಿ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಂ ಸ್ತಮ್ಭಾದಿಕಂ ವಾ ಕರೋತಿ||೨೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನ್ಧಿಗತೋ ವಾಯುಃ ಸನ್ಧೀನ್ ಹನ್ತಿ, ತಥಾ ಶೂಲಶೋಫೌ ಕರೋತಿ, ಸನ್ಧಿಷ್ವಿತಿ ಶೇಷಃ| ಹನ್ತಿ ಸನ್ಧೀನಿತಿ ಸನ್ಧಿಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ತಮ್ಭಾದಿಕಂ ಕರೋತಿ| ಏತೇನಾಕುಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಯೋರಭಾವ ಉಕ್ತಃ||೨೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಕಫಾವೃತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮರ್ಧಾರ್ಧಶ್ಲೋಕೇನ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ– ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗಾತ್ರಹರ್ಷೋ ರೋಮಾಞ್ಚಃ| ದಣ್ಡಕೋ ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಮ್ಭಃ| ಪರಸ್ಪರಂ ಚ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮಾವರಣಾನಿ ವಿಂಶತಿರ್ಭವನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– ‘‘ಮಾರುತಾನಾಂ ಹಿ ಪಞ್ಚಾನಾಮನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣಂ ಶೃಣು|’’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಚರಕ ಏವ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ವಿದೇಹೇ ಚೈಕ ಏವ ವಾಯುಃ ಸ್ಥಾನಕರ್ಮಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾಹುಃ, ಸಂಸರ್ಗಿದ್ರವ್ಯತ್ವೇನೈಕಾಶ್ರಯೇ ಜಲವತ್ಪೃಥಗವಸ್ಥಾನಾನುಪಪತ್ತೇಃ| ಈಶಾನಾಽಪ್ಯಾಹ– ‘‘ಯಥೈಕೋ ದೇವದತ್ತಃ ಸ್ಥಾನಭೇದಾದ್ ಗೃಹಸ್ಥೋ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಃ, ಕರ್ಮಭೇದಾತ್ ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ಮಾಲಾಕಾರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ತಥಾ ವಾಯುರಪಿ’’ ಇತಿ||೨೨-೨೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

[ಅತ್ರ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ನಾಮಾನ್ಯಾಹ– ಪ್ರಾಣೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಸ್ಥಾಃ ಇತಿ ಸ್ಥಾನಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಸಾಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಪಯನ್ತಿ ಧಾರಯನ್ತಿ|] ಪಿತ್ತಕಫಾವೃತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮರ್ಧರ್ಧಶ್ಲೋಕೇನ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ– ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸದನಮಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ| ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಮ್ಭಃ| ಪರಸ್ಪರಂ ಚ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮಾವರಣಾನಿ ವಿಂಶತಿರ್ಭವನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಮಾರುತಾನಾಂ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಮನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣಂ ಶೃಣು” ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಚರಕ ಏವ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತಥಾ ವಾಗ್ಭಟಕ್ತಂ ಚ ದ್ವಾವಿಂಶತಿವಿಧಂ ವಾಯೋರಾವರಣಂ ಲಿಖ್ಯತೇ– “ವಾಯೋರಾವರಣಂ ಚಾತೋ ಬಹುಭೇದಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ| ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಶೂಲಂ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ|| ಕಟೂಷ್ಣೈಶ್ಚಾಮ್ಲಲವಣೈರ್ವಿದಾಹಃ ಶೀತಕಾಮಿತಾ| ಶೈತ್ಯಗೌರವಶೂಲಾನಿ ಕಟ್ವಾದ್ಯುಪಶಯೋಽಧಿಕಮ್|| ಲಙ್ಘನಾಯಾಸರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಕಾಮಿತಾ ಚ ಕಫಾವೃತೇ| ರಕ್ತಾವೃತೇ ಸದಾಹಾರ್ತಿಸ್ತ್ವಗ್ಮಾಂಸಾನ್ತರಯೋರ್ಭೃಶಮ್|| ಭವೇತ್ಸರಾಗಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಜಾಯನ್ತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ| ಮಾಂಸೇನ ಕಠಿನಃ ಶೋಫೋ ವಿವರ್ಣಃ ಪಿಡಿಕಾಸ್ತಥಾ|| ಹರ್ಷಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾನಾಂ ಚ ಸಞ್ಚಾರ ಇವ ಜಾಯತೇ| ಚಲಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮೃದುಃ ಶೀತಃ ಶೋಫೋ ಗಾತ್ರೇಷ್ವರೋಚಕಃ|| ಆಢ್ಯವಾತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಮೇದಸಾಽಽವೃತೇ| ಸ್ಪರ್ಶಮಸ್ಥ್ಯಾವೃತೇಽತ್ಯುಷ್ಣಂ ಪೀಡನಂ ಚಾಭಿನನ್ದತಿ|| ಸೂಚ್ಯೇವ ತುದ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಮಙ್ಗಂ ಸೀದತಿ ಶೂಲ್ಯತೇ| ಮಜ್ಜಾವೃತೇ ವಿನಮನಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಪರಿವೇಷ್ಟನಮ್| ಶೂಲಂ ಚ ಪೀಡ್ಯಮಾನೇನ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಲಭತೇ ಸುಖಮ್| ಶುಕ್ರಾವೃತೇಽತಿವೇಗೋ ವಾ ನವಾ ನಿಷ್ಫಲತಾಽಪಿ ವಾ|| ಭುಕ್ತೇ ಕುಕ್ಷೌ ರುಜಾ ಜೀರ್ಣೇ ಶಾಮ್ಯತ್ಯನ್ನಾವೃತೇಽನಿಲೇ| ಮೂತ್ರಾಪ್ರವೃತ್ತಿರಾಧ್ಮಾನಂ ಬಸ್ತೌ ಮೂತ್ರಾವೃತೇ ಭವೇತ್|| ವಿಡಾವೃತೇ ವಿಬನ್ಧೋಽಧಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ಪರಿಕೃನ್ತತಿ| ವ್ರಜತ್ಯಾಶು ಜರಾಂ ಸ್ನೇಹೋ ಭುಕ್ತೇ ಚಾನಹ್ಯತೇ ನರಃ|| ಶಕೃತ್ಪೀಡಿತಮನ್ನೇನ ದುಃಖಂ ಶುಷ್ಕಂ ಚಿರಾತ್ಸೃಜೇತ್| ಸರ್ವಧಾತ್ವಾವೃತೇ ವಾಯೌ ಶ್ರೋಣೀವಙ್ಕ್ಷಣಪೃಷ್ಠರುಕ್|| ವಿಲೋಮೋ ಮಾರುತೋಽಸ್ವಸ್ಥಂ ಹೃದಯಂ ಪೀಡ್ಯತೇಽಪಿ ಚ| ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಛಾ ರುಜಾ ದಾಹಃ ಪಿತ್ತೇನ ಪ್ರಾಣ ಆವೃತೇ|| ವಿದಗ್ಧೇಽನ್ನೇ ಚ ವಮನಮುದಾನೇಽಪಿ ಭ್ರಮಾದಯಃ| ದಾಹೋಽನ್ತರರುಜಾ ಭ್ರಂಶೋ ದಾಹೋ ವ್ಯಾನೇನ ಸರ್ವಗಃ|| ಕ್ಲಮೋಽಙ್ಗಚೇಷ್ಟಾಸಙ್ಗಶ್ಚ ಸನ್ತಾಪಃ ಸಹವೇದನಃ| ಸಮಾನ ಊಷ್ಮೋಪಹತಿರತಿಸ್ವೇದೋಽರತಿಃ ಸತೃಟ್|| ದಾಹಶ್ಚ ಸ್ಯಾದಪಾನೇ ತು ಮಲೇ ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣತಾ| ರುಜೋಽತಿವೃದ್ಧಿಸ್ತಾಪಶ್ಚ ಯೋನಿಮೇಹನಪಾಯುಷು|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ತ್ವಾವೃತೇ ಪ್ರಾಣೇ ಸಾದಸ್ತನ್ದ್ರಾಽರುಚಿರ್ವಮಿಃ| ಷ್ಠೀವನಂ ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಙ್ಗ್ರಹಃ|| ಉದಾನೇ ಗುರುಗಾತ್ರತ್ವಮರುಚಿರ್ವಾ ಸ್ವರಗ್ರಹಃ| ಬಲವರ್ಣಪ್ರಣಾಶಶ್ಚ, ವ್ಯಾನೇ ಪರ್ವಾಸ್ಥಿವಾಗ್ಗ್ರಹಃ|| ಗುರುತಾಽಙ್ಗೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಸ್ಖಲಿತಂ ಚ ಗತೌ ಭೃಶಮ್| ಸಮಾನೇಽತಿಹಿಮಾಙ್ಗತ್ವಮಸ್ವೇದೋ ಮನ್ದವಹ್ನಿತಾ|| ಅಪಾನೇ ಸಕಫಂ ಮೂತ್ರಶಕೃತಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಇತಿ ದ್ವಾವಿಂಶತಿವಿಧಂ ವಾಯೋರಾವರಣಂ ವಿದುಃ|| ಪ್ರಾಣಾದಯಸ್ತಥಾಽನ್ಯೋನ್ಯಮಾವೃಣ್ವನ್ತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಸರ್ವೇಽಪಿ ದ್ವಾವಿಂಶತಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾದಾವರಣಂ ಚ ತತ್|| ನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಂರೋಧಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಶಿರೋಗ್ರಹಃ| ಹೃದ್ರೋಗೋ ಮುಖಶೋಷಶ್ಚ ಪ್ರಾಣೇನೋದಾನ ಆವೃತೇ|| ಉದಾನೇನಾವೃತೇ ಪ್ರಾಣೇ ವರ್ಣೌಜೋಬಲಸಙ್ಕ್ಷಯಃ| ದಿಶಾಽನಯಾ ಚ ವಿಭಜೇತ್ಸರ್ವಮಾವರಣಂ ಭಿಷಕ್||” ಇತಿ| ದೇಹೇ ಚ ಏಕ ಏವ ವಾಯುಃ ಪೃಥಕ್ಕಾಯಸ್ಥಾನನಾಮಕರ್ಮಭೇದಾತ್ಪಞ್ಚಧಾ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಸಂಸರ್ಗಿದ್ರವ್ಯತ್ವೇನೈಕಾಶ್ರಯೇ ಜಲವತ್ ಪೃಥಗವಸ್ಥಾನಾನುಪಪತ್ತೇಃ| ಈಶಾನೋಽಪ್ಯಾಹ-”ಯಥೈವೈಕೋ ದೇವದತ್ತಃ ಸ್ಥಾನಭೇದಾದ್ಗೃಹಸ್ಥೋ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಃ, ಕರ್ಮಭೇದಾನ್ಮಾಲಾ ಕಾರಃ ಕುಮ್ಭಕಾರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತಥಾ ವಾಯುರಪಿ’’ ಇತಿ||೨೨-೨೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಕ್ಷೇಪಕಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯದಾ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾ ಇತಿ ಊರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಃ| ಆಕ್ಷಿಪತಿ ದೇಹಂ ಹಸ್ತ್ಯಾರೂಢಪುರುಷಸ್ಯೇವ ಗಾತ್ರಂ ಚಾಲಯತಿ| ಮುಹುಶ್ಚರ ಇತಿ ಹೇತುಗರ್ಭವಿಶೇಷಣಮ್| ‘ಬಹಿಶ್ಚರ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಕೋಷ್ಠಾದ್ಬಹಿಃ ಶಾಖಾಗತಶ್ಚರನ್ನಾಕ್ಷೇಪಕಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಸ್ತು ಏತನ್ನಾನುಮನ್ಯತೇ, ಸ್ಥಾನಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಾದಾಕ್ಷೇಪಕಸ್ಯ ತದಾರಮ್ಭಕವಾಯೋರ್ಬಹಿಶ್ಚರತ್ವಾಯುಕ್ತತ್ವಾತ್||೨೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಕ್ಷೇಪಕಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾ ಇತಿ| ಊರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಧಮನೀಃ| ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ದೇಹಮಾಕ್ಷಿಪತಿ, ಹಸ್ತ್ಯಾರೂಢಸ್ಯೇವ ಗಾತ್ರಂ ಚಾಲಯತಿ| ಮುಹುಶ್ಚರ ಇತಿ ಹೇತುಗರ್ಭವಿಶೇಷಣಂ, ವಾರಂವಾರಂ ಸಞ್ಚರಣಶೀಲಃ, ‘ಬಹಿಶ್ಚರಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ತತ್ರ ಕೋಷ್ಠಾದ್ಬಹಿಃ ಶಾಖಾಗತಶ್ಚರನ್ ಆಕ್ಷೇಪಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಕ್ಷೇಪಣಾತ್ ಚಾಲನಾತ್||೨೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾವಪತನ್ತ್ರಕಾಪತಾನಕಾವಾಹ– ಕ್ರುದ್ಧ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಏಕೇ ತದಪತಾನಕಮಿತ್ಯನ್ತೇನ| ಸ್ವೈಃ ಕೋಪನೈರಿತ್ಯನೇನ ರೂಕ್ಷಾದಿಕುಪಿತಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ನ ತ್ವಾವರಣಕುಪಿತ ಇತೀಶಾನಃ| ನಿಮೀಲಿತಾಕ್ಷಃ ಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷೋ ವಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಕ್ಷೇಪಕಶ್ಚತುರ್ವಿಧೋ ಭವತಿ– ದಣ್ಡಾಪತಾನಕೋಽಭ್ಯನ್ತರಾಯಾಮೋ ಬಹಿರಾಯಾಮೋಽಭಿಘಾತಜಶ್ಚೇತಿ| ದೃಢಬಲೇನ ಯದ್ಯಪಿ ಆಕ್ಷೇಪಕಾತ್ ಪೂರ್ವಮನ್ತರಾಯಾಮಬಹಿರಾಯಾಮೌ ಪಠಿತೌ, ತಥಾಽಪ್ಯಾಕ್ಷೇಪಕವಿಶೇಷಾವೇತೌ ಮನ್ತವ್ಯೌ, ಸುಶ್ರುತದರ್ಶನಾತ್||೨೮-೩೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾವಪತನ್ತ್ರಕಾಪತಾನಕಾವಾಹ– ಕ್ರುದ್ಧಃ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಏಕೇ ತಮಪತಾನಕಮಿತ್ಯನ್ತೇನ| ಸ್ವೈಃ ಕೋಪನೈರಿತ್ಯನೇನ ರೂಕ್ಷಾದಿಕುಪಿತಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ, ನ ತ್ವಾವರಣಕುಪಿತ ಇತೀಶಾನಜಃ| ಸ್ಥಾನಾತ್ ಪಕ್ವಾಶಯಾತ್| ಊರ್ಧ್ವಂ ಶಿರಸಿ ಉದ್ದಿಶ್ಯ| ಪೀಡಯನ್ ರುಜಾ| ಹೃದಯಂ ತತಃ ತಸ್ಮಾತ್ ಶಿರಃ ಶಙ್ಖೌ ಚ ಪೀಡಯೇತ್| ಆಕ್ಷಿಪೇತ್ ಚಾಲಯೇತ್| ಮೋಹಯೇದಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ| ಕಷ್ಟೇನೋಚ್ಛ್ವಾಸಂ ಮುಞ್ಚತಿ| ನಿಮೀಲಕೋ ನಿಮೀಲಿತಾಕ್ಷಃ, ಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷೋ ವಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಪೋತ ಇವ ಕೂಜೇತ್, ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾರಹಿತಃ, ಸೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ, ದೃಷ್ಟಿಂ ರೂಪಗ್ರಹಣಯೋಗ್ಯಾಂ, ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾಚ್ಛಾದ್ಯ, ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಜ್ಞಾನವಿಷಯಿಣೀಂ ಬುದ್ಧಿಂ, ವಿನಾಶ್ಯ| ವಾಯುನಾ ಮುಕ್ತೇ ಹೃದಿ ಸುಖಂ ಲಭತೇ| ವೃತೇ ಮೂರ್ಛಿತೇ ತಮೇವಾಪತನ್ತ್ರಮೇಕೇ ತ್ವಪತಾನಕಮಾಹುಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಅಪತನ್ತ್ರಕಲಕ್ಷಣಂ ಪಠಿತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸ್ವೈಃ ಕೋಪನೈರ್ವಾಯುರಪಾನೋ ನಾಭಿಸಂಶ್ರಯಃ| ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಥಂ ಚ ಮನೋ ವ್ಯಾಕುಲಯೇತ್ತತಃ|| ಪೀಡಯನ್ ಹೃದಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶಿರಃಶಙ್ಖೌ ಚ ಪೀಡಯೇತ್| ಆಕ್ಷಿಪ್ಯ ಚಾಖಿಲಂ ದೇಹಂ ಮೋಹಯೇಚ್ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ|| ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುಚ್ಛ್ವಸೇಚ್ಚಾಪಿ ಸ್ವೇದಶೈತ್ಯಯುತೋ ಬಹಿಃ| ಸ ನಿದ್ರಾಂ ಲಭತೇ ನೀತಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚಾಶು ಪ್ರಬುಧ್ಯತೇ|| ತ್ರಸತೇ ಕಮ್ಪತೇ ಭೂಯೋ ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ| ಪ್ರಲಾಪೋ ವಕ್ತ್ರಕಟುತಾ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಛಾಽರುಚಿಸ್ತೃಷಾ|| ತಸ್ಮಿನ್ಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೇ ಸ್ವೇದಃ ಪೀತಾಭಃ ಶೀತಕಾಮಿತಾ| ಶಿರೋಽಙ್ಗಗೌರವಂ ಗ್ಲಾನಿಃ ಶೀತದ್ವಿಟ್ ಮನ್ದವೇದನಃ| ಕಫಾನ್ವಿತೇ ಚ ಸದನಂ ಶೈತ್ಯಂ ಚ ಹೃದಯಗ್ರಹಃ|| ವಾತೋಲ್ಬಣೇಽಙ್ಗಸ್ಫುರಣಂ ಶಿರೋಮನ್ಯಾಕಟಿವ್ಯಥಾ| ಧೈರ್ಯಾದಿವಿಪ್ಲವೋ ದೈನ್ಯಂ ವಿಷಯೇಷ್ವನವಸ್ಥಿತಃ||”||೨೮-೩೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಏಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಫಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೃಶಂ ಕಫಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯನೇನ ಪಿತ್ತಮಪಿ ನ ವಾರ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಚರಕೇ ತ್ವಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಕೇವಲವಾತಜತ್ವೇನ ದ್ರ್ಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ– “ಪಾಣಿಪಾದಶಿರಃಪೃಷ್ಠಶ್ರೋಣೀಃ ಸ್ತಭ್ನಾತಿ ಮಾರುತಃ| ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರಸ್ಯ ದಣ್ಡಕಃ ಸೋಽನುಪಕ್ರಮಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತಿ| ತಾಸ್ವಿತಿ ಸರ್ವಧಮನೀಷು||೩೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಫಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಸ್ವಿತಿ ಸರ್ವಧಮನೀಷು| ಭೃಶಂ ಕಫಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯನೇನ ಪಿತ್ತಮಪಿ ನ ವಾರ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಚರಕೇ ತ್ವಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಕೇವಲವಾತಜತ್ವೇನ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ– “ಪಾಣಿಪಾದಶಿರಃಪೃಷ್ಠಶ್ರೋಣೀಃ ಸ್ತಭ್ನಾತಿ ಮಾರುತಃ| ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರಸ್ಯ ದಣ್ಡಕಃ ಸೋಽನುಪಕ್ರಮಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತಿ| ತಾಸ್ವಿತಿ ಸರ್ವಧಮನೀಷು||೩೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅನ್ತರಾಯಾಮಬಹಿರಾಯಾಮಯೋಃ ಸಾಧಾರಣಂ ರೂಪಮಾಹ– ‘ಧನುಸ್ತುಲ್ಯಂ ನಮೇದ್ಯಸ್ತು ಸ ಧನುಸ್ತಮ್ಭಸಞ್ಜ್ಞಕಃ’ ಇತಿ||೩೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅನ್ತರಾಯಾಮಬಹಿರಾಯಾಮಯೋಃ ಸಾಧಾರಣರೂಪಮಾಹ– ಸ್ತಮ್ಭಃ ಸಾಮಾನ್ಯಃ, ಧನುಃಸ್ತಮ್ಭಃ ಅಸ್ಯೈವ ಭೇದಃ| ಧನುಸ್ತುಲ್ಯಮಿತಿ ಧನುಸ್ತುಲ್ಯಂ ಕ್ರೋಡೇನ ನಮ್ರಸ್ತಿಷ್ಠತಿ, ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಸ್ತು ಶುಷ್ಕಕಾಷ್ಠದಣ್ಡವತ್||೩೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಙ್ಗುಲೀತ್ಯಾದಿ| ವಕ್ಷೋ ಬಾಹುದ್ವಯಾನ್ತರಮ್| ಹೃದಯಂ ತದಭ್ಯನ್ತರಂ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಮ್| ಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಂ ಲತಾವದನೇಕಪ್ರರೋಹಂ ಸ್ನಾಯುಜಾಲಮ್; ಸ್ನಾಯುರಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಸಿರಾಕಣ್ಡರಯೋರಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಮಹಾಹೇತುರ್ಬಲೀ ವಾಯುಃ ಸಿರಾಃ ಸಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾಃ| ಮನ್ಯಾಪೃಷ್ಠಾಶ್ರಿತಾ ಬಾಹ್ಯಾಃ ಸಂಶೋಷ್ಯಾಯಾಮಯೇದ್ಬಹಿಃ||” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭ್ಯನ್ತರಾಯಾಮಂ ಕ್ರೋಡೇ ನತಂ, ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಂ ಪೃಷ್ಠೇ ನತಮ್| ಅನ್ತರಾಯಾಮಬಹಿರಾಯಾಮಾಭ್ಯಾಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಕುಬ್ಜಸ್ಯಾವರೋಧಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಹೃದಯಂ ಯದಿ ವಾ ಪೃಷ್ಠಮುನ್ನತಂ ಕ್ರಮಶಃ ಸರುಕ್| ಕ್ರುದ್ಧೋ ವಾಯುರ್ಯದಾ ಕುರ್ಯಾತ್ತದಾ ತಂ ಕುಬ್ಜಮಾದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೩೪-೩೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಙ್ಗುಲೀತ್ಯಾದಿ| ಬಲೀ ವಾಯುಃ ಕುಪಿತಃ ಗುಲ್ಫೌ ಚರಣಘುಟಿಕೇ, ವಕ್ಷೋ ಬಾಹುದ್ವಯಾನ್ತರಂ, ಹೃದಯಂ ತದಭ್ಯನ್ತರಂ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ, ಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಂ ಲತಾವದನೇಕಪ್ರರೋಹಂ ಸ್ನಾಯುಜಾಲಂ, ಸ್ನಾಯ್ವಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಸಿರಾಕಣ್ಡರಯೋರಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಮಹಾಹೇತುರ್ಬಲೀ ವಾಯುಃ ಸಿರಾಃ ಸಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾಃ| ಮನ್ಯಾಪೃಷ್ಠಾಶ್ರಿತಾ ಬಾಹ್ಯಾಃ ಸಂಶೋಷ್ಯಾಯಾಮಯೇದ್ಬಹಿಃ” ಇತ್ಯಾದಿ| ತತಃ ಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಂ ಧನುರಿವ ನಾಮಯೇತ್| ಅಭ್ಯನ್ತರಾಯಾಮಂ ಕ್ರೋಡೇ ನತಮ್| ಹನುಃ ಕಣ್ಠಕಪೋಲಸನ್ಧಿಃ| ಬಹಿರಾಯಾಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಬಾಹ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವವದ್ಬಾಹ್ಯಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಂ ಧನುರ್ವದಾನಮೇತ್| ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಂ ಪೃಷ್ಠೇ ನತಂ ವಕ್ಷಃಕಠ್ಯೂರುಭಙ್ಗ್ತ್ವಾತ್| ತಮಸಾಧ್ಯಮಾಹುಃ||೩೪-೩೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತಾನಾಮಾಕ್ಷೇಪಕಪ್ರಕಾರಾಣಾಂ ಕಫಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಮಾಹ– ಕಫಪಿತ್ತಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಲಕ್ಷಣಮೇವ ಜೇಜ್ಜಟೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಪಿತ್ತಕಫಾನುಬನ್ಧಶ್ಚಾತ್ರ ಶೈತ್ಯಶೋಥಗುರುತ್ವಾನೀತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಲಕ್ಷಣ ಏವ ಬೋಧ್ಯಃ| ಚತುರ್ಥಮಭಿಘಾತಜಮಿತಿ ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಾದಿತ್ರಿತಯಾಪೇಕ್ಷ್ಯ ಚತುರ್ಥತ್ವಮ್, ಅಭಿಘಾತಜಂ ದಣ್ಡಾದ್ಯಭಿಘಾತಕುಪಿತವಾತಜಮ್; ಅಸ್ಯ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್– ‘‘ಯದಾ ತು ಧಮನೀಃ ಸರ್ವಾಃ’’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೩೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಕ್ತಾನಾಮಾಕ್ಷೇಪಪ್ರಕಾರಾಣಾಂ ಕಫಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಮಾಹ– ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಶ್ಚಾತ್ರ ಶೈತ್ಯಶೋಷಗುರುತ್ವಾನೀತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಲಕ್ಷಣೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ಕೇವಲಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರ ಆಕ್ಷೇಪಂ ಕರೋತಿ| ಅನ್ಯಂ ಚತುರ್ಥಮಭಿಘಾತಜಮ್| ದಣ್ಡಾಭಿಘಾತಕುಪಿತವಾತಜಾತಸ್ಯ ತು ಲಕ್ಷಣಮ್| ‘ಯದಾ ತು ಧಮನೀಃ ಸರ್ವಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ಞೇಯಮ್||೩೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಗರ್ಭಪಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– ಕಫಪಿತ್ತಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿಮಿತ್ತಭೇದೇನಾಕ್ಷೇಪಕಶ್ಚತುರ್ಧಾ ಇತಿ; ತದ್ಯಥಾ– ಏಕಃ ಕಫಾನ್ವಿತೇನ ವಾತೇನ, ದ್ವಿತೀಯಃ ಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೇನ, ತೃತೀಯಃ ಕೇವಲೇನ, ಚತುರ್ಥೋಽಭಿಘಾತೇನೇತಿ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಗರ್ಭಪಾತಶೋಣಿತಾತಿಸ್ರಾವಜೌ ಕೇವಲವಾತೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯೌ| ಏತೇಷಾಂ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುರಾಕ್ಷೇಪಣಂ ಬೋಧ್ಯಮ್ ಆಕ್ಷೇಪಕವಿಶೇಷತ್ವಾತ್||೩೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಮಾಹ– ಗರ್ಭೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪತಾನಕಮುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಚತುಷ್ಟಯಮಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ ‘ಕಫಪಿತ್ತಾನ್ವಿತಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಮಿತ್ತಭೇದೇನ ಚತುರ್ಥ ಆಕ್ಷೇಪಕ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ತದ್ಯಥಾ– ಏಕಃ ಕಫಾನ್ವಿತೇನ ವಾತೇನ, ದ್ವಿತೀಯಃ ಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೇನ, ತೃತೀಯಃ ಕೇವಲೇನ, ಚತುರ್ಥೋಽಭಿಘಾತಜೇನೇತಿ| ಅತ್ರ ಗರ್ಭಪಾತಶೋಣಿತಾತಿಸ್ರಾವಜೌ ಕೇವಲವಾತೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯಾವಿತಿ| ಏಷಾಂ ಚ ಮುಹರ್ಮುಹುರಾಕ್ಷೇಪಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಆಕ್ಷೇಪಕವಿಶೇಷಾತ್||೩೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಕ್ಷವಧಮಾಹ– ಗೃಹೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಧಮಿತಿ ಅರ್ಧಮರ್ಯಾದಯಾ ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರವತ್| ಪಕ್ಷಂ ಬಾಹುಕಕ್ಷಪಾರ್ಶ್ವಾದಿಭಾಗಮ್, ಅನ್ಯತರಮಿತಿ ವಾಮಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ವಾ| ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾನ್ ಕಫಸಹಿತಸ್ನಾಯುಭಿರ್ವೃತಾನ್ ಮೋಕ್ಷಯನ್ನಿತಿ ಗದಾಧರಃ; ಅತ ಏವ “ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯ” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅರ್ಧಕಾಯ ಇತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ಕೃತ್ಸ್ನಗ್ರಹಣಂ ಯುಗಪತ್ ಸರ್ವಾರ್ಧಾಙ್ಗವ್ಯಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅಕರ್ಮಣ್ಯ ಈಷಚ್ಚೇಷ್ಟಾಕ್ಷಮಃ| ವಿಚೇತನೋಽಲ್ಪಚೇತನಃ, ಈಷತ್ಸ್ಪರ್ಶಾದಿಜ್ಞಾನವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ವಚ್ಚೇತ್ಯನೇನ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯ ಚೇತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಾತಿದಿಶತಿ||೩೯-೪೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಕ್ಷವಧಮಾಹ– ಗೃಹೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುಸ್ತನೋಃ ಶರೀರಸ್ಯಾರ್ಧಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯ ಶೋಷಯಿತ್ವಾ ಅನ್ಯತರಂ ಪಕ್ಷಂ ಹನ್ತಿ ನಿರೀಹಂ ಕರೋತಿ| ಅರ್ಧಮಿತಿ ಅರ್ಧಮರ್ಯಾದಯಾ ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರವತ್| ಪಕ್ಷಮಿತಿ ಶರೀರಾರ್ಧಂ ಬಾಹುಕಕ್ಷಪಾರ್ಶ್ವಾದಿಭಾಗಮ್, ಅನ್ಯತರಮಿತಿ ವಾಮಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ವೇತಿ| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್? ಸನ್ಧೀನಾಂ ಬನ್ಧಾನ್ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾನ್ ಕಫಸಹಿತಸ್ನಾಯುಭಿರ್ವೃತಾನ್ ವಿಮೋಕ್ಷಯನ್ನಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಅತಃ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯೇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಸ್ಯ ತಥಾವಿಧಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಕೃತ್ಸ್ನೋ ನಿಃಶೇಷ ಅರ್ಧಕಾಯೋಽಕರ್ಮಣ್ಯೋ ವಿಚೇತನಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅರ್ಧಕಾಯ ಇತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ಕೃತ್ಸ್ನಗ್ರಹಣಂ ಯುಗಪತ್ಸರ್ವಾಙ್ಗವ್ಯಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅಕರ್ಮಣ್ಯ ಈಷಚ್ಚೇಷ್ಟಾಕ್ಷಯಃ| ವಿಚೇತನೋಽಲ್ಪಚೇತನಃ ಈಷತ್ಸ್ಪರ್ಶಾದಿಜ್ಞಾನವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾಸ್ತಂ ವ್ಯಾಧಿಮೇಕಾಙ್ಗರೋಗಂ ವಿದುಃ, ಅನ್ಯೇ ಪಕ್ಷವಧಂ ವಿದುಃ| ಸರ್ವಕಾಯಾಶ್ರಿತೇ ಸಮಸ್ತದೇಹಗತೇ ವಾತೇ ತದ್ವತ್ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ತದ್ವಚ್ಚೇತ್ಯನೇನ ‘ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯ ಚ’ ಇತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಾತಿದಿಶತಿ||೩೯-೪೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯೈವ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ– ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾತರೋಗೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್, ಅತ ಏವ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಾಯಾವಿತಿ ಕೃತವಾನ್| ಶುದ್ಧಃ ಕೇವಲಃ| ಅನ್ಯೇನೇತಿ ಕಫೇನ, ಪಿತ್ತೇನ ವಾ| ಕ್ಷಯಹೇತುಕಮಿತಿ ಧಾತುಕ್ಷಯಕುಪಿತಶುದ್ಧವಾತಜಮಿತಿ||೪೨-೪೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯೈವ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ– ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಲಕ್ಷಣಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾತರೋಗೇ ದ್ರ್ಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಪಕ್ಷಾಘಾತಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಶುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧಃ ಕೇವಲಃ, ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಂ, ಅನ್ಯೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಕಫೇನ ಪಿತ್ತೇನ ವಾ ಯುಕ್ತಂ, ಕ್ಷಯಹೇತುಕಂ ಧಾತುಕ್ಷಯಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೨-೪೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅರ್ದಿತಮಾಹ– ಉಚ್ಚೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ದಯತಿ ಪೀಡಯತಿ| ಅಪವರ್ತತೇ ವಕ್ರೀಭವತಿ| ಚಲತಿ ಕಮ್ಪತೇ| ವಾಕ್ಸಙ್ಗೋಽನಿರ್ಗಮೋ ವಚನಸ್ಯ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಭ್ರೂಗಣ್ಡಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ವೈಕೃತಂ ವೇದನಾಸ್ಫುರಣವಕ್ರತ್ವಾದಿಕಮ್| ಗ್ರೀವೇತ್ಯಾದಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇಽರ್ದಿತಂ ತಸ್ಮಿನ್ ಗ್ರೀವಾದೀನಾಂ ವೇದನೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತು ಮುಖಾರ್ಧವಚ್ಛರೀರಾರ್ಧವ್ಯಾಪಕೋಽಪ್ಯರ್ದಿತಃ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ ದೃಢಬಲಃ– ‘ಅರ್ಧೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಮುಖಾರ್ಧೇ ವಾ ಕೇವಲೇ ಸ್ಯಾತ್ತದರ್ದಿತಮ್|’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತಿ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ತದಾ ಅರ್ದಿತಾರ್ಧಾಙ್ಗವಾತಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ವೇಗಿತ್ವೇನಾರ್ದಿತೇ ಕದಾಚಿದ್ವೇದನಾ ಭವತಿ, ಅರ್ಧಾಙ್ಗವಾತೇ ತು ಸರ್ವದೈವೇತಿ ಭೇದಃ; ಅಥವಾ ಯಥೋಕ್ತಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗೋಽರ್ದಿತಃ ತದ್ವಿಪರೀತಸ್ತ್ವರ್ಧಾಙ್ಗವಾತ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಮುಖಮಾತ್ರ ಏವಾರ್ದಿತಃ ಪಠಿತಃ, ಅರ್ಧಶರೀರಸ್ಯಾರ್ಧಾಙ್ಗವಾತೇನ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಸ ಏವಾತ್ರ ಮಾಧವೇನ ಲಿಖಿತಃ||೪೪-೪೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅರ್ದಿತಸ್ಯ ನಿದಾನಪೂರ್ವಕಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉಚ್ಚೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷಣಂ, ಕಠಿನಾನಿ ಪೂಗಫಲಾದೀನಿ ಖಾದತಃ, ವಿಷಮಾಚ್ಛಯನಾತ್ ಗ್ರೀವಾದಿವೈಪರೀತ್ಯಶಯನಾತ್, ಅರ್ದಯತಿ ಪೀಡಯತಿ, ಗ್ರೀವಾಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಅಪವರ್ತತೇ ವಕ್ರೀಭವತಿ, ಚಲತಿ ಕಮ್ಪತೇ, ವಾಕ್ಸಙ್ಗೋ ವಚನಸ್ಯಾನಿರ್ಗಮಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಗಣ್ಡನಾಸಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ವೈಕೃತಂ ವೇದನಾಸ್ಫುರಣವಕ್ರತ್ವಾದಿಕಮ್| ಗ್ರೀವೇತ್ಯಾದಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇಽರ್ದಿತಂ ತಸ್ಮಿನ್ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಗ್ರೀವಾದೀನಾಂ ವೇದನೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಚಿಬುಕಂ ಮುಖಕುಹರಸ್ಯಾಧೋಭಾಗಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಮುಖಾರ್ಧವಚ್ಛರೀರಾರ್ಧವ್ಯಾಪಕೋಽಪ್ಯರ್ದಿತಃ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ ದೃಢಬಲಃ– “ಅರ್ಧೇ ತಸ್ಮಿನ್ಮುಖಾರ್ಧೇ ವಾ ಕೇವಲೇ ಸ್ಯಾತ್ತದರ್ದಿತಮ್” ಇತಿ||೪೪-೪೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಮಿಷಾಕ್ಷಸ್ಯ ನಿಮೇಷಾಸಮರ್ಥಚಕ್ಷುಷಃ| ಪ್ರಸಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಭಾಷಿಣ ಇತಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸಕ್ತಮಪ್ರವೃತ್ತಮ್, ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಪೀಡಿತವರ್ಣಪದಂ, ಭಾಷಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿರನ್ತರಮಾಹುಃ; ತನ್ನ, ಚರಕೇ ‘‘ದೀನಾ ಜಿಹ್ವಾ ಸಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾ ಕಾಲೇ ಸಜ್ಜತಿ ಚಾಸ್ಯ ವಾಕ್|’’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ತ್ರಿವರ್ಷಮಿತಿ ಅತೀತವರ್ಷತ್ರಯಮ್; ಅಥವಾ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಮುಖನಾಸಾಚಕ್ಷುಷಾಂ ವರ್ಷಃ ಸ್ರವಣಂ ಯತ್ರ ತತ್ತಥೇತ್ಯಾಹುಃ||೪೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಮಿಷಾಕ್ಷಸ್ಯ ನಿಮೇಷಾಸಮರ್ಥಚಕ್ಷುಷಃ| ಪ್ರಸಕ್ತೇತಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸಕ್ತಂ ಲಗ್ನಮಪ್ರವೃತ್ತಂ, ಕಣ್ಠತಾಲ್ವಾದಿವರ್ಣೋಚ್ಚಾರಣಸ್ಥಾನೇಷು, ಅವ್ಯಕ್ತಮಸ್ಫುಟಂ ಪೀಡಿತವರ್ಣಪದಂ ಭಾಷಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿರನ್ತರಮಾಹುಃ; ತನ್ನ, ಚರಕೇ– “ಕಾಲೇ ಸಜ್ಜತಿ ಚಾಸ್ಯ ವಾಕ್” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ತ್ರಿವರ್ಷಮಿತಿ ಅತೀತವರ್ಷತ್ರಯಮ್, ಅಥವಾ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಮುಖನಾಸಿಕಾಚಕ್ಷುಷಾಂ ವರ್ಷಃ ಸ್ರವಣಂ ಯತ್ರ ತತ್ತಥೇತ್ಯಾಹುಃ| ವೇಪನಸ್ಯ ಕಮ್ಪನಶೀಲಸ್ಯ||೪೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಕ್ಷೇಪಕಾದೀನಾಮರ್ದಿತಾನ್ತಾನಾಂ ವೇಗಿತ್ವಮಾಹ– ಗತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಪೀಡಾಲಾಘವಂ, ಭಾರಾಪಗಮೇ ಸುಖಿತ್ವವ್ಯಪದೇಶವತ್||೪೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಕ್ಷೇಪಕಾದೀನಾಮರ್ದಿತಾನ್ತಾನಾಂ ತಾವದ್ವೇಗಿತ್ವಮಾಹ– ಗತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭಾರಾಪಗಮೇ ಸುಖಿತ್ವವ್ಯಪದೇಶವತ್||೪೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಹನುಗ್ರಹಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಹನುಮೂಲಸ್ಥಃ ಕಪೋಲಮೂಲಸ್ಥಃ| ಹನುಂ ಸ್ರಂಸಯಿತ್ವಾಽಧಃ ಕೃತ್ವಾ| ವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಮ್ ಆಸ್ಯವಿವೃತಿಂ, ಸಂವೃತಾಸ್ಯತಾಮ್ ಆಸ್ಯಸಂವೃತಿಂ; ಸಾ ಚ ವಾಯೋರನಿಯತಕಾರಿತ್ವಾತ್||೪೯-೫೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಹನುಗ್ರಹಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವಾನಿರ್ಲೇಖನಾತ್ ಜಿಹ್ವಾಘರ್ಷಣಾತ್ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಾದಿನಾ, ಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ಚಣಕಾದೀನಾಂ ಭಕ್ಷಣಾತ್| ಅಭಿಘಾತತಃ ತಾಡನಾತ್| ಹನುಮೂಲಸ್ಥಃ ಕಪೋಲಮೂಲಸ್ಥಃ| ಹನುಂ ಸ್ರಂಸಯಿತ್ವಾ ಅಧಃ ಕೃತ್ವಾ, ವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಸಾರಿತವದನತ್ವಂ, ಸಂವೃತಾಸ್ಯತ್ವಂ ಸಙ್ಕುಚಿತಮುಖತಾಮ್| ಅತ್ರ ಸಂವೃತಿರ್ವಿವೃತಿರ್ವಾ ವಾಯೋರನಿಯತಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಸ ಏವ ವಾತಃ ಕುಪಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಚರ್ವಣಂ ಭಾಷಣಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್||೪೯-೫೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಮಾಹ– ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಏವೇತಿ ವಾತಃ||೫೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಮಾಹ– ದಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಆಸನಮುಪವೇಶಃ, ಸ್ಥಾನಮೂರ್ಧ್ವಭವನಂ, ವಿವೃತೋರ್ಧ್ವನಿರೀಕ್ಷಣಂ ವಕ್ರಮಾರ್ಗಾವಲೋಕನಮ್| ಸ ಏವೇತಿ ವಾತೋ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಭಿಃ ಕುಪಿತಃ ಸನ್, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽಽವೃತೋ ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಂ ಪ್ರಕುರುತೇ, ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಂ ಕೇಚಿದಪತಾನಕಪೂರ್ವರೂಪಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೫೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭಮಾಹ– ವಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಗ್ವಾಹಿನೀಸಿರಾಸಂಸ್ಥ ಇತಿ ವಾಗ್ವಾಹಿನೀ ಯಾ ಸಿರಾ ತತ್ರ ಸಂಸ್ಥ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಂ, ಸಮಸ್ತಪಕ್ಷೇ “ಪುಂವತ್ ಕರ್ಮಧಾರಯಜಾತೀಯದೇಶೀಯೇಷು” ಇತ್ಯನೇನ ಪುಂವದ್ಭಾವಪ್ರಾಪ್ತೇಃ| ಅನ್ನಪಾನವಾಕ್ಯೇಷ್ವನೀಶತೇತಿ ಅನ್ನಪಾನಾಭ್ಯವಹಾರವಚನೇಷು ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್||೫೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭಮಾಹ– ವಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಗ್ವಾಹಿನೀ ವಾ ಸಿರಾ ತತ್ರ ಸಂಸ್ಥ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅನ್ನಪಾನವಾಕ್ಯೇಷ್ವನೀಶತೇತಿ ಅನ್ನಪಾನಾಭ್ಯವಹಾರವಚನೇಷ್ವಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್||೫೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಿರಾಗ್ರಹಮಾಹ– ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಧಧರಾ ಇತಿ ಗ್ರೀವಾಗತಾಃ, ತಾಸಾಂ ರೂಕ್ಷತ್ವಂ ವೇದನಾವತ್ತ್ವಂ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸೋಽಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪೇಣೈವ, ಕಾಕಣಕುಷ್ಠವತ್| ಶಿರೋಗ್ರಹ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇಽಪಿ ಶಿರೋಧಾರಕಸಿರಾದುಷ್ಟ್ಯಾ ಶಿರೋವೇದನಾಕಾರಿತ್ವಾತ್ ‘ಶಿರೋಗ್ರಹ’ ಇತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ, ಲಕ್ಷಣಂ ತು ತದೇವ||೫೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಿರಾಗ್ರಹಮಾಹ– ರೂಕ್ಷಾಃ ಸವೇದನಾಃ ಕೃಷ್ಣಾ ಇತಿ ರೂಕ್ಷಕೃಷ್ಣವೇದನಾವತ್ತ್ವಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸೋಽಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಹಸ್ತಗತದ್ರವ್ಯವತ್| ‘ಶಿರೋಗ್ರಹಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ಶಿರೋಧಾರಕಸಿರಾದುಷ್ಟ್ಯಾ ಶಿರೋವೇದನಾಕಾರಿತ್ವಾತ್, ಶಿರೋಗ್ರಹಲಕ್ಷಣಂ ತು ತದೇವ||೫೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗೃಧ್ರಸೀಮಾಹ– ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಫಿಕ್ ಪೂರ್ವಾ ಪ್ರಥಮತೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ ಸ್ತಮ್ಭರುಕ್ತೋದೈರ್ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವಾ; ಈಶಾನಸ್ತು ಪೂರ್ವಾ ಪ್ರಥಮಾ ಗೃಧ್ರಸೀ ವಾತಾದಿತಿ ಯೋಜಯತಿ, ಏಷಾ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಸ್ಫಿಕ್ಶಬ್ದಸ್ಯ ನಪುಂಸಕತ್ವೇನ ‘ಪೂರ್ವಾ ಸ್ಫಿಕ್ ಕಟೀಪೃಷ್ಠ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಾಠೇನ ವೋಪಪದ್ಯತೇ ನಾನ್ಯಥಾ| ‘ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಜಾನುಜಙ್ಘಾಪದಮಿತ್ಯನೇನ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಾದಿತಿ ನ ಯುಗಪತ್| ವಾತಾದಿತಿ ಛೇದಃ| ವಾತಕಫಾರಬ್ಧಾ ಗೃಧ್ರಸೀ, ಸಾ ಉಕ್ತವಾತಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾಽಪಿ ತನ್ದ್ರಾಗೌರವಾದಿಯುಕ್ತಾ ಭವತೀತಿ ಗೃಧಸೀದ್ವಯಮುಕ್ತಮ್||೫೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗೃಧ್ರಸೀಮಾಹ– ಸ್ಫಿಗಿತ್ಯಾದಿ| ಗೃಧ್ರಸೀ ಸ್ತಮ್ಭರುಕ್ತೋದೈಃ ಕ್ರಮಾತ್ ಕಟಿಪೃಷ್ಠೋರುಜಾನುಜಙ್ಘಾಪದಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತಥಾ ಮುಹುಃ ಸ್ಪನ್ದತೇ ಸಾ ವಾತಜಾ ಜ್ಞೇಯಾ, ಕಥಮ್ಭೂತಾ ಗೃಧ್ರಸೀ? ಸ್ಫಿಕ್ ಪೂರ್ವಾ ಪ್ರಥಮತೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ ಸ್ತಮ್ಭರುಕ್ತೋದೈರ್ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವಾ| ಈಶಾನಸ್ತು ಪೂರ್ವಾ ಪ್ರಥಮಾ ಗೃಧ್ರಸೀ ವಾತಾದಿತಿ ಯೋಜಯತಿ| ಏಷಾ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಸ್ಫಿಕ್ಶಬ್ದಸ್ಯ ನಪುಂಸಕತ್ವೇನ, ‘ಪೂರ್ವಾ ಸ್ಫಿಕ್ ಸಕಟೀಪೃಷ್ಠ’– ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠೇನ ವೋಪಪದ್ಯತೇ, ನಾನ್ಯಥಾ| ‘ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಜಾನುಜಙ್ಘಾಪದಮಿತ್ಯನೇನ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಾದಿತಿ ನ ಯುಗಪತ್| ಗೃಧ್ರಸೀ ರಙ್ಘಿಣೀತಿ ಲೋಕೇ| ವಾತಾದಿತಿ ಛೇದಃ, ವಾತಕಫಾರಬ್ಧಾ ಗೃಧ್ರಸೀ, ಸಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವಾತಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾ ತನ್ದ್ರಾಗೌರವಾದಿಯುಕ್ತಾಽಪಿ ಭವತೀತಿ ಗೃಧ್ರಸೀದ್ವಯಮುಕ್ತಮ್||೫೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗೃಧ್ರಸ್ಯಾಃ ಪುನರಪಿ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾತಜಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್||೫೫-೫೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಶ್ವಾಚೀಮಾಹ– ತಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಲಂ ಹಸ್ತಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗಃ, ತಲಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಉಪರಿವಚನಃ, ಯಥಾ– ಭೂತಲಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಬಾಹ್ವೋಃ ಪೃಷ್ಠಂ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠಂ, ತತ ಆರಭ್ಯ ಹಸ್ತತಲಂ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯಾಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಯಾಃ ಕಣ್ಡರಾಸ್ತಾಃ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಬಾಹ್ವೋಃ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಕರೀ ಯಾ ಸಾ ವಿಶ್ವಾಚೀ| ಬಾಹ್ವೋಃ ಕರ್ಮ ಗ್ರಹಣಾಕುಞ್ಚನಾದಿ, ದ್ವಿತ್ವಂ ಚಾತ್ರ ಸಮ್ಭವಪರಂ, ತೇನೈಕಬಾಹಾವಪಿ ಭವತಿ ವಾತರಕ್ತವತ್| ವಿಶ್ವಾಚೀ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಗೃಧ್ರಸೀವಿಶ್ವಾಚ್ಯೋಃ ಖಲ್ಲೀಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ದರ್ಶಯತಿ, ತಯೋರಪಿ ಕರಮೂಲಾವಮೋಟನಕಾರಿತ್ವಾತ್; ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇ– ‘‘ವಿಶ್ವಾಚೀ ಗೃಧ್ರಸೀ ಚೋಕ್ತಾ ಖಲ್ಲೀ ತೀವ್ರರುಜಾನ್ವಿತಾ|’’ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಚಕ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ಚರಕೇ “ಖಲ್ಲೀ ತು ಪಾದಜಙ್ಘೋರುಕರಮೂಲಾವಮೋಟನೀ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತ್ಯನೇನ ವಿಶ್ವಾಚ್ಯಾಃ ಪೃಥಗೇವ ಖಲ್ಲೀ ಪಠಿತಾ, ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಖಲ್ಲೀ ನ ಪಠಿತೈವ; ನಹಿ ತೇನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಸರ್ವವಿಕಾರಾಃ ಪಠ್ಯನ್ತೇ, ಚರಕಕ್ತಪರಸ್ಪರವಾತಾವರಣಲಕ್ಷಣಮೇವ ನ ಪಠಿತಂ; ಹಾರೀತೇನ ತು ತೀವ್ರರುಜಾಯೋಗಾದ್ ಗೃಧ್ರಸೀವಿಶ್ವಾಚ್ಯೋಃ ಖಲ್ಲೀತ್ವಂ ಪಠಿತ್ವಂ, ಭವತಿ ಹಿ ಧರ್ಮಾನ್ತರಯೋಗಾತ್ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಿಕಾರಸ್ಯ ರೋಗಾನ್ತರತ್ವಂ; ಯಥಾ– ಅಷ್ಠೀಲೈವ ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾ, ಅಶ್ಮರ್ಯೇವ ಶರ್ಕರಾ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಏವ ಕಾಮಲೇತ್ಯಾದಿ||೫೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಶ್ವಾಚೀಮಾಹ– ತಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಡರಾ ಮಹಾಸ್ನಾಯುಃ, ತಲಂ ಹಸ್ತಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗಃ, ತಲಶಬ್ದೋಽತ್ರೋಪರಿವಚನಃ, ಯಥಾ– ಭೂತಲಮಿತಿ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ ಬಾಹ್ವೋಃ ಪೃಷ್ಠಂ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠಂ, ತದಾರಭ್ಯ ಹಸ್ತತಲಂ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯಾಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಯಾಃ ಕಣ್ಡರಾಃ ತಾಃ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಬಾಹ್ವೋಃ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಕರೀ ಯಾ ಸಾ ವಿಶ್ವಾಚೀ| ಬಾಹ್ವೋಃ ಕರ್ಮ– ಆಕುಞ್ಚನಗ್ರಹಣಾದಿ, ದ್ವಿತ್ವಂ ಚಾತ್ರ ಸಮ್ಭವಪರಂ, ತೇನೈಕಬಾಹಾವಪಿ ಭವತಿ, ವಾತರಕ್ತವತ್| ವಿಶ್ವಾಚೀ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಗೃಧ್ರಸೀವಿಶ್ವಾಚ್ಯೋಃ ಖಲ್ಲೀಸಞ್ಜ್ಞಾ ದರ್ಶಿತಾ, ತಯೋರಪಿ ಕರಮೂಲಾವಮೋಟಕತ್ವಾತ್||೫೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಶೋಣಿತಜ ಇತಿ ವಾತರಕ್ತಾಖ್ಯವಿಕಾರಜಃ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ವಾತಶೋಣಿತಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ದೃಶ್ಯತೇ ಹ್ಯಯಂ ವಾತರಕ್ತವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾಪಿ; ಜಾನುದೇಶನಿಯತತ್ವೇನ ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ಚೇತರವಾತರಕ್ತಶೋಥಾದ್ಭೇದ ಇತಿ| ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷವತ್ ಶೃಗಾಲಮಸ್ತಕವತ್ ಸ್ಥೂಲಃ||೫೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಶೋಣಿತಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತೋ ವಾತಶೋಣಿತಜಃ, ನ ಪುನರ್ವಾತರಕ್ತೇನ ವ್ಯಾಧಿನಾ ಜನಿತಃ, ಜಾನು ಮಧ್ಯೇ ಊರುಜಙ್ಘಯೋಃ ಸನ್ಧಿಃ, ಸ್ಥೌಲ್ಯೇನ ಆಕೃತ್ಯಾ ಚ ಕ್ರೋಷ್ಟುಶೀರ್ಷವತ್||೫೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಖಞ್ಜಮಾಹ– ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಸಕ್ಥ್ನಃ ಊರ್ಧ್ವಜಙ್ಘಾಯಾಃ, ಕಣ್ಡರಾಂ ಮಹಾಸ್ನಾಯುಮ್, ಆಕ್ಷಿಪೇತ್ ಈಷತ್ ಕ್ಷಿಪೇತ್, ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗತಿಮತ್ತ್ವಾದಿತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಸಕ್ಥ್ನೋರಿತಿ ದ್ವಿವಚನೇನೈವ ದ್ವಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ದ್ವಯೋರಿತಿ ಪದೇನ ನಿಯಮಯತಿ– ಸಕ್ಥಿದ್ವಯಸ್ಯೈವ ವಧಾತ್ ಪಙ್ಗುಃ, ಏಕಸಕ್ಥಿವಧಾತ್ ಖಞ್ಜ ಇತಿ; ವಧಶ್ಚಾತ್ರ ಗಮನಾದಿಕ್ರಿಯಾನಾಶಃ||೫೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಖಞ್ಜಪಙ್ಗುವಾತಾವಾಹ– ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಕಟ್ಯಾಂ ಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ ಸಕ್ಥ್ನಃ ಊರ್ಧ್ವಜಙ್ಘಾಯಾಃ ಕಣ್ಡರಾಂ ಮಹಾಸ್ನಾಯುಮಾಕ್ಷಿಪೇತ್ ಈಷತ್ ಕ್ಷಿಪೇತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗತಿಮತ್ತ್ವಾದಿತಿ ಗಯದಾಸಃ, ತದಾ ಜನ್ತುಃ ಖಞ್ಜೋ ಭವತಿ| ಪಙ್ಗುಃ ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ದ್ವಯೋರ್ವಧಾದಿತಿ ಸರ್ವಥಾ ಗತಿವಿಘಾತಾತ್ ಪಙ್ಗುರಿರ್ಥಃ| ಸಕ್ಥ್ನೋರಿತಿ ದ್ವಿವಚನೇನೈವ ದ್ವಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ದ್ವಯೋರಿತಿಪದೇನ ನಿಯಮಯತಿ– ಸಕ್ಥಿದ್ವಯಸ್ಯೈವ ವಧಾತ್ಪಙ್ಗುಃ, ಏಕಸಕ್ಥಿವಧಾತ್ಖಞ್ಜ ಇತಿ| ವಧಶ್ಚಾತ್ರ ಗಮನಕ್ರಿಯಾನಾಶಃ||೫೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಖಞ್ಜವಿಶೇಷಮಾಹ– ಪ್ರಕ್ರಾಮನ್ನಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಕ್ರಾಮನ್ನಿತಿ ಗಮನಮಾರಭಮಾಣೋ ವೇಪತೇ| ಪ್ರಶಬ್ದೋಽಯಮಾದಿಕರ್ಮಣಿ| ಖಞ್ಜನ್ನಿವ ಗಚ್ಛತಿ ವಿಕಲಯನ್ನಿವ ಗಚ್ಛತಿ, ಗಮನಾರಮ್ಭೇನ ಅನ್ಯೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ವೇಪತೇ ತೇನ ಖಞ್ಜಾದಸ್ಯ ಭೇದಃ| ಮುಕ್ತೇತ್ಯಾದಿಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಪ್ರಬನ್ಧನಮಿತಿ ಶಿಥಿಲೀಕೃತಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಮ್| ಕಲಾಯಖಞ್ಜ ಇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ರೂಢಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ; ಅಯಮೇವಾನ್ಯತ್ರ ಖಞ್ಜವಾತ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ||೬೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಲಾಯಖಞ್ಜಮಾಹ– ಪ್ರಕ್ರಾಮನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕ್ರಾಮನ್ ಪಾದವಿಕ್ಷೇಪಂ ಕುರ್ವನ್, ವೇಪತೇ ಕಮ್ಪತೇ| ಖಞ್ಜನ್ನಿವೇತ್ಯಾದಿ ವೈಕಲ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ನಿವ ಗಚ್ಛತಿ| ಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಪ್ರಬನ್ಧನಂ ಶಿಥಿಲೀಕೃತಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಮ್| ಕಲಾಯಖಞ್ಜ ಇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ರೂಢಿಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೬೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಕಣ್ಟಕಮಾಹ– ರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಪಾದನ್ಯಾಸಕುಪಿತಃ ಶ್ರಮಕುಪಿತೋ ವಾ ವಾಯುರ್ಗುಲ್ಫೇ ವೇದನಾಂ ಜನಯನ್, ವಾತಕಣ್ಟಕಮಿತ್ಯಾಹುಃ; ಅಯಮೇವಾನ್ಯತ್ರ ‘ಖುಡುಕಾವಾತ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ||೬೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಕಣ್ಟಕಮಾಹ– ರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ವಿಷಮಪಾದನ್ಯಾಸಕುಪಿತಃ ಶ್ರಮಕುಪಿತೋ ವಾ ವಾಯುರ್ಗುಲ್ಫೇವೇದನಾಂ ಜನಯತಿ, ತಂ ವಾತಕಣ್ಟಕಮಿತ್ಯಾಹುಃ; ಅಯಮೇವಾನ್ಯತ್ರ ‘ಖುಡುಕಾವಾತ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ||೬೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾದದಾಹಮಾಹ– ಪಾದಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮತ ಇತ್ಯನೇನ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಮನ್ದೋ ದಾಹ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ವೈವರ್ಣ್ಯಾದೇರಭಾವಾದ್ವಾತರಕ್ತಾದಸ್ಯ ಭೇದಃ||೬೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾದದಾಹಮಾಹ– ಪಾದಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾದಯೋಃ ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮತಃ ವಿಶೇಷೇಣ ಗಚ್ಛತಃ, ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮತ ಇತ್ಯೇನನ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಮನ್ದೋ ದಾಹ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ವೈವರ್ಣ್ಯಾದೇರಭಾವಾದ್ವಾತರಕ್ತಾದಸ್ಯ ಭೇದಃ||೬೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾದಹರ್ಷಮಾಹ– ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಹರ್ಷಯುಕ್ತೌ ಭವತಃ, ಹರ್ಷಶ್ಚ ರೋಮಾಞ್ಚಪ್ರಾಯಃ ಅನ್ತಃಶೀತೋ ಝಿಣಿಝಿಣಿವತ್ ವೇದನಾವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾಹುಃ; ಝಿಣಿಝಿಣಿ ತು ನ ಚಿರಾನುಬನ್ಧಿನೀ ಕೇವಲವಾತಜೇತಿ ಭೇದಃ||೬೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾದಹರ್ಷಮಾಹ– ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಹರ್ಷಯುಕ್ತೌ ಭವತಃ, ಹರ್ಷಶ್ಚ ರೋಮಾಞ್ಚಪ್ರಾಯೋಽನ್ತಃಶೀತೋ ಝಿಣಿಝಿಣಿವತ್ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ||೬೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಂಸೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧೇನಾಂಸಶೋಷಃ ಕೇವಲವಾತಜ ಉಚ್ಯತೇ| ಅಂಸಬನ್ಧನಕಾರಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಅಂಸಬನ್ಧನಃ; ಏತದನನ್ತರಂ ‘ಅಂಸಶೋಷಂ ಜನಯೇತ್’ ಇತಿ ಶೇಷ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೬೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅರ್ಧಾರ್ಧಶ್ಲೋಕೇನಾಂಸಶೋಷಾವಬಾಹುಕಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಂಸಶಬ್ದೇನಾಂಸಸಮೀಪೋಪಲಕ್ಷಿತದೇಶೋಂಽಸದೇಶಃ| ಅಂಸೋ ಬಾಹುಶಿರಃ, ತತ್ರ ಸ್ಥಿತೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಅಂಸಬನ್ಧನಮಿತಿ ಅಂಸಬನ್ಧನಕಾರಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಅಂಸಬನ್ಧನಃ, ತತ್ರಾಂಸಬನ್ಧನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಶೋಷಯಿತ್ವಾ ಸ ತದನನ್ತರಂ ಅಂಸಶೋಷಂ ಜನಯೇದಿತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೬೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅವಬಾಹುಕಮಾಹ– ಸಿರಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ| ತತ್ರಸ್ಥೋಂಽಸದೇಶಸ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ವಾತಕಫಜಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಿಲಿತ್ವಾ ಅವಬಾಹುಕಲಕ್ಷಣಮಾಹುಃ; ತನ್ನ, ಯತಃ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್– ‘ಅಂಸಶೋಷಾವಬಾಹುಕಯೋರ್ಬಾಹುಮಧ್ಯೇ ಸಿರಾವ್ಯಧಃ’ (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಏತದನನ್ತರಂ ಸುಶ್ರುತೇನ ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಪಠಿತಮ್– “ಯದಾ ಶಬ್ದವಹಂ ವಾಯುಃ” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಮಾಧವೇನ ತು ಪ್ರಕರಣಾನುರೋಧಂ ಮನ್ಯಮಾನೇನ ಕರ್ಣರೋಗ ಏವ ತತ್ ಪಠಿತಂ, ಕಿನ್ತು ಸುಶ್ರುತೇನ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಪಠಿತ್ವಾಽಪಿ ಬಾಧಿರ್ಯಕರ್ಣಶೂಲೌ ಶಾಲಾಕ್ಯಽಪಿ ಪಠಿತೌ; ಪುನರುಕ್ತಮಿತಿ ಚೇತ್; ನೈವ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಭಿನ್ನತ್ವಾತ್; ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಶಬ್ದವಹಮಿತ್ಯನೇನ ಕರ್ಣಶಷ್ಕುಲ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನನಭೋದೇಶ ಉಕ್ತಃ, ಶಾಲಾಕ್ಯೇ ಚ ಶಬ್ದವಹಾಃ ಸಿರಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಮಾಧವೇನ ತು ಕರ್ಣರೋಗೇ ಶಬ್ದಾಶ್ರವಣತ್ವಾವಿಶೇಷಾದೇತದೇವ ತತ್ರ ಪಠಿತಮಿತ್ಯವಿರೋಧಃ|೬೫|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಿರಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಅವಬಾಹುಕಃ| ತತ್ರಸ್ಥೋಂಽಸದೇಶಸ್ಥಃ, ಸಿರಾಃ ಆಕುಞ್ಚ್ಯಾವಬಾಹುಕಂ ಜನಯೇತ್| ಅಯಂ ಚ ಕಫವಾತಜಃ| ಅತ್ರಾಂಸಶೋಷಮವಬಾಹುಕಮಿತಿ ರೋಗದ್ವಯಮುಕ್ತವಾನ್, ಅನ್ಯೇ ತು ಮಿಲಿತ್ವಾಽವಬಾಹುಕಲಕ್ಷಣಮಾಹುಃ, ತನ್ನ ಯತಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ರೋಗದ್ವಯಂ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಮ್– “ಅಂಸಶೋಷಾವಬಾಹುಕಯೋರ್ಬಾಹುಮಧ್ಯೇ ಸಿರಾವ್ಯಧಃ” ಇತಿ|೬೫|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೂಕಾದೀಂಸ್ತ್ರೀನಾಹ– ಆವೃತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ರಿಯಕಾನ್ ಅವಚನಕ್ರಿಯಕಾನಿತಿ; ನಞಯಮಭಾವೇ, ಈಷದರ್ಥೇ ಚ| ಆದ್ಯೋ ಮೂಕೋಽವಚನಃ, ದ್ವಿತೀಯೋ ಮಿನ್ಮಿನಃ ಸಾನುನಾಸಿಕಸರ್ವವಚನಃ, ತೃತೀಯೋ ಗದ್ಗದೋ ಲುಪ್ತಪದವ್ಯಞ್ಜನಾಭಿಧಾಯೀ| ಏಷಾಂ ಚ ಸಮಾನಕಾರಣಾಭಿಧಾನೇಽಪಿ ದುಷ್ಟೇರುತ್ಕರ್ಷಾದಿಭಿರದೃಷ್ಟವಶಾದ್ವಾ ಭೇದ ಇತ್ಯುನ್ನೇಯಮ್||೬೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮೂಕಾದೀನ್ ಜಿಹ್ವಾಗತಾನ್ ವಾತರೋಗಾಂಸ್ತ್ರೀನಾಹ– ಆವೃತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುಃ ಸಕಫಃ ಕುಪಿತಃ ಸನ್, ಶಬ್ದವಾಹಿನೀರ್ಧಮನೀರಾವೃತ್ಯಾವರುಧ್ಯ, ನರಾನ್ ಅಕ್ರಿಯಕಾನ್ ಅವಚನಕ್ರಿಯಕಾನ್ ಕರೋತಿ| ಅತ್ರ ನಞ್ ಅಭಾವೇ ಈಷದರ್ಥೇ ಚ| ಮೂಕೋಽವಚನಃ, ಮಿನ್ಮಿನಃ ಸಾನುನಾಸಿಕಸರ್ವವಚನಃ, ಗದ್ಗದೋ ಲುಪ್ತಪದವ್ಯಞ್ಜನಾಭಿಧಾಯೀ| ಏಷಾಂ ತುಲ್ಯಹೇತ್ವಭಿಧಾನೇಽಪಿ ದುಷ್ಟೇರುತ್ಕರ್ಷಾದಿಭಿರದೃಷ್ಟವಶಾದ್ವಾ ಭೇದ ಇತ್ಯುನ್ನೇಯಮ್||೬೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತೂನೀಮಾಹ– ಅಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ ಇತಿ ಗುದೋಪಸ್ಥಮ್| ವೇದನಾ ಶೂಲಮ್| ವರ್ಚೋಮೂತ್ರಾಶಯೋತ್ಥಿತಾ ಪಕ್ವಾಶಯಮೂತ್ರಾಶಯೋತ್ಥಿತಾ, ಪಕ್ವಾಶಯಮೂತ್ರಪುಟಯೋರ್ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಯೋರ್ಜಾತಾ| ಉಪಸ್ಥಂ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರ್ಗುಹ್ಯಮ್| ನಾಮತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿತಃ||೬೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತೂನೀವಾತಮಾಹ– ಅಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ವೇದನಾ ಶೂಲಮಧ ಇತಿ ಗುದೋಪಸ್ಥಂ ಯಾತಿ, ನಾಮತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿತಃ ಸಾ ತೂನೀ ನಾಮ, ವರ್ಚೋಮೂತ್ರಾಶಯೋತ್ಥಿತಾ ಪಕ್ವಾಶಯಮೂತ್ರಪುಟಯೋರ್ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಯೋರ್ಜಾತಾ, ಭಿನ್ದತೀವ ಗುದೋಪಸ್ಥಮಿತಿ ಭೇದಂ ಕುರ್ವತೀವ ಗುದೋಪಸ್ಥಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಸ್ಥಂ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರ್ಗುಹ್ಯಮ್||೬೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ರತಿತೂನೀಮಾಹ– ಗುದೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಲೋಮಮಿತ್ಯೂರ್ಧ್ವಮ್| ವೇಗೈರ್ವಾತಕೃತೋದ್ಗಮೈಃ| ಸೇತ್ಯನೇನ ‘ಭಿನ್ದತೀವ’ ಇತ್ಯತಿದಿಶ್ಯತೇ||೬೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪ್ರತಿತೂನೀಮಾಹ– ಗುದೇತ್ಯಾದಿ| ಗುದೋಪಸ್ಥೋತ್ಥಿತಾ ಸೈವ ವೇದನಾ ಪ್ರತಿಲೋಮಿತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಧಾವಿತಾ ಸತೀ, ವೇಗೈರ್ವಾತಕೃತೋದ್ಗಮೈರ್ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಸ್ವಭಾವೋಪಶಮೋಪಲಕ್ಷಿತೈಃ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಯಾತಿ, ಸಾ ಪ್ರತಿತೂನೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಸೈವೇತ್ಯನೇನ ಭಿನ್ದತೀತ್ಯತಿದಿಶ್ಯತೇ||೬೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಧ್ಮಾನಮಾಹ– ಸಾಟೋಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾಟೋಪಮಿತಿ ಆಟೋಪಶ್ಚಲಚಲನಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ, ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಆಧ್ಮಾತಂ ವಾತಪೂರ್ಣಚರ್ಮಪುಟಕಸ್ಥಾನೀಯಮ್| ಉದರಮಿತಿ ಪಕ್ವಾಶಯಃ, ಪ್ರತ್ಯಾಧ್ಮಾನಸ್ಯ ಆಮಾಶಯಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್| ಘೋರಮಿತಿ ಕಷ್ಟಪ್ರದಮ್| ಆಮಾಶಯಸಮುತ್ಥತ್ವೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಪಾರ್ಶ್ವಹೃದಯಯೋರಪಿ ವೇದಾನಾಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮಾಹ– ವಿಮುಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ತದೇವೇತ್ಯನೇನ ಸಾಟೋಪಾದಿತ್ವಮತಿದಿಶತಿ| ಕಫವ್ಯಾಕುಲಿತಾನಿಲಂ ಕಫಾವೃತವಾತಮ್||೬೮-೬೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಧ್ಮಾನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಾಟೋಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾಟೋಪಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಮುದರಮಾಧ್ಮಾನಂ ಜಾನೀಯಾತ್; ಸಾಟೋಪಮಿತಿ ಆಟೋಪಶ್ಚಲನಂ ತೇನ ಸಹ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾಟೋಪಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ; ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಆಧ್ಮಾನಮಿತಿ ಆಧ್ಮಾತಂ ವಾತಪೂರ್ಣಚರ್ಮಪುಟಕಸ್ಥಾನೀಯಮ್ ಉದರಮಿತಿ ಪಕ್ವಾಶಯಃ, ಪ್ರತ್ಯಾಧ್ಮಾನಸ್ಯಾಮಾಶಯಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್| ಘೋರಮಿತಿ ಕಷ್ಟಪ್ರದಮ್| ಪ್ರತ್ಯಾಧ್ಮಾನಮಾಹ– ವಿಮುಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಮುಕ್ತಂ ಪಾರ್ಶ್ವಹೃದಯಂ ಯೇನ ತತ್ತಥಾ| ಕಫಾಕುಲಿತಂ ವಾತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೬೮-೬೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಷ್ಠೀಲಾಮಾಹ– ನಾಭೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಠೀಲಾ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ವರ್ತುಲಃ ಪಾಷಾಣವಿಶೇಷ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಮತಾನುವಾದೀ ಕಾರ್ತಿಕಃ, ಕರ್ಮಕಾರಾಣಾಂ ವರ್ತುಲಾ ದೀರ್ಘಾ ಲೌಹಭಾಣ್ಡೀತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಊರ್ಧ್ವಮಾಯತ ಉಪರಿದೀರ್ಘಃ| ಉನ್ನತಃ ತಿರ್ಯಗುನ್ನತಃ| ವಾತಕೃತಾ ಅಷ್ಠೀಲಾ ವಾತಾಷ್ಠೀಲೇತಿ ಸ್ವರೂಪಪರಂ, ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯಭಾವಾತ್| ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಾವರೋಧಿನೀಂ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾವರೋಧಿನೀಮ್| ಏತಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಸೈವ ಜಠರೇ ತಿರ್ಯಗುತ್ಥಿತಾ ತಿರ್ಯಗಾಯತಾ ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲೇತಿ ಭೇದಃ| ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರರೋಧಿನೀಮಿತಿ ವಿಶೇಷಪರಮ್||೭೦-೭೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಷ್ಠೀಲಾಮಾಹ– ನಾಭೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಠೀಲಾವತ್ ಅಷ್ಠೀಲಾಸದೃಶಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ವಾತಾಷ್ಠೀಲಾಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್| ಅಷ್ಠೀಲಾ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ವರ್ತುಲಃ ಪಾಷಾಣವಿಶೇಷ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಾನುವಾದೀ ಕಾರ್ತಿಕಃ, ಕರ್ಮಕಾರಾಣಾಂ ವರ್ತುಲಾ ದೀರ್ಘಾ ಲೌಹಭಾಣ್ಡೀ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಘನಂ ಸಂಹತಾವಯವಮ್| ಊರ್ಧ್ವಮಾಯತಮುಪರಿದೀರ್ಘಮ್| ಉನ್ನತಂ ತಿರ್ಯಗುನ್ನತಮ್| ವಾತಕೃತಾ ಅಷ್ಠೀಲಾ ವಾತಾಷ್ಠೀಲಾ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪಪರಂ, ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯಭಾವಾತ್| ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗನಿರೋಧಿನೀ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷರೋಧಿನೀಮ್| ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾಮಾಹ– ಏತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲೇತಿ ಭೇದಃ| ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷರೋಧಿನೀಮಿತಿ ವಿಶೇಷಪರಮ್||೭೦-೭೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಷ್ಠೀಲಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಮಪಿ ವಾತವಿಕೃತಿಂ ಮೂತ್ರರೋಧಿನೀಮಾಹ– ಮಾರುತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಗುಣೇಽನುಲೋಮೇ| ಪ್ರತಿಲೋಮೇ ಪ್ರತಿಲೋಮಗೇ ಮಾರುತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಿಕಾರಾ ಅಶ್ಮರೀಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾದಯಃ||೭೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಷ್ಠೀಲಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಮಪಿ ಮೂತ್ರರೋಧಿನೀಂ ವಾತವಿಕೃತಿಮಾಹ– ಮಾರುತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಗುಣೇಽನುಲೋಮೇ ಮಾರುತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಕಾರಾಃ ಅಶ್ಮರೀಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರವಾತಕೃತಾಷ್ಠೀಲಾಕೃಚ್ಛ್ರಾದಯಃ||೭೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವೇಪಥುವಾತವಿಕಾರಮಾಹ– ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರಸಃ ಕಮ್ಪ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಶಿರ ಇತ್ಯವಯವೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಹಸ್ತಾದೇರಪಿ ಕಮ್ಪೋ ವೇಪಥುರಿತ್ಯರ್ಥಃ|೭೪|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ವಾಙ್ಗಕಮ್ಪವಾತಮಾಹ– ಸರ್ವಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಸ್ಯ ಶಿರಸಶ್ಚ ಕಮ್ಪ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಶಿರಸ ಇತ್ಯವಯವೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಹಸ್ತೋದೇರಪಿ ಕಮ್ಪೋ ವೇಪಥುರಿತಿ|೭೪|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಖಲ್ಲೀತ್ಯಾದಿ| ಖಲ್ಲೀ ‘ಸಿರಾವಮೋಟನ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ||೭೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಖಲ್ಲೀಮಾಹ– ಖಲ್ಲೀತ್ಯಾದಿ| ಮೋಟಿನೀತಿ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲಾ||೭೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಧಃ ಪ್ರತಿಹತೋ ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಮಾರುತೇನ ಚ| ಕರೋತ್ಯುದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಮೂರ್ಧ್ವವಾತಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||೭೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಊರ್ಧ್ವವಾತಮಾಹ– ಅಧ ಇತಿ||೭೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅನುಕ್ತವಾತರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮಾಹ– ಸ್ಥಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಾನುರೂಪೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಯಥಾ– ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಂ, ಪೃಷ್ಠಶೂಲಂ, ನಖಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಾಮಾನುರೂಪೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಯಥಾ– ಶೂಲಮಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಕೀಲನಿಖಾತವದ್ವೇದನಾವಿಶೇಷ ಏವ ಉಚ್ಯತೇ, ತಥಾ ಭೇದತೋದಾದಿಭಿರಪಿ ಪೀಡಾವಿಶೇಷ ಏವ ಗಮ್ಯತೇ| ವಾತಾ ಇತಿ ವಾತವಿಕಾರಾಃ, ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್| ವಾತಾದಿತಿ ಪಾಠೇ ತು ವಾತಾದ್ಯೇ ಪಕ್ಷವಧಾದಯ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೭೬-೭೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅನುಕ್ತವಾತರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಮಾಹ– ಸ್ಥಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಾನುರೂಪೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಯಥಾ– ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಂ, ಪೃಷ್ಠಶೂಲಂ, ನಖಭೇದಃ| ನಾಮಾನುರೂಪೈರ್ಯಥಾ– ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಮಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಕೀಲನಿಖಾತವದ್ವೇದನಾವಿಷೇ ಏವೋಚ್ಯತೇ, ತಥಾ ತೋದಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ ಪೀಡಾವಿಶೇಷ ಏವ ಗಮ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಾದ್ಯೈರಿತಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮರುಧಿರೈಃ, ಸಂಸರ್ಗಂ ದ್ವಿದೋಷಜಂ ಚ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ಉಕ್ತರೋಗಾಣಾಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಹನ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇಷ್ವೇಕಃ ಕಶ್ಚಿನ್ಮುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರಂ ಕಃ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ, ಯ ತರುಣೋ ಭವತಿ| ತಥಾ ನಿರುಪದ್ರವಾನ್ ಉಪದ್ರವರಹಿತಾನ್||೭೬-೭೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ವಿಸರ್ಪೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾ ಇತಿ ವಾತವಿಕಾರಾಃ, ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್| ವಾತಾದಿತಿ ಪಾಠೇ ತು ವಾತಾತ್ ಪಕ್ಷವಧಾದಯ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಶೂನಮಿತ್ಯಾದಿ ಶೂನಂ ಸಶೋಥಮ್| ಸುಪ್ತತ್ವಚಂ ಸ್ಪರ್ಶಾನಭಿಜ್ಞತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಮ್||೭೮-೭೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ವಿಸರ್ಪೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾ ಇತಿ ವಾತವಿಕಾರಾಃ, ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೋಪಚಾರೇಣ| ವಾತಾತ್ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ವಾತಾತ್ ಪಕ್ಷವಧಾದಯಃ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್, ಸಙ್ಗೋ ಮೂತ್ರಪುರೀಷವಾತಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಕ್ಷೀಣಂ ಮಾಂಸಬಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅಸಾಧ್ಯಮಾಹ– ಶೂನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂನಂ ಶೋಥಯುಕ್ತಮ್| ಸುಪ್ತತ್ವಚಂ ಸ್ಪರ್ಶಾನಭಿಜ್ಞತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಮ್| ಭಗ್ನಂ ಭಗ್ನಾಸ್ಥಿ| ರುಜಾರ್ತಿಮನ್ತಮತೀವ ಪೀಡಯಾಽಽರ್ತಮ್||೭೮-೭೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಲಿಙ್ಗಂ ಕಾರ್ಯಂ ಚಾಹ– ಅವ್ಯಾಹತೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯೇತಿ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಅವ್ಯಾಹತಗತಿಃ ಅನವರುದ್ಧಮಾರ್ಗಃ, ಸ್ಥಾನಸ್ಥಃ ಸ್ವಾಶ್ರಯವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ, ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಿತೋಽಕ್ಷೀಣಶ್ಚಾಪ್ರವೃದ್ಧಃ, ಏತದ್ವಿಶೇಷಣತ್ರಯಂ ಹೇತುಹೇತುಮದ್ಭಾವೇನ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವೀತರೋಗೋ ನೀರೋಗಃ, ಕಫಪಿತ್ತದುಷ್ಟೇರಪಿ ಪ್ರೇರಕವಾತೇನಾನ್ತರೀಯಕತ್ವಾತ್| ಅಧಿಕಂ ಸಮಾಃ ಶತಮಿತಿ ಪಞ್ಚ ದಿನಾಧಿಕಂ ಸವಿಂಶಂ ವರ್ಷಶತಮ್| ಯದಾಹ ವರಾಹಃ ಆಯುರ್ನಿರೂಪಣೇ– ‘ಸಮಾಃ ಷಷ್ಟಿರ್ದ್ವಿಘ್ನಾ ಮನುಜಕರಿಣಾಂ ಪಞ್ಚ ಚ ನಿಶಾಃ|’ ಇತ್ಯಾದಿ||೮೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಕಾರ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಪ್ರಾಹ– ಅವ್ಯಾಹತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಅವ್ಯಾಹತಗತಿಃ ಅರುದ್ಧಮಾರ್ಗಃ, ಸ್ಥಾನಸ್ಥಃ ಸ್ವಾಶಯವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ, ಪ್ರಕೃತೌ ಸ್ಥಿತಃ ನ ವೃದ್ಧೋ ನ ಚ ಕ್ಷೀಣಃ, ವಾಯೋರ್ವಿಶೇಷಣತ್ರಯಮ್| ವೀತರೋಗೋ ನೀರೋಗಃ, ಕಫಪಿತ್ತದುಷ್ಟೇರಪಿ ಪ್ರೇರಕವಾತೇನಾನ್ತರೀಯಕತ್ವಾತ್| ಅಧಿಕಂ ಸಮಾಃ ಶತಂ ಪಞ್ಚದಿನಾಧಿಕಂ ವಿಂಶತಿವರ್ಷಶತಮ್| ಯದಾಹ ವರಾಹಮಿಹಿರೇ ಆಯುರ್ನಿರೂಪಣಾಧ್ಯಾಯೇ– “ಸಮಾಃ ಷಷ್ಟಿರ್ದ್ವಿಘ್ನಾ ಮನುಜಕರಿಣಾಂ ಪಞ್ಚ ಚ ನಿಶಾಃ” ಇತಿ||೮೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಮ್||೨೨||