૨૨. વાતવ્યાધિનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અપસ્મારવદ્વાતવિકારાણામપ્યાક્ષેપકાદીનાં વેગકર્તૃત્વાદપસ્મારાનન્તરં વાતવ્યાધ્યારમ્ભઃ| નનુ, વાતવ્યાધિરિતિ કોઽર્થઃ? કિં વાત એવ વ્યાધિર્વાતવ્યાધિઃ, ઉત વાતેન જનિતો વ્યાધિર્વાતવ્યાધિઃ? આદ્યે સ્વસ્થેષ્વપિ પ્રસઙ્ગઃ, દ્વિતીયે જ્વરાદિષુ| ઉચ્યતે– વ્યાધિપદસામાનાધિકરણ્યાદ્વિકૃતો દુઃખકારી વાતો વાતવ્યાધિઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– ‘‘પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજં શૂલાટોપૌ કરોતિ ચ|’’ (સુ. નિ. અ. ૧) ઇતિ| વાતજનિતોઽસાધારણવ્યાધિર્વાતવ્યાધિરિતિ વિશેષણીયં, તેનોભયત્રાપ્રસઙ્ગઃ| યચ્ચોક્તમ્– ‘‘કફપિત્તાન્વિતો વાયુર્વાયુરેવ ચ કેવલઃ| કુર્યાદાક્ષેપકમ્’’ ઇત્યાદિ; તત્રારમ્ભકો વાયુરેવ, પિત્તકફૌ ત્વનુબન્ધાવિતિ ન વિરોધઃ સ્યાત્| ચરકે હિ દ્વિવિધા વ્યાધય ઉક્તાઃ સામાન્યજા, નાનાત્મજાશ્ચેતિ; તત્ર સામાન્યજા યે વાતાદિભિઃ સમસ્તૈર્વ્યસ્તૈર્વા જન્યન્તે, યથા– જ્વરાદયઃ; નાનાત્મજા યે નિયતૈકદોષજન્યાઃ, યથા– આક્ષેપકાદયો યે વાતેનૈવ જન્યન્તે, ન સ્વતન્ત્રેણ પિત્તેન કફેન વા; તથા ઓષચોષાદયઃ પિત્તેનૈવ, ન વાતેન કફેન ચ તથા તૃપ્ત્યાદયઃ કફેનૈવ, ન વાતેન, ન પિત્તેન,; એવં વ્યવસ્થિતે વાતવ્યાધિવત્ પિત્તકફવ્યાધી કસ્માન્નોક્તૌ? ઉચ્યતે– વાયોરતિબલત્વેન આશુકારિત્વેન ચ ગરીયસ્ત્વાત્તદ્વિકારાણાં દુઃસાધ્યત્વાદાશ્વેવાત્યયકરત્વાદ્વિશિષ્ટચિકિત્સ્યત્વાદ્વાતવ્યાધ્યભિધાનં, નતુ કફપિત્તવ્યાધ્યભિધાનમ્| અત એવ ચરકસુશ્રુતાદિષ્વપિ વાતરોગાધ્યાય એવ નિર્દિષ્ટો, નતુ પિત્તકફરોગાધ્યાયઃ| ચન્દ્રિકાકારસ્ત્વાહ– પિત્તકફયો રૂપરસાદિયોગાદ્દૂષ્યવિશેષયોગાદ્વા હરિદ્રાચૂર્ણસંયોગવદત્યન્તવિસદૃશા રસાદિમન્તો વિકારાઃ પૃથઙ્નામાનો જાયન્તે, વાયોસ્તુ રૂપરસાદ્યભાવાત્ દૂષ્યનિરપેક્ષા આક્ષેપકાદયો વાતાદનતિભિન્નરૂપા નાનાત્મજાઃ; તેન વાતવિકારાઃ પૃથગુચ્યન્તે, નતુ પિત્તકફવિકારા ઇતિ| એતત્તુ બકુલકરપ્રભૃતયા નાનુમન્યન્તે, ચરકવિરોધાત્| ચરકે હિ પિત્તકફયોરપિ નાનાત્મજા ઉક્તાઃ, યથા– ‘અશીતિર્વાતવિકારાઃ, ચત્વારિંશત્ પિત્તવિકારાઃ, વિંશતિઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ|’ (ચ. સૂ. અ. ૨૦) ઇતિ| સુશ્રુતેન તુ શલ્યાધ્યાયિના પિત્તકફનાનાત્મજા ન દર્શિતાઃ, પરાધિકારેષુ ન વિસ્તારોક્તિરિત્યભિપ્રાયેણેતિ| લઙ્ઘનમુત્પતનમ્, ઉપવાસસ્યાનશનશબ્દેન વમનાદેશ્ચ દોષસ્રવણશબ્દેન વક્ષ્યમાણત્વાત્| પ્લવનં બાહુભ્યાં જલપ્રતરણમ્| આમાદિતિ આમરસાત્, તસ્ય કારણત્વં માર્ગાવરણદ્વારેણ નતુ સ્વરૂપેણ; આયાસાદિતિ પાઠાન્તરમયુક્તં, તસ્ય વ્યાયામશબ્દેનોક્તત્વાત્| મર્માબાધાત્ મર્માભિઘાતાત્| અપતંસનં ગજાદિભ્યઃ શીઘ્રયાનેન પતનમ્, ઉચ્છ્વાસાવરોધો વા; ધાતુકર્ષણમિતિ ખરનાદઃ||૧-૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અપસ્મારવદ્વાતવિકારાણામાક્ષેપકાદીનાં વેગકર્તૃત્વાદપસ્મારાનન્તરં વાતવ્યાધ્યારમ્ભઃ| નનુ કોઽયં વાતવ્યાધિઃ, કિં વાત એવ વ્યાધિઃ, ઉત વાતજનિતો વ્યાધિઃ? આદ્યે સ્વસ્થેઽપિ પ્રસઙ્ગઃ, દ્વિતીયે જ્વરાદિષુ| ઉચ્યતે– ચરકે દ્વિવિધા વ્યાધય ઉક્તાઃ– સામાન્યજા નાનાત્મજાશ્ચેતિ; તત્ર સામાન્યજા વાતાદિભિઃ સમસ્તૈર્વ્યસ્તૈર્વા જન્યન્તે, યથા– જ્વરાદયઃ, નાનાત્મજા યે નિયતૈકદોષજન્યાઃ, યથા– આક્ષેપકાદયો વાતેનૈવ જન્યન્તે, ન સ્વતન્ત્રેણ પિત્તેન કફેન વા; તથા ઓષચોષાદયઃ પિત્તેનૈવ ન વાતેન ન વા કફેન; તથા તૃપ્ત્યાદયો કફેન, નૈવ ચ વાતેન પિત્તેન વા| એવં વ્યવસ્થિતે વાતવ્યાધિવત્પિત્તકફવ્યાધી કસ્માન્નોક્તૌ? ઉચ્યતે– વાયોરતિબલત્વેનાશુકારિત્વેન ચ ગરીયસ્ત્વાત્તદ્વિકારાણાં દુઃસાધ્યત્વાદાશુકારિત્વાદ્વિશિષ્ટચિકિત્સ્યત્વાદ્વાતવ્યાધ્યભિધાનં, ન તુ પિત્તકફવ્યાધ્યભિધાનમ્| અત એવ ચરકસુશ્રુતદિષ્વપિ વાતરોગાધ્યાય એવ નિર્દિષ્ટો, ન તુ પિત્તકફરોગાધ્યાયઃ| તથા ય સુશ્રુતે દોષાણાં વાત એવ પ્રધાનઃ| ઉક્તં ચ– “પિત્તં પઙ્ગુ કફઃ પઙ્ગુઃ પઙ્ગવો મલધાતવઃ| વાયુના યત્ર નીયન્તે તત્ર વર્ષન્તિ મેઘવત્||” ઇતિ| અતો વાતવ્યાધ્યભિધાનમ્| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકં નિદાનમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| અલ્પં સ્તોકં, લઘ્વન્નં પુરાતનં ષષ્ટિકાદિ, વ્યવાયો મૈથુનં, પ્રજાગરણં રાત્રિજાગરણમ્| વિષમાદુપચારાદિતિ અપ્રાપ્તે ક્રિયાકાલે ક્રિયાક્રમઃ| દોષાસૃક્સ્રાવણાદપિ વમનવિરેકાભ્યાં દોષસ્યાતિરેકાત્ રુધિરસ્રવણાત્| લઙ્ઘનમુત્પતનં, પ્લવનં બાહુભ્યાં તરણમ્| , રોગાદિકર્ષણમ્, અત્રાદિના અધ્વજ્વરાદિષ્વતિલઙ્ઘનમ્| આમાત્ આમરસાત્, તસ્ય કારણત્વં માર્ગાવરણદ્વારેણ, ન તુ સ્વરૂપેણ| અભિઘાતો લગુડાદિભિઃ| અભોજનાદુપવાસાત્| મર્માબાધાત્ મર્માભિઘાતાત્| અપતંસનં પતનં ગજાદિભ્યઃ, તથા શીઘ્રયાનાદિભિઃ| એતૈઃ કારણૈઃ કુપિતો બલી વાયૂ રિક્તાનિ સ્રોતાંસિ પૂરયિત્વા સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગજાન્ વ્યાધીન્ કરોતિ||૧-૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપાદિકમાહ– અવ્યક્તમિત્યાદિ| અવ્યક્તમિતિ વક્ષ્યમાણાનાં વાતવિકારાણાં રૂપમેવાવ્યક્તં પૂર્વરૂપં, નતુ જ્વરાદિવદ્વિશિષ્ટમન્યત્| આત્મરૂપમિત્યાદિ તદેવ વ્યક્તમાત્મરૂપં દોષાદિભેદેન સમ્યક્ પ્રકાશિતં સ્વલક્ષણમિત્યર્થઃ| અપાય ઇતિ વાયોશ્ચલત્વેન સ્તમ્ભસઙ્કોચકમ્પાદીનાં કદાચિદભાવાત્; યદુક્તમ્– “ગતે વેગે ભવેત્ સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકાદિષુ|” ઇતિ લઘુતેતિ શરીરસ્ય, વાયુના સર્વધાતુશોષણાત્| અથવા અપાયો લઘુતા ઇતિ સર્વવાતવિકારાણામપાયોઽભાવઃ, કિં તદિત્યાહ– લઘુતેતિ; વાતલિઙ્ગાનાં લઘુતાઽત્યલ્પત્વેનાવસ્થાનં નતુ નિઃશેષનિવૃત્તિઃ; યથા– બહિરાયામનિવૃત્તાવપિ ન રૂક્ષત્વાદિનિવૃત્તિરિત્યાહુઃ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસ્ય પૂર્વરૂપમાહ– અવ્યક્તમિત્યાદિ| વક્ષ્યમાણવાતાદિવિકારાણાં રૂપમેવાવ્યક્તં પૂર્વરૂપં, ન તુ જ્વરાદિવદ્વિશિષ્ટમન્યત્| આત્મરૂપમિત્યાદિ, તદેવ વ્યક્તમાત્મરૂપં દોષાદિભેદેન સમ્યક્પ્રકાશિતં તસ્ય લક્ષણમિત્યર્થઃ| અપાય ઇતિ વાયોશ્ચલત્વાત્ સ્તમ્ભસઙ્કોચકમ્પાદીનાં કદાચિદભાવાત્| યદુક્તમ્– “ગતે વેગે ભવેત્સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકાદિષુ” ઇતિ| લઘુતેતિ શરીરસ્ય, વાયુના સર્વધાતુશોષાત્| અથવા અપાયો લઘુતેતિ વાતવિકારાણામપાયોઽભાવઃ| કિં તદિત્યાહ– લઘુતેતિ| વાતલિઙ્ગાનાં લઘુતા અત્યલ્પત્વેનાવસ્થાનં ન તુ તદ્ વિશેષેણ નિવૃત્તિઃ| યથા બહિરાયામનિવૃત્તાવપિ ન રૂક્ષત્વાદિનિવૃત્તિરિત્યાહુઃ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કરોતિ વિવિધાન્ વ્યાધીનિતિ યદુક્તં તદ્વ્યાકરોતિ– સઙ્કોચ ઇત્યાદિ| સ્તમ્ભઃ પર્વણામેવ| પાઙ્ગુલ્યં પઙ્ગુતા| શોથોઽઙ્ગાનામિતિ બાહુમુખાદીનામ્| અનિદ્રતેત્યનેન અલ્પનિદ્રતેત્યાહુઃ| ગર્ભશુક્રરજોનાશ ઇતિ ગર્ભશય્યાયા વાતાધિષ્ઠિતત્વેન ગર્ભાગ્રહણમિતિ જેજ્જટઃ| ગર્ભાદિવિકૃતિરપ્યત્ર દ્રષ્ટવ્યા| સ્પન્દનં કમ્પનમ્| હુણ્ડનં શિરઃપ્રભૃતીનામન્તઃપ્રવેશો વક્રત્વં વા, ધાતૂનામનેકાર્થન્ત્વાત્| અન્યે ત્વાહુઃ– શિરોહુણ્ડનં કેશભૂમિસ્ફુટનં શઙ્ખલલાટભેદશ્ચ, નાસાહુણ્ડનં ઘ્રાણનાશઃ, અક્ષિહુણ્ડનમક્ષિવ્યુદાસઃ, જત્રુહુણ્ડનં વક્ષોપરોધઃ, ગ્રીવાહુણ્ડનં ગ્રીવાસ્તમ્ભઃ| ભેદ ઇતિ ઓષ્ઠદન્તશ્રોણ્યાદીનામ્| તોદઃ શૂલમ્| અર્તિઃ પીડા, સા ચ પાદપાર્શ્વશ્રોત્રાક્ષિવક્ષસામિતિ જેજ્જટઃ| આક્ષેપશ્ચ આક્ષેપકાદિષુ વક્ષ્યમાણઃ| આયાસઃ શ્રમઃ||૬-૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

‘કરોતિ વિવિધાન્વ્યાધીન્’ ઇતિ યદુક્તં તદ્વ્યાકરોતિ– સઙ્કોચ ઇત્યાદિ| સઙ્કોચઃ પર્વણાં, સ્તમ્ભશ્ચ પર્વણામેવ, અસ્થ્નાં ભઙ્ગઃ સ્ફુટનં, તથા પર્વણાં પાણ્યાદીનાં ગ્રહઃ સ્તમ્ભ ઇવ| ખાજ્ઞ્યં ખઞ્જતા, પાઙ્ગુલ્યં પઙ્ગુતા| શોથોઽઙ્ગાનામિતિ બાહુમુખાદીનામ્| અનિદ્રતેત્યનેનાલ્પનિદ્રતેતિ બોદ્ધવ્યમ્| ગર્ભશુક્રરજોનાશ ઇતિ ગર્ભાશયસ્ય વાતાધિષ્ઠિતત્વાદ્ગર્ભાદિવિકૃતિરપ્યત્ર દ્રષ્ટવ્યા| સ્પન્દનં કમ્પનમ્| હુણ્ડનં શિરઃપ્રભૃતીનામન્તઃપ્રવેશઃ વક્રત્વં વા ધાતૂનામનેકાર્થત્વાત્| અન્યે ત્વાહુઃ– શિરોહુણ્ડનં કેશભૂમિસ્ફુટનં શઙ્ખલલાટભેદશ્ચ, નાસાહુણ્ડનં ઘ્રાણનાશઃ, અક્ષિહુણ્ડનં ચક્ષુર્વિકૃતિઃ, જત્રુહુણ્ડનં વક્ષોપરોધઃ, ગ્રીવાહુણ્ડનં ગ્રીવાસ્તમ્ભઃ| ભેદ ઇતિ ઓષ્ઠદન્તશ્રોણ્યાદીનાં ભેદઃ| તોદઃ શૂલં પીડાભેદઃ| અર્તિઃ પીડાભેદઃ, “અર્તિઃ પીડા, સા ચ પાદપાર્શ્વશ્રોત્રાક્ષિવક્ષસામ્” ઇતિ જેજ્જટઃ| આક્ષેપો વક્ષ્યમાણઃ, આયાસઃ શ્રમઃ||૬-૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

હેત્વિત્યાદિ| હેતુવિશેષઃ આવરણાદિઃ યથા– શ્લેષ્માવૃતો મન્યાસ્તમ્ભકારી; સ્થાનવિશેષઃ કોષ્ઠાદિઃ; યથા– પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજનમિત્યાદિ||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

હેત્વિત્યાદિ| હેતુવિશેષશ્ચાવરણાદિઃ, યથા– શ્લેષ્માવૃતો મન્યાસ્તમ્ભકારી, સ્થાનવિશેષઃ કોષ્ઠાદિઃ, યથા– પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજમિત્યાદિ||૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એતદેવ વિવૃણોતિ (કોષ્ઠાશ્રિતવાતલક્ષણમાહ)– તત્રેત્યાદિ| કોષ્ઠશબ્દેનાવિશેષાત્ સર્વે આમાશયાદયો ગૃહ્યન્તે, આમાશયાદિગં તુ પૃથગપિ વક્ષ્યતિ| નિગ્રહોઽપ્રવૃત્તિઃ| બ્રધ્નઃ કોશવઙ્ક્ષણસન્ધિઃ||૧૦-૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્થાનવિશેષમાહ– તત્રેત્યાદિ| તત્ર તેષુ સ્થાનેષુ મધ્યે કોષ્ઠાશ્રિતે વાતે દુષ્ટે સતિ મૂત્રવર્ચસોર્નિગ્રહસ્તથા બ્રધ્નાદયો રોગા ભવન્તિ| કોષ્ઠશબ્દેનાત્ર આમાશયાદયઃ સર્વે ગૃહ્યન્તે| યદુક્તમ્– “સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ| હૃદુણ્ડુકઃ ફુપ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠમિત્યભિધીયતે” ઇતિ| આમાશયાદિગતં તુ પૃથગપિ વક્ષ્યતિ| નિગ્રહોઽપ્રવૃત્તિઃ| બ્રધ્નઃ કોશવઙ્ક્ષણસન્ધિઃ| સર્વાઙ્ગકુપિતલક્ષણમાહ– સર્વાઙ્ગેત્યાદિ| ભઞ્જનં ભઙ્ગવત્પીડેત્યર્થઃ| સન્ધયો વેદનયા પરીતા યુતાઃ સ્ફુટન્તીવ||૧૦-૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગુદસ્થિતવાતલક્ષણમાહ– ગ્રહ ઇત્યાદિ| અશ્મા અશ્મરી| રોગો રુજા| ગુદ ઇત્યુત્તરગુદે પક્વાશય ઇત્યર્થઃ, નતુ ગુદમાત્રે; તથા સતિ અશ્મરીકર્તૃત્વાનુપપત્તેઃ||૧૨-૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પક્વાશયકુપિતમાહ– ગ્રહઃ અપ્રવૃત્તિઃ, ગુદ ઇત્યુત્તરગુદે પક્વાશયે નતુ પાયૌ, અન્યથા અશ્મર્યનુત્પત્તેઃ| ન ચૈવં પક્વાશયસ્થ ઇત્યાદિના પૌનરુક્ત્યં દોષાય, તસ્ય સઙ્ગ્રહેઽત્ર લિખિતત્વાત્| ગુદે સ્થિત ઇતિ દૃઢબલસ્ય લક્ષણં, ‘પક્વાશયસ્થ’ ઇતિ સુશ્રુતસ્ય, ઉભયલિઙ્ગોપન્યાસસ્તુ સકલલિઙ્ગદર્શનાર્થમિત્યવિરોધઃ| પાત્ ચરણમ્, પૃષ્ઠરોગાઃ સ્તમ્ભાદયઃ, રોગો રુજાવિશેષઃ, તથા શોફશ્ચ| આમાશયકુપિતમાહ– રુગિત્યાદિ| સુગમમ્||૧૨-૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પક્વાશયસ્થવાતલક્ષણમાહ– પક્વાશયસ્થ ઇત્યાદિ| નનુ, પક્વાશયસ્થ ઇતિ પુનરુક્તિઃ, ગુદે સ્થિત ઇત્યનેનૈવોક્તત્વાત્| ઉચ્યતે– ગુદે સ્થિત ઇતિ દૃઢબલસ્ય લક્ષણં, પક્વાશયસ્થ ઇતિ સુશ્રુતસ્ય; ઉભયલિઙ્ગોપન્યાસસ્તુ સકલલિઙ્ગપ્રદર્શનાર્થમિત્યવિરોધઃ||૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સુશ્રુતોક્તં પક્વાશયગતવાતલક્ષણમાહ– પક્વેત્યાદિ| અન્ત્રકૂજં અન્ત્રેઽવ્યક્તશબ્દં કરોતિ| આટોપો રુજાપૂર્વકક્ષોભઃ| ત્રિકસ્ફિજોરુપરિ સન્ધિઃ| શ્રોત્રાદિગતલક્ષણમાહ– શ્રોત્રાદિષુ ગતે શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્ઘ્રાણરસનેન્દ્રિયાણાં વિનાશઃ સ્વસ્વવિષયગ્રહણેઽશક્તતા||૧૪||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્વગ્ગતવાતલક્ષણમાહ– ત્વગિત્યાદિ| આતન્યતે વિસ્તાર્યત એવ| ત્વગ્ગતે ઇતિ ઉપધાતુરૂપાં ત્વચં પ્રાપ્તે; ચન્દ્રિકાકારસ્તુ ત્વક્શબ્દેન રસમાહ, તેન રસગત ઇત્યર્થઃ| હૃદયસ્થસ્ય ચ રસસ્યામાશયસામીપ્યાદામાશયગતવાતલક્ષણેનૈવ તદધિગતેઃ રસગતસ્યાનભિધાનમિતિ કાર્તિકઃ||૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સામ્પ્રતં ધાતુકુપિતસ્ય લક્ષણમ્| તત્ર રસકુપિતમાહ– ત્વગિત્યાદિ| ત્વક્ ત્વચા, રૌક્ષ્યાદિયુક્તા તુદ્યતે; આતન્યતે વિસ્તાર્યતે ઇવ| ત્વક્શબ્દેનાત્ર રસોઽભિપ્રેતઃ, તદાધારત્વાત્| પર્વરુક્ સર્વત્વગ્વ્યથા||૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસૃગ્ગતવાતલક્ષણમાહ– રુજા ઇત્યાદિ| અરૂંષિ વ્રણાઃ| ભુક્તસ્ય સ્તમ્ભઃ ભુક્તવતો ગાત્રસ્તમ્ભઃ, સન્તર્પણેન રક્તસ્ય વૃદ્ધેઃ| અન્યે ત્વસૃગ્ગતવાતલક્ષણં ન પઠન્તિ, વાતરક્તેન સહાભેદાત્; તન્ન, અત્ર દુષ્ટો વાયુઃ રક્તેનાવૃતઃ કુપ્યતિ, વાતરક્તે તુ સ્વકારણાદુભાવપિ હસ્ત્યાદિગમનકુપિતૌ વિશિષ્ટસમ્પ્રાપ્ત્યા હસ્તપાદગતાવેવ વાતરક્તાખ્યં વિકારં જનયત ઇતિ||૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તકુપિતમાહ– રુજ ઇત્યાદિ| વૈવર્ણ્યં વિચ્છાયતા, ગાત્રે શરીરે, અરૂંષિ વ્રણાઃ, ભુક્તસ્ય સ્તમ્ભ ઇતિ ભુક્તવતો ગાત્રસ્ય સ્તમ્ભઃ, સન્તર્પણેન રક્તવૃદ્ધેઃ| અન્યે ત્વસૃગ્વાતલક્ષણં ન પઠન્તિ, વાતરક્તેન સહાભેદાત્| તન્ન, અત્ર તુ દુષ્ટો વાયુઃ રક્તેનાવૃતઃ કુપ્યતિ, વાતરક્તે તુ સ્વકારણાદુભાવપિ હસ્ત્યાદિગમનકુપિતૌ વિશિષ્ટસમ્પ્રાપ્ત્યાહ હસ્તપાદગતાવેવ વાતરક્તાખ્યં વિકારં જનયત ઇતિ||૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

માંસમેદોગતવાતલક્ષણમાહ– ગુર્વિત્યાદિ| શ્રમિતં શ્રાન્તં નિઃસહમિત્યર્થઃ| માંસમેદોગતવાયોરેકલિઙ્ગત્વમ્ અદૂરાન્તરેણ પ્રત્યાસત્તેરાશ્રયાભેદાત્, એવં મજ્જાસ્થિકુપિતેઽપિ વાચ્યમ્||૧૭-૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

માંસમેદોગતમાહ– ગુર્વિત્યાદિ| અનિલે માંસમેદોગતે સતિ અઙ્ગં શરીરં, ગુરુ ભારિકં, સ્તબ્ધં નિશ્ચલં, દણ્ડમુષ્ટિભ્યાં હતમિવ સરુક્ પીડાયુક્તં; શ્રમિતં શ્રાન્તં નિઃસહમિત્યર્થઃ| માંસમેદોગતવાતયોરેકલિઙ્ગત્વમદૂરાન્તરેણ પ્રત્યાસત્તેરાશ્રયાભેદાત્| એવં મજ્જાસ્થિકુપિતે વાચ્યમ્| સુશ્રુતે ચાત્ર વિશેષ ઉક્તઃ– “કર્કશાસ્તોદબહુલાન્ ગ્રન્થીન્ માંસં સમાશ્રિતઃ| વાયુર્મેદોગતઃ કુર્યાદ્ગ્રન્થીન્ મન્દરુજોઽવ્રણાન્||” ઇતિ| તથા મજ્જાસ્થિકુપિતસ્યાપિ વાતસ્ય વિશેષ ઉક્તઃ– “અસ્થિશોષં ચ ભેદં ચ કુર્યાચ્છૂલં ચ તત્સ્થિતઃ| તથા મજ્જગતે રુક્ ચ ન કદાચિત્પ્રશામ્યતિ|” ઇતિ| ભેદ ઇતિ| સુગમમ્||૧૭-૧૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શુક્રસ્થવાતલક્ષણમાહ– ક્ષિપ્રમિત્યાદિ| ગર્ભમિતિ દુષ્ટશુક્રારબ્ધત્વાદ્ગર્ભસ્ય| વિકૃતિમિતિ ગર્ભસ્ય, શુક્રસ્ય ચ||૧૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શુક્રગતમાહ– ક્ષિપ્રમિત્યાદિ| અનિલઃ શુક્રસ્થઃ કુપિતઃ સન્ શુક્રં ક્ષિપ્રં શીઘ્રં મુઞ્ચતિ બધ્નાતિ ચ, તથા ગર્ભમપિ ક્ષિપ્રં મુઞ્ચતિ બધ્નાતિ ચ| દુષ્ટશુક્રારબ્ધત્વાદ્ગર્ભસ્ય; તથા વિકૃતિમિતિ ગર્ભસ્ય શુક્રસ્ય ચ જનયેત્||૧૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સિરાગતવાતલક્ષણમાહ– કુર્યાદિત્યાદિ| આકુઞ્ચનં સઙ્કોચઃ| પૂરણં સ્થૂલત્વં, યદુક્તમન્યત્ર– ‘સુપ્તાસ્તન્વ્યો બૃહત્યો વા સિરા વાતે સિરાગતે|’ ઇતિ| ખલ્લીં વક્ષ્યમાણામ્||૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કુર્યાદિતિ| સિરાગતો વાયુઃ શૂલં સિરાકુઞ્ચનપૂરણં ચ, તથા બાહ્યાભ્યન્તરમાયામં, તથા ખલ્લીં વક્ષ્યમાણાં, કૌબ્જ્યં ચ કુર્યાત્| કુઞ્ચનં સઙ્કોચઃ| પૂરણં સ્થૂલત્વમ્, યદુક્તમન્યત્ર– “સુપ્તાસ્તન્વ્યો બૃહત્યો વા સિરાવાતે સિરાગતે” ઇતિ| સ્નાયુગતોઽનિલઃ સર્વાઙ્ગરોગાનેકાઙ્ગરોગાંશ્ચ કુર્યાત્| સુશ્રુતેનાપ્યુક્તમ્– “સ્નાયુપ્રાપ્તઃ સ્તમ્ભકમ્પૌ શૂલમાક્ષેપણં તથા|” ઇતિ| વાગ્ભટેનોક્તમ્– “તસ્ય સ્નાય્વાસ્થિતઃ કુર્યાદ્ગૃધ્રસ્યાયામકુબ્જતામ્|” ઇતિ||૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સન્ધિગતવાતલક્ષણમાહ– હન્તીત્યાદિ| હન્તિ સન્ધિગતઃ સન્ધીનિતિ સન્ધિવિશ્લેષં સ્તમ્ભાદિકં વા કરોતિ||૨૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્ધિગતો વાયુઃ સન્ધીન્ હન્તિ, તથા શૂલશોફૌ કરોતિ, સન્ધિષ્વિતિ શેષઃ| હન્તિ સન્ધીનિતિ સન્ધિશ્લેષ્મસ્તમ્ભાદિકં કરોતિ| એતેનાકુઞ્ચનપ્રસારણયોરભાવ ઉક્તઃ||૨૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તકફાવૃતાનાં પ્રાણાદીનામર્ધાર્ધશ્લોકેન લિઙ્ગાન્યાહ– પ્રાણ ઇત્યાદિ| ગાત્રહર્ષો રોમાઞ્ચઃ| દણ્ડકો દણ્ડવત્ સ્તમ્ભઃ| પરસ્પરં ચ પ્રાણાદીનામાવરણાનિ વિંશતિર્ભવન્તિ| યદુક્તં ચરકે– ‘‘મારુતાનાં હિ પઞ્ચાનામન્યોન્યાવરણં શૃણુ|’’ (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇત્યાદિ| એષાં ચ લક્ષણં ચરક એવ દ્રષ્ટવ્યમ્ વિદેહે ચૈક એવ વાયુઃ સ્થાનકર્મભેદાત્ પઞ્ચેત્યાહુઃ, સંસર્ગિદ્રવ્યત્વેનૈકાશ્રયે જલવત્પૃથગવસ્થાનાનુપપત્તેઃ| ઈશાનાઽપ્યાહ– ‘‘યથૈકો દેવદત્તઃ સ્થાનભેદાદ્ ગૃહસ્થો વાનપ્રસ્થઃ, કર્મભેદાત્ કુમ્ભકારો માલાકાર ઇત્યુચ્યતે તથા વાયુરપિ’’ ઇતિ||૨૨-૨૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

[અત્ર પઞ્ચવિધસ્ય વાયોર્નામાન્યાહ– પ્રાણેત્યાદિ| સ્થાનસ્થાઃ ઇતિ સ્થાનશબ્દેનાત્ર સામ્યમુચ્યતે| પ્રાપયન્તિ ધારયન્તિ|] પિત્તકફાવૃતાનાં પ્રાણાદીનામર્ધર્ધશ્લોકેન લિઙ્ગાન્યાહ– પ્રાણ ઇત્યાદિ| સદનમઙ્ગગ્લાનિઃ| દણ્ડવત્ સ્તમ્ભઃ| પરસ્પરં ચ પ્રાણાદીનામાવરણાનિ વિંશતિર્ભવન્તિ| યદુક્તં ચરકે– “મારુતાનાં ચ પઞ્ચાનામન્યોન્યાવરણં શૃણુ” ઇત્યાદિ| એષાં ચ લક્ષણં ચરક એવ દ્રષ્ટવ્યમ્| તથા વાગ્ભટક્તં ચ દ્વાવિંશતિવિધં વાયોરાવરણં લિખ્યતે– “વાયોરાવરણં ચાતો બહુભેદં પ્રચક્ષતે| લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણા શૂલં ભ્રમસ્તમઃ|| કટૂષ્ણૈશ્ચામ્લલવણૈર્વિદાહઃ શીતકામિતા| શૈત્યગૌરવશૂલાનિ કટ્વાદ્યુપશયોઽધિકમ્|| લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામિતા ચ કફાવૃતે| રક્તાવૃતે સદાહાર્તિસ્ત્વગ્માંસાન્તરયોર્ભૃશમ્|| ભવેત્સરાગઃ શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ| માંસેન કઠિનઃ શોફો વિવર્ણઃ પિડિકાસ્તથા|| હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સઞ્ચાર ઇવ જાયતે| ચલઃ સ્નિગ્ધો મૃદુઃ શીતઃ શોફો ગાત્રેષ્વરોચકઃ|| આઢ્યવાત ઇતિ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાઽઽવૃતે| સ્પર્શમસ્થ્યાવૃતેઽત્યુષ્ણં પીડનં ચાભિનન્દતિ|| સૂચ્યેવ તુદ્યતેઽત્યર્થમઙ્ગં સીદતિ શૂલ્યતે| મજ્જાવૃતે વિનમનં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્| શૂલં ચ પીડ્યમાનેન પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્| શુક્રાવૃતેઽતિવેગો વા નવા નિષ્ફલતાઽપિ વા|| ભુક્તે કુક્ષૌ રુજા જીર્ણે શામ્યત્યન્નાવૃતેઽનિલે| મૂત્રાપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તૌ મૂત્રાવૃતે ભવેત્|| વિડાવૃતે વિબન્ધોઽધઃ સ્વસ્થાને પરિકૃન્તતિ| વ્રજત્યાશુ જરાં સ્નેહો ભુક્તે ચાનહ્યતે નરઃ|| શકૃત્પીડિતમન્નેન દુઃખં શુષ્કં ચિરાત્સૃજેત્| સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણીવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠરુક્|| વિલોમો મારુતોઽસ્વસ્થં હૃદયં પીડ્યતેઽપિ ચ| ભ્રમો મૂર્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે|| વિદગ્ધેઽન્ને ચ વમનમુદાનેઽપિ ભ્રમાદયઃ| દાહોઽન્તરરુજા ભ્રંશો દાહો વ્યાનેન સર્વગઃ|| ક્લમોઽઙ્ગચેષ્ટાસઙ્ગશ્ચ સન્તાપઃ સહવેદનઃ| સમાન ઊષ્મોપહતિરતિસ્વેદોઽરતિઃ સતૃટ્|| દાહશ્ચ સ્યાદપાને તુ મલે હારિદ્રવર્ણતા| રુજોઽતિવૃદ્ધિસ્તાપશ્ચ યોનિમેહનપાયુષુ|| શ્લેષ્મણા ત્વાવૃતે પ્રાણે સાદસ્તન્દ્રાઽરુચિર્વમિઃ| ષ્ઠીવનં ક્ષવથૂદ્ગારનિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસઙ્ગ્રહઃ|| ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વા સ્વરગ્રહઃ| બલવર્ણપ્રણાશશ્ચ, વ્યાને પર્વાસ્થિવાગ્ગ્રહઃ|| ગુરુતાઽઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્ખલિતં ચ ગતૌ ભૃશમ્| સમાનેઽતિહિમાઙ્ગત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા|| અપાને સકફં મૂત્રશકૃતઃ સ્યાત્પ્રવર્તનમ્| ઇતિ દ્વાવિંશતિવિધં વાયોરાવરણં વિદુઃ|| પ્રાણાદયસ્તથાઽન્યોન્યમાવૃણ્વન્તિ યથાક્રમમ્| સર્વેઽપિ દ્વાવિંશતિવિધં વિદ્યાદાવરણં ચ તત્|| નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરોગ્રહઃ| હૃદ્રોગો મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનોદાન આવૃતે|| ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે વર્ણૌજોબલસઙ્ક્ષયઃ| દિશાઽનયા ચ વિભજેત્સર્વમાવરણં ભિષક્||” ઇતિ| દેહે ચ એક એવ વાયુઃ પૃથક્કાયસ્થાનનામકર્મભેદાત્પઞ્ચધા ઇત્યાહુઃ| સંસર્ગિદ્રવ્યત્વેનૈકાશ્રયે જલવત્ પૃથગવસ્થાનાનુપપત્તેઃ| ઈશાનોઽપ્યાહ-”યથૈવૈકો દેવદત્તઃ સ્થાનભેદાદ્ગૃહસ્થો વાનપ્રસ્થઃ, કર્મભેદાન્માલા કારઃ કુમ્ભકાર ઇત્યુચ્યતે, તથા વાયુરપિ’’ ઇતિ||૨૨-૨૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આક્ષેપકસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ– યદા ત્વિત્યાદિ| સર્વા ઇતિ ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગ્ગાઃ| આક્ષિપતિ દેહં હસ્ત્યારૂઢપુરુષસ્યેવ ગાત્રં ચાલયતિ| મુહુશ્ચર ઇતિ હેતુગર્ભવિશેષણમ્| ‘બહિશ્ચર’ ઇતિ પાઠાન્તરે કોષ્ઠાદ્બહિઃ શાખાગતશ્ચરન્નાક્ષેપકં કરોતીત્યર્થઃ| ચન્દ્રિકાકારસ્તુ એતન્નાનુમન્યતે, સ્થાનગામ્ભીર્યાદાક્ષેપકસ્ય તદારમ્ભકવાયોર્બહિશ્ચરત્વાયુક્તત્વાત્||૨૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આક્ષેપકસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ– યદેત્યાદિ| સર્વા ઇતિ| ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગ્ધમનીઃ| મુહુર્મુહુર્દેહમાક્ષિપતિ, હસ્ત્યારૂઢસ્યેવ ગાત્રં ચાલયતિ| મુહુશ્ચર ઇતિ હેતુગર્ભવિશેષણં, વારંવારં સઞ્ચરણશીલઃ, ‘બહિશ્ચરઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરં તત્ર કોષ્ઠાદ્બહિઃ શાખાગતશ્ચરન્ આક્ષેપં કરોતીત્યર્થઃ| આક્ષેપણાત્ ચાલનાત્||૨૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસ્યૈવાવસ્થાવિશેષાવપતન્ત્રકાપતાનકાવાહ– ક્રુદ્ધ ઇત્યારભ્ય એકે તદપતાનકમિત્યન્તેન| સ્વૈઃ કોપનૈરિત્યનેન રૂક્ષાદિકુપિતઃ સ્વતન્ત્રો ન ત્વાવરણકુપિત ઇતીશાનઃ| નિમીલિતાક્ષઃ સ્તબ્ધાક્ષો વા ભવતીત્યર્થઃ| આક્ષેપકશ્ચતુર્વિધો ભવતિ– દણ્ડાપતાનકોઽભ્યન્તરાયામો બહિરાયામોઽભિઘાતજશ્ચેતિ| દૃઢબલેન યદ્યપિ આક્ષેપકાત્ પૂર્વમન્તરાયામબહિરાયામૌ પઠિતૌ, તથાઽપ્યાક્ષેપકવિશેષાવેતૌ મન્તવ્યૌ, સુશ્રુતદર્શનાત્||૨૮-૩૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસ્યૈવાવસ્થાવિશેષાવપતન્ત્રકાપતાનકાવાહ– ક્રુદ્ધઃ ઇત્યારભ્ય એકે તમપતાનકમિત્યન્તેન| સ્વૈઃ કોપનૈરિત્યનેન રૂક્ષાદિકુપિતઃ સ્વતન્ત્રઃ, ન ત્વાવરણકુપિત ઇતીશાનજઃ| સ્થાનાત્ પક્વાશયાત્| ઊર્ધ્વં શિરસિ ઉદ્દિશ્ય| પીડયન્ રુજા| હૃદયં તતઃ તસ્માત્ શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયેત્| આક્ષિપેત્ ચાલયેત્| મોહયેદિન્દ્રિયાણિ| કષ્ટેનોચ્છ્વાસં મુઞ્ચતિ| નિમીલકો નિમીલિતાક્ષઃ, સ્તબ્ધાક્ષો વા ભવતીત્યર્થઃ| કપોત ઇવ કૂજેત્, નિઃસઞ્જ્ઞઃ સઞ્જ્ઞારહિતઃ, સોઽપતન્ત્રકઃ, દૃષ્ટિં રૂપગ્રહણયોગ્યાં, સંસ્તભ્યાચ્છાદ્ય, સઞ્જ્ઞાં જ્ઞાનવિષયિણીં બુદ્ધિં, વિનાશ્ય| વાયુના મુક્તે હૃદિ સુખં લભતે| વૃતે મૂર્છિતે તમેવાપતન્ત્રમેકે ત્વપતાનકમાહુઃ| તન્ત્રાન્તરે અપતન્ત્રકલક્ષણં પઠિતમ્| તદ્યથા– “ક્રુદ્ધઃ સ્વૈઃ કોપનૈર્વાયુરપાનો નાભિસંશ્રયઃ| સન્દૂષ્ય હૃદયસ્થં ચ મનો વ્યાકુલયેત્તતઃ|| પીડયન્ હૃદયં પ્રાપ્ય શિરઃશઙ્ખૌ ચ પીડયેત્| આક્ષિપ્ય ચાખિલં દેહં મોહયેચ્ચ પુનઃ પુનઃ|| સ કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસેચ્ચાપિ સ્વેદશૈત્યયુતો બહિઃ| સ નિદ્રાં લભતે નીતઃ પ્રાપ્ય ચાશુ પ્રબુધ્યતે|| ત્રસતે કમ્પતે ભૂયો નિઃસઞ્જ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ| પ્રલાપો વક્ત્રકટુતા ભ્રમો મૂર્છાઽરુચિસ્તૃષા|| તસ્મિન્પિત્તાન્વિતે સ્વેદઃ પીતાભઃ શીતકામિતા| શિરોઽઙ્ગગૌરવં ગ્લાનિઃ શીતદ્વિટ્ મન્દવેદનઃ| કફાન્વિતે ચ સદનં શૈત્યં ચ હૃદયગ્રહઃ|| વાતોલ્બણેઽઙ્ગસ્ફુરણં શિરોમન્યાકટિવ્યથા| ધૈર્યાદિવિપ્લવો દૈન્યં વિષયેષ્વનવસ્થિતઃ||”||૨૮-૩૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એષાં લક્ષણમાહ– કફાન્વિત ઇત્યાદિ| ભૃશં કફાન્વિત ઇત્યનેન પિત્તમપિ ન વાર્યત ઇત્યાહુઃ| ચરકે ત્વસ્યાસાધ્યત્વં કેવલવાતજત્વેન દ્ર્ષ્ટવ્યમ્| યદાહ– “પાણિપાદશિરઃપૃષ્ઠશ્રોણીઃ સ્તભ્નાતિ મારુતઃ| દણ્ડવત્ સ્તબ્ધગાત્રસ્ય દણ્ડકઃ સોઽનુપક્રમઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇતિ| તાસ્વિતિ સર્વધમનીષુ||૩૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તેષાં લક્ષણમાહ– કફાન્વિત ઇત્યાદિ| તાસ્વિતિ સર્વધમનીષુ| ભૃશં કફાન્વિત ઇત્યનેન પિત્તમપિ ન વાર્યત ઇત્યાહુઃ| ચરકે ત્વસ્યાસાધ્યત્વં કેવલવાતજત્વેન દ્રષ્ટવ્યમ્| યદાહ– “પાણિપાદશિરઃપૃષ્ઠશ્રોણીઃ સ્તભ્નાતિ મારુતઃ| દણ્ડવત્ સ્તબ્ધગાત્રસ્ય દણ્ડકઃ સોઽનુપક્રમઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇતિ| તાસ્વિતિ સર્વધમનીષુ||૩૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અન્તરાયામબહિરાયામયોઃ સાધારણં રૂપમાહ– ‘ધનુસ્તુલ્યં નમેદ્યસ્તુ સ ધનુસ્તમ્ભસઞ્જ્ઞકઃ’ ઇતિ||૩૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અન્તરાયામબહિરાયામયોઃ સાધારણરૂપમાહ– સ્તમ્ભઃ સામાન્યઃ, ધનુઃસ્તમ્ભઃ અસ્યૈવ ભેદઃ| ધનુસ્તુલ્યમિતિ ધનુસ્તુલ્યં ક્રોડેન નમ્રસ્તિષ્ઠતિ, દણ્ડાપતાનકસ્તુ શુષ્કકાષ્ઠદણ્ડવત્||૩૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિશેષલક્ષણમાહ– અઙ્ગુલીત્યાદિ| વક્ષો બાહુદ્વયાન્તરમ્| હૃદયં તદભ્યન્તરં દ્વ્યઙ્ગુલમ્| સ્નાયુપ્રતાનં લતાવદનેકપ્રરોહં સ્નાયુજાલમ્; સ્નાયુરિત્યુપલક્ષણં, તેન સિરાકણ્ડરયોરપિ ગ્રહણમ્| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “મહાહેતુર્બલી વાયુઃ સિરાઃ સસ્નાયુકણ્ડરાઃ| મન્યાપૃષ્ઠાશ્રિતા બાહ્યાઃ સંશોષ્યાયામયેદ્બહિઃ||” ઇત્યાદિ| અભ્યન્તરાયામં ક્રોડે નતં, બાહ્યાયામં પૃષ્ઠે નતમ્| અન્તરાયામબહિરાયામાભ્યાં તન્ત્રાન્તરોક્તકુબ્જસ્યાવરોધઃ| યદુક્તમ્– “હૃદયં યદિ વા પૃષ્ઠમુન્નતં ક્રમશઃ સરુક્| ક્રુદ્ધો વાયુર્યદા કુર્યાત્તદા તં કુબ્જમાદિશેત્||” ઇતિ||૩૪-૩૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિશેષલક્ષણમાહ– અઙ્ગુલીત્યાદિ| બલી વાયુઃ કુપિતઃ ગુલ્ફૌ ચરણઘુટિકે, વક્ષો બાહુદ્વયાન્તરં, હૃદયં તદભ્યન્તરં દ્વ્યઙ્ગુલં, સ્નાયુપ્રતાનં લતાવદનેકપ્રરોહં સ્નાયુજાલં, સ્નાય્વિત્યુપલક્ષણં, તેન સિરાકણ્ડરયોરપિ ગ્રહણમ્| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “મહાહેતુર્બલી વાયુઃ સિરાઃ સસ્નાયુકણ્ડરાઃ| મન્યાપૃષ્ઠાશ્રિતા બાહ્યાઃ સંશોષ્યાયામયેદ્બહિઃ” ઇત્યાદિ| તતઃ સ્નાયુપ્રતાનં ધનુરિવ નામયેત્| અભ્યન્તરાયામં ક્રોડે નતમ્| હનુઃ કણ્ઠકપોલસન્ધિઃ| બહિરાયામલક્ષણમાહ– બાહ્યેત્યાદિ| પૂર્વવદ્બાહ્યસ્નાયુપ્રતાનં ધનુર્વદાનમેત્| બાહ્યાયામં પૃષ્ઠે નતં વક્ષઃકઠ્યૂરુભઙ્ગ્ત્વાત્| તમસાધ્યમાહુઃ||૩૪-૩૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉક્તાનામાક્ષેપકપ્રકારાણાં કફપિત્તાનુબન્ધમાહ– કફપિત્તાન્વિત ઇત્યાદિ| એતચ્ચ દણ્ડાપતાનકલક્ષણમેવ જેજ્જટેન વ્યાખ્યાતમ્| પિત્તકફાનુબન્ધશ્ચાત્ર શૈત્યશોથગુરુત્વાનીત્યાદિનોક્તલક્ષણ એવ બોધ્યઃ| ચતુર્થમભિઘાતજમિતિ દણ્ડાપતાનકાદિત્રિતયાપેક્ષ્ય ચતુર્થત્વમ્, અભિઘાતજં દણ્ડાદ્યભિઘાતકુપિતવાતજમ્; અસ્ય ચ લક્ષણમ્– ‘‘યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ’’ ઇત્યાદિનોક્તસામાન્યલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્||૩૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉક્તાનામાક્ષેપપ્રકારાણાં કફપિત્તાનુબન્ધમાહ– કફેત્યાદિ| કફપિત્તાનુબન્ધશ્ચાત્ર શૈત્યશોષગુરુત્વાનીત્યાદિનોક્તલક્ષણે બોદ્ધવ્યઃ, કેવલઃ સ્વતન્ત્ર આક્ષેપં કરોતિ| અન્યં ચતુર્થમભિઘાતજમ્| દણ્ડાભિઘાતકુપિતવાતજાતસ્ય તુ લક્ષણમ્| ‘યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ’ ઇત્યાદિના જ્ઞેયમ્||૩૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યત્વમાહ– ગર્ભપાતેત્યાદિ| ગદાધરસ્ત્વાહ– કફપિત્તાન્વિત ઇત્યાદિના નિમિત્તભેદેનાક્ષેપકશ્ચતુર્ધા ઇતિ; તદ્યથા– એકઃ કફાન્વિતેન વાતેન, દ્વિતીયઃ પિત્તાન્વિતેન, તૃતીયઃ કેવલેન, ચતુર્થોઽભિઘાતેનેતિ| અત્ર પક્ષે ગર્ભપાતશોણિતાતિસ્રાવજૌ કેવલવાતેન ગ્રાહ્યૌ| એતેષાં ચ મુહુર્મુહુરાક્ષેપણં બોધ્યમ્ આક્ષેપકવિશેષત્વાત્||૩૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યમાહ– ગર્ભેત્યાદિ| અત્રાપતાનકમુપલક્ષણં, તેન ચતુષ્ટયમપિ ગૃહ્યતે ‘કફપિત્તાન્વિતઃ’ ઇત્યાદિ નિમિત્તભેદેન ચતુર્થ આક્ષેપક ઇતિ ગદાધરઃ| તદ્યથા– એકઃ કફાન્વિતેન વાતેન, દ્વિતીયઃ પિત્તાન્વિતેન, તૃતીયઃ કેવલેન, ચતુર્થોઽભિઘાતજેનેતિ| અત્ર ગર્ભપાતશોણિતાતિસ્રાવજૌ કેવલવાતેન ગ્રાહ્યાવિતિ| એષાં ચ મુહર્મુહુરાક્ષેપણં જ્ઞેયમ્, આક્ષેપકવિશેષાત્||૩૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પક્ષવધમાહ– ગૃહીત્વેત્યાદિ| અર્ધમિતિ અર્ધમર્યાદયા અર્ધનારીશ્વરવત્| પક્ષં બાહુકક્ષપાર્શ્વાદિભાગમ્, અન્યતરમિતિ વામં દક્ષિણં વા| સન્ધિબન્ધાન્ કફસહિતસ્નાયુભિર્વૃતાન્ મોક્ષયન્નિતિ ગદાધરઃ; અત એવ “સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય” ઇત્યુક્તમ્| અર્ધકાય ઇત્યુક્તેઽપિ કૃત્સ્નગ્રહણં યુગપત્ સર્વાર્ધાઙ્ગવ્યાપ્ત્યર્થમ્| અકર્મણ્ય ઈષચ્ચેષ્ટાક્ષમઃ| વિચેતનોઽલ્પચેતનઃ, ઈષત્સ્પર્શાદિજ્ઞાનવાનિત્યર્થઃ| તદ્વચ્ચેત્યનેન સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચેત્યાદિસમ્પ્રાપ્તિં લક્ષણં ચાતિદિશતિ||૩૯-૪૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પક્ષવધમાહ– ગૃહીત્વેત્યાદિ| વાયુસ્તનોઃ શરીરસ્યાર્ધં ગૃહીત્વા સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય શોષયિત્વા અન્યતરં પક્ષં હન્તિ નિરીહં કરોતિ| અર્ધમિતિ અર્ધમર્યાદયા અર્ધનારીશ્વરવત્| પક્ષમિતિ શરીરાર્ધં બાહુકક્ષપાર્શ્વાદિભાગમ્, અન્યતરમિતિ વામં દક્ષિણં વેતિ| કિં કુર્વન્? સન્ધીનાં બન્ધાન્ સન્ધિબન્ધાન્ કફસહિતસ્નાયુભિર્વૃતાન્ વિમોક્ષયન્નિતિ ગદાધરઃ| અતઃ સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્યેત્યુક્તમ્| તસ્ય તથાવિધસ્ય પુંસઃ કૃત્સ્નો નિઃશેષ અર્ધકાયોઽકર્મણ્યો વિચેતનઃ સ્યાત્| અર્ધકાય ઇત્યુક્તેઽપિ કૃત્સ્નગ્રહણં યુગપત્સર્વાઙ્ગવ્યાપ્ત્યર્થમ્| અકર્મણ્ય ઈષચ્ચેષ્ટાક્ષયઃ| વિચેતનોઽલ્પચેતનઃ ઈષત્સ્પર્શાદિજ્ઞાનવાનિત્યર્થઃ| કેચિદાચાર્યાસ્તં વ્યાધિમેકાઙ્ગરોગં વિદુઃ, અન્યે પક્ષવધં વિદુઃ| સર્વકાયાશ્રિતે સમસ્તદેહગતે વાતે તદ્વત્સર્વાઙ્ગરોગમિત્યાહુઃ| તદ્વચ્ચેત્યનેન ‘સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચ’ ઇત્યાદિસમ્પ્રાપ્તિં લક્ષણં ચાતિદિશતિ||૩૯-૪૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યૈવ સાધ્યાસાધ્યજ્ઞાનાર્થમાહ– દાહેત્યાદિ| એતચ્ચ લક્ષણમન્યત્રાપિ વાતરોગે દ્રષ્ટવ્યમ્, અત એવ સામાન્યેન વાયાવિતિ કૃતવાન્| શુદ્ધઃ કેવલઃ| અન્યેનેતિ કફેન, પિત્તેન વા| ક્ષયહેતુકમિતિ ધાતુક્ષયકુપિતશુદ્ધવાતજમિતિ||૪૨-૪૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યૈવ સાધ્યાસાધ્યત્વજ્ઞાનાર્થમાહ– દાહેત્યાદિ| એવં લક્ષણમન્યત્રાપિ વાતરોગે દ્ર્ષ્ટવ્યમ્| પક્ષાઘાતસ્ય સાધ્યાસાધ્યત્વં દર્શયન્નાહ– શુદ્ધેત્યાદિ| શુદ્ધઃ કેવલઃ, કૃચ્છ્રસાધ્યં કષ્ટસાધ્યં, અન્યેન સંસૃષ્ટં કફેન પિત્તેન વા યુક્તં, ક્ષયહેતુકં ધાતુક્ષયજમિત્યર્થઃ||૪૨-૪૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અર્દિતમાહ– ઉચ્ચૈરિત્યાદિ| અર્દયતિ પીડયતિ| અપવર્તતે વક્રીભવતિ| ચલતિ કમ્પતે| વાક્સઙ્ગોઽનિર્ગમો વચનસ્ય| આદિશબ્દેન ભ્રૂગણ્ડાદીનાં ગ્રહણમ્| વૈકૃતં વેદનાસ્ફુરણવક્રત્વાદિકમ્| ગ્રીવેત્યાદિ યસ્મિન્ પાર્શ્વેઽર્દિતં તસ્મિન્ ગ્રીવાદીનાં વેદનેતિ યોજ્યમ્| તન્ત્રાન્તરે તુ મુખાર્ધવચ્છરીરાર્ધવ્યાપકોઽપ્યર્દિતઃ પઠિતઃ| યદાહ દૃઢબલઃ– ‘અર્ધે તસ્મિન્ મુખાર્ધે વા કેવલે સ્યાત્તદર્દિતમ્|’ (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇતિ| નનુ, યદ્યેવં તદા અર્દિતાર્ધાઙ્ગવાતયોઃ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે– વેગિત્વેનાર્દિતે કદાચિદ્વેદના ભવતિ, અર્ધાઙ્ગવાતે તુ સર્વદૈવેતિ ભેદઃ; અથવા યથોક્તઃ સર્વાઙ્ગોઽર્દિતઃ તદ્વિપરીતસ્ત્વર્ધાઙ્ગવાત ઇત્યાહુઃ| સુશ્રુતેન તુ મુખમાત્ર એવાર્દિતઃ પઠિતઃ, અર્ધશરીરસ્યાર્ધાઙ્ગવાતેન લબ્ધત્વાત્| સ એવાત્ર માધવેન લિખિતઃ||૪૪-૪૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અર્દિતસ્ય નિદાનપૂર્વકં લક્ષણમાહ– ઉચ્ચૈરિત્યાદિ| ઉચ્ચૈર્ભાષણં, કઠિનાનિ પૂગફલાદીનિ ખાદતઃ, વિષમાચ્છયનાત્ ગ્રીવાદિવૈપરીત્યશયનાત્, અર્દયતિ પીડયતિ, ગ્રીવાં વ્યાપ્ય અપવર્તતે વક્રીભવતિ, ચલતિ કમ્પતે, વાક્સઙ્ગો વચનસ્યાનિર્ગમઃ| આદિશબ્દેન ગણ્ડનાસાદીનાં ગ્રહણં, વૈકૃતં વેદનાસ્ફુરણવક્રત્વાદિકમ્| ગ્રીવેત્યાદિ યસ્મિન્ પાર્શ્વેઽર્દિતં તસ્મિન્પાર્શ્વે ગ્રીવાદીનાં વેદનેતિ યોજ્યમ્| ચિબુકં મુખકુહરસ્યાધોભાગઃ| તન્ત્રાન્તરે મુખાર્ધવચ્છરીરાર્ધવ્યાપકોઽપ્યર્દિતઃ પઠિતઃ| યદાહ દૃઢબલઃ– “અર્ધે તસ્મિન્મુખાર્ધે વા કેવલે સ્યાત્તદર્દિતમ્” ઇતિ||૪૪-૪૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યાસાધ્યલક્ષણમાહ– ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| અનિમિષાક્ષસ્ય નિમેષાસમર્થચક્ષુષઃ| પ્રસક્તાવ્યક્તભાષિણ ઇતિ પ્રસક્તં પ્રકર્ષેણ સક્તમપ્રવૃત્તમ્, અવ્યક્તં પ્રપીડિતવર્ણપદં, ભાષિતું શીલં યસ્ય સ તથા| અન્યે તુ પ્રસક્તં નિરન્તરમાહુઃ; તન્ન, ચરકે ‘‘દીના જિહ્વા સમુત્ક્ષિપ્તા કાલે સજ્જતિ ચાસ્ય વાક્|’’ (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇતિ વચનાત્| ત્રિવર્ષમિતિ અતીતવર્ષત્રયમ્; અથવા ત્રયાણાં મુખનાસાચક્ષુષાં વર્ષઃ સ્રવણં યત્ર તત્તથેત્યાહુઃ||૪૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યાસાધ્યલક્ષણમાહ– ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| અનિમિષાક્ષસ્ય નિમેષાસમર્થચક્ષુષઃ| પ્રસક્તેતિ પ્રકર્ષેણ સક્તં લગ્નમપ્રવૃત્તં, કણ્ઠતાલ્વાદિવર્ણોચ્ચારણસ્થાનેષુ, અવ્યક્તમસ્ફુટં પીડિતવર્ણપદં ભાષિતું શીલં યસ્ય સ તથા| અન્યે તુ પ્રસક્તં નિરન્તરમાહુઃ; તન્ન, ચરકે– “કાલે સજ્જતિ ચાસ્ય વાક્” ઇતિ વચનાત્| ત્રિવર્ષમિતિ અતીતવર્ષત્રયમ્, અથવા ત્રયાણાં મુખનાસિકાચક્ષુષાં વર્ષઃ સ્રવણં યત્ર તત્તથેત્યાહુઃ| વેપનસ્ય કમ્પનશીલસ્ય||૪૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આક્ષેપકાદીનામર્દિતાન્તાનાં વેગિત્વમાહ– ગત ઇત્યાદિ| સ્વાસ્થ્યં પીડાલાઘવં, ભારાપગમે સુખિત્વવ્યપદેશવત્||૪૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આક્ષેપકાદીનામર્દિતાન્તાનાં તાવદ્વેગિત્વમાહ– ગત ઇત્યાદિ| ભારાપગમે સુખિત્વવ્યપદેશવત્||૪૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

હનુગ્રહમાહ– જિહ્વેત્યાદિ| હનુમૂલસ્થઃ કપોલમૂલસ્થઃ| હનું સ્રંસયિત્વાઽધઃ કૃત્વા| વિવૃતાસ્યત્વમ્ આસ્યવિવૃતિં, સંવૃતાસ્યતામ્ આસ્યસંવૃતિં; સા ચ વાયોરનિયતકારિત્વાત્||૪૯-૫૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

હનુગ્રહમાહ– જિહ્વેત્યાદિ| જિહ્વાનિર્લેખનાત્ જિહ્વાઘર્ષણાત્ દન્તકાષ્ઠાદિના, શુષ્કાણાં ચણકાદીનાં ભક્ષણાત્| અભિઘાતતઃ તાડનાત્| હનુમૂલસ્થઃ કપોલમૂલસ્થઃ| હનું સ્રંસયિત્વા અધઃ કૃત્વા, વિવૃતાસ્યત્વં પ્રસારિતવદનત્વં, સંવૃતાસ્યત્વં સઙ્કુચિતમુખતામ્| અત્ર સંવૃતિર્વિવૃતિર્વા વાયોરનિયતકારિત્વાત્| સ એવ વાતઃ કુપિત ઇત્યર્થઃ| તેન કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણં ભાષણં ચ સ્યાત્||૪૯-૫૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મન્યાસ્તમ્ભમાહ– દિવાસ્વપ્નેત્યાદિ| સ એવેતિ વાતઃ||૫૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મન્યાસ્તમ્ભમાહ– દિવેત્યાદિ| આસનમુપવેશઃ, સ્થાનમૂર્ધ્વભવનં, વિવૃતોર્ધ્વનિરીક્ષણં વક્રમાર્ગાવલોકનમ્| સ એવેતિ વાતો દિવાસ્વપ્નાદિભિઃ કુપિતઃ સન્, શ્લેષ્મણાઽઽવૃતો મન્યાસ્તમ્ભં પ્રકુરુતે, મન્યાસ્તમ્ભં કેચિદપતાનકપૂર્વરૂપં મન્યન્તે||૫૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

જિહ્વાસ્તમ્ભમાહ– વાગિત્યાદિ| વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થ ઇતિ વાગ્વાહિની યા સિરા તત્ર સંસ્થ ઇતિ યોજ્યં, સમસ્તપક્ષે “પુંવત્ કર્મધારયજાતીયદેશીયેષુ” ઇત્યનેન પુંવદ્ભાવપ્રાપ્તેઃ| અન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતેતિ અન્નપાનાભ્યવહારવચનેષુ અસામર્થ્યમ્||૫૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

જિહ્વાસ્તમ્ભમાહ– વાગિત્યાદિ| વાગ્વાહિની વા સિરા તત્ર સંસ્થ ઇતિ યોજ્યમ્| અન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતેતિ અન્નપાનાભ્યવહારવચનેષ્વસામર્થ્યમ્||૫૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સિરાગ્રહમાહ– રક્તમિત્યાદિ| મૂર્ધધરા ઇતિ ગ્રીવાગતાઃ, તાસાં રૂક્ષત્વં વેદનાવત્ત્વં કૃષ્ણત્વં ચ કુર્યાત્| સોઽસાધ્ય ઇતિ સ્વરૂપેણૈવ, કાકણકુષ્ઠવત્| શિરોગ્રહ ઇતિ પાઠાન્તરેઽપિ શિરોધારકસિરાદુષ્ટ્યા શિરોવેદનાકારિત્વાત્ ‘શિરોગ્રહ’ ઇતિ વ્યપદેશઃ, લક્ષણં તુ તદેવ||૫૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સિરાગ્રહમાહ– રૂક્ષાઃ સવેદનાઃ કૃષ્ણા ઇતિ રૂક્ષકૃષ્ણવેદનાવત્ત્વં કુર્યાત્| સોઽસાધ્ય ઇતિ સ્વરૂપેણ હસ્તગતદ્રવ્યવત્| ‘શિરોગ્રહઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર શિરોધારકસિરાદુષ્ટ્યા શિરોવેદનાકારિત્વાત્, શિરોગ્રહલક્ષણં તુ તદેવ||૫૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગૃધ્રસીમાહ– સ્ફિક્પૂર્વેત્યાદિ| સ્ફિક્ પૂર્વા પ્રથમતો ગ્રાહ્યા સ્તમ્ભરુક્તોદૈર્યસ્યાઃ સા સ્ફિક્પૂર્વા; ઈશાનસ્તુ પૂર્વા પ્રથમા ગૃધ્રસી વાતાદિતિ યોજયતિ, એષા ચ વ્યાખ્યા સ્ફિક્શબ્દસ્ય નપુંસકત્વેન ‘પૂર્વા સ્ફિક્ કટીપૃષ્ઠ’ ઇત્યાદિના પાઠેન વોપપદ્યતે નાન્યથા| ‘સ્ફિક્પૂર્વમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં જાનુજઙ્ઘાપદમિત્યનેન યોજ્યમ્| ક્રમાદિતિ ન યુગપત્| વાતાદિતિ છેદઃ| વાતકફારબ્ધા ગૃધ્રસી, સા ઉક્તવાતલક્ષણયુક્તાઽપિ તન્દ્રાગૌરવાદિયુક્તા ભવતીતિ ગૃધસીદ્વયમુક્તમ્||૫૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગૃધ્રસીમાહ– સ્ફિગિત્યાદિ| ગૃધ્રસી સ્તમ્ભરુક્તોદૈઃ ક્રમાત્ કટિપૃષ્ઠોરુજાનુજઙ્ઘાપદં ગૃહ્ણાતિ, તથા મુહુઃ સ્પન્દતે સા વાતજા જ્ઞેયા, કથમ્ભૂતા ગૃધ્રસી? સ્ફિક્ પૂર્વા પ્રથમતો ગ્રાહ્યા સ્તમ્ભરુક્તોદૈર્યસ્યાઃ સા સ્ફિક્પૂર્વા| ઈશાનસ્તુ પૂર્વા પ્રથમા ગૃધ્રસી વાતાદિતિ યોજયતિ| એષા ચ વ્યાખ્યા સ્ફિક્શબ્દસ્ય નપુંસકત્વેન, ‘પૂર્વા સ્ફિક્ સકટીપૃષ્ઠ’– ઇત્યાદિપાઠેન વોપપદ્યતે, નાન્યથા| ‘સ્ફિક્પૂર્વમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં જાનુજઙ્ઘાપદમિત્યનેન યોજ્યમ્| ક્રમાદિતિ ન યુગપત્| ગૃધ્રસી રઙ્ઘિણીતિ લોકે| વાતાદિતિ છેદઃ, વાતકફારબ્ધા ગૃધ્રસી, સા પ્રોક્તા વાતલક્ષણયુક્તા તન્દ્રાગૌરવાદિયુક્તાઽપિ ભવતીતિ ગૃધ્રસીદ્વયમુક્તમ્||૫૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગૃધ્રસ્યાઃ પુનરપિ વિશેષલક્ષણમાહ– વાતજાયામિત્યાદિ| સુગમમ્||૫૫-૫૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિશ્વાચીમાહ– તલમિત્યાદિ| તલં હસ્તસ્યોપરિભાગઃ, તલશબ્દોઽત્ર ઉપરિવચનઃ, યથા– ભૂતલમિતિ ગયદાસઃ| તેનાયમર્થઃ– બાહ્વોઃ પૃષ્ઠં બાહુપૃષ્ઠં, તત આરભ્ય હસ્તતલં લક્ષીકૃત્યાઙ્ગુલીનાં યાઃ કણ્ડરાસ્તાઃ સન્દૂષ્ય બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી યા સા વિશ્વાચી| બાહ્વોઃ કર્મ ગ્રહણાકુઞ્ચનાદિ, દ્વિત્વં ચાત્ર સમ્ભવપરં, તેનૈકબાહાવપિ ભવતિ વાતરક્તવત્| વિશ્વાચી ચેતિ ચકારેણ ગૃધ્રસીવિશ્વાચ્યોઃ ખલ્લીસઞ્જ્ઞાં દર્શયતિ, તયોરપિ કરમૂલાવમોટનકારિત્વાત્; યદુક્તં હારીતે– ‘‘વિશ્વાચી ગૃધ્રસી ચોક્તા ખલ્લી તીવ્રરુજાન્વિતા|’’ ઇતિ ગયદાસઃ| ચક્રસ્ત્વાહ– ચરકે “ખલ્લી તુ પાદજઙ્ઘોરુકરમૂલાવમોટની|” (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇત્યનેન વિશ્વાચ્યાઃ પૃથગેવ ખલ્લી પઠિતા, સુશ્રુતેન તુ ખલ્લી ન પઠિતૈવ; નહિ તેન તન્ત્રાન્તરોક્તસર્વવિકારાઃ પઠ્યન્તે, ચરકક્તપરસ્પરવાતાવરણલક્ષણમેવ ન પઠિતં; હારીતેન તુ તીવ્રરુજાયોગાદ્ ગૃધ્રસીવિશ્વાચ્યોઃ ખલ્લીત્વં પઠિત્વં, ભવતિ હિ ધર્માન્તરયોગાત્ કસ્યચિદ્વિકારસ્ય રોગાન્તરત્વં; યથા– અષ્ઠીલૈવ પ્રત્યષ્ઠીલા, અશ્મર્યેવ શર્કરા, પાણ્ડુરોગ એવ કામલેત્યાદિ||૫૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિશ્વાચીમાહ– તલમિત્યાદિ| કણ્ડરા મહાસ્નાયુઃ, તલં હસ્તસ્યોપરિભાગઃ, તલશબ્દોઽત્રોપરિવચનઃ, યથા– ભૂતલમિતિ| તેનાયમર્થઃ બાહ્વોઃ પૃષ્ઠં બાહુપૃષ્ઠં, તદારભ્ય હસ્તતલં લક્ષીકૃત્યાઙ્ગુલીનાં યાઃ કણ્ડરાઃ તાઃ સન્દૂષ્ય બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી યા સા વિશ્વાચી| બાહ્વોઃ કર્મ– આકુઞ્ચનગ્રહણાદિ, દ્વિત્વં ચાત્ર સમ્ભવપરં, તેનૈકબાહાવપિ ભવતિ, વાતરક્તવત્| વિશ્વાચી ચેતિ ચકારેણ ગૃધ્રસીવિશ્વાચ્યોઃ ખલ્લીસઞ્જ્ઞા દર્શિતા, તયોરપિ કરમૂલાવમોટકત્વાત્||૫૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્રોષ્ટુકશીર્ષમાહ– વાતેત્યાદિ| વાતશોણિતજ ઇતિ વાતરક્તાખ્યવિકારજઃ, ચિકિત્સાભેદાર્થં પૃથક્ પઠિત ઇતિ ગયદાસઃ| વાતશોણિતાભ્યાં જાત ઇતિ જેજ્જટઃ| દૃશ્યતે હ્યયં વાતરક્તવ્યતિરેકેણાપિ; જાનુદેશનિયતત્વેન વિશિષ્ટલક્ષણત્વેન ચેતરવાતરક્તશોથાદ્ભેદ ઇતિ| ક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્ શૃગાલમસ્તકવત્ સ્થૂલઃ||૫૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્રોષ્ટુકશીર્ષમાહ– વાતેત્યાદિ| વાતશોણિતાભ્યાં જાતો વાતશોણિતજઃ, ન પુનર્વાતરક્તેન વ્યાધિના જનિતઃ, જાનુ મધ્યે ઊરુજઙ્ઘયોઃ સન્ધિઃ, સ્થૌલ્યેન આકૃત્યા ચ ક્રોષ્ટુશીર્ષવત્||૫૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ખઞ્જમાહ– વાયુરિત્યાદિ| સક્થ્નઃ ઊર્ધ્વજઙ્ઘાયાઃ, કણ્ડરાં મહાસ્નાયુમ્, આક્ષિપેત્ ઈષત્ ક્ષિપેત્, કિઞ્ચિદ્ગતિમત્ત્વાદિતિ ગયદાસઃ| સક્થ્નોરિતિ દ્વિવચનેનૈવ દ્વિત્વે લબ્ધે દ્વયોરિતિ પદેન નિયમયતિ– સક્થિદ્વયસ્યૈવ વધાત્ પઙ્ગુઃ, એકસક્થિવધાત્ ખઞ્જ ઇતિ; વધશ્ચાત્ર ગમનાદિક્રિયાનાશઃ||૫૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ખઞ્જપઙ્ગુવાતાવાહ– વાયુરિત્યાદિ| યદા કટ્યાં સ્થિતો વાયુઃ સક્થ્નઃ ઊર્ધ્વજઙ્ઘાયાઃ કણ્ડરાં મહાસ્નાયુમાક્ષિપેત્ ઈષત્ ક્ષિપેત્ કિઞ્ચિદ્ગતિમત્ત્વાદિતિ ગયદાસઃ, તદા જન્તુઃ ખઞ્જો ભવતિ| પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાદિતિ સર્વથા ગતિવિઘાતાત્ પઙ્ગુરિર્થઃ| સક્થ્નોરિતિ દ્વિવચનેનૈવ દ્વિત્વે લબ્ધે દ્વયોરિતિપદેન નિયમયતિ– સક્થિદ્વયસ્યૈવ વધાત્પઙ્ગુઃ, એકસક્થિવધાત્ખઞ્જ ઇતિ| વધશ્ચાત્ર ગમનક્રિયાનાશઃ||૫૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ખઞ્જવિશેષમાહ– પ્રક્રામન્નિત્યાદિ પ્રક્રામન્નિતિ ગમનમારભમાણો વેપતે| પ્રશબ્દોઽયમાદિકર્મણિ| ખઞ્જન્નિવ ગચ્છતિ વિકલયન્નિવ ગચ્છતિ, ગમનારમ્ભેન અન્યેન સંસૃષ્ટં વેપતે તેન ખઞ્જાદસ્ય ભેદઃ| મુક્તેત્યાદિમિત્યાહુઃ| મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમિતિ શિથિલીકૃતસન્ધિબન્ધનમ્| કલાયખઞ્જ ઇતિ શાસ્ત્રે રૂઢા સઞ્જ્ઞા; અયમેવાન્યત્ર ખઞ્જવાત ઇત્યુક્તઃ||૬૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કલાયખઞ્જમાહ– પ્રક્રામન્નિત્યાદિ| પ્રક્રામન્ પાદવિક્ષેપં કુર્વન્, વેપતે કમ્પતે| ખઞ્જન્નિવેત્યાદિ વૈકલ્યં કુર્વન્નિવ ગચ્છતિ| મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનં શિથિલીકૃતસન્ધિબન્ધનમ્| કલાયખઞ્જ ઇતિ શાસ્ત્રે રૂઢિઃ સઞ્જ્ઞા||૬૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતકણ્ટકમાહ– રુગિત્યાદિ| વિષમપાદન્યાસકુપિતઃ શ્રમકુપિતો વા વાયુર્ગુલ્ફે વેદનાં જનયન્, વાતકણ્ટકમિત્યાહુઃ; અયમેવાન્યત્ર ‘ખુડુકાવાત’ ઇત્યુક્તઃ||૬૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતકણ્ટકમાહ– રુગિત્યાદિ| યદા વિષમપાદન્યાસકુપિતઃ શ્રમકુપિતો વા વાયુર્ગુલ્ફેવેદનાં જનયતિ, તં વાતકણ્ટકમિત્યાહુઃ; અયમેવાન્યત્ર ‘ખુડુકાવાત’ ઇત્યુક્તઃ||૬૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પાદદાહમાહ– પાદયોરિત્યાદિ| વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમત ઇત્યનેન સ્થિતસ્ય મન્દો દાહ ઇતિ દર્શયતિ| વૈવર્ણ્યાદેરભાવાદ્વાતરક્તાદસ્ય ભેદઃ||૬૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પાદદાહમાહ– પાદયોરિત્યાદિ| પાદયોઃ વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમતઃ વિશેષેણ ગચ્છતઃ, વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમત ઇત્યેનન સ્થિતસ્ય મન્દો દાહ ઇતિ દર્શયતિ| વૈવર્ણ્યાદેરભાવાદ્વાતરક્તાદસ્ય ભેદઃ||૬૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પાદહર્ષમાહ– હૃષ્યેતે ઇત્યાદિ| હૃષ્યેતે હર્ષયુક્તૌ ભવતઃ, હર્ષશ્ચ રોમાઞ્ચપ્રાયઃ અન્તઃશીતો ઝિણિઝિણિવત્ વેદનાવિશેષ ઇત્યાહુઃ; ઝિણિઝિણિ તુ ન ચિરાનુબન્ધિની કેવલવાતજેતિ ભેદઃ||૬૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પાદહર્ષમાહ– હૃષ્યેતે ઇત્યાદિ| હૃષ્યેતે હર્ષયુક્તૌ ભવતઃ, હર્ષશ્ચ રોમાઞ્ચપ્રાયોઽન્તઃશીતો ઝિણિઝિણિવત્ વેદનાવિશેષઃ||૬૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અંસેત્યાદિ| અંસેત્યાદિના શ્લોકાર્ધેનાંસશોષઃ કેવલવાતજ ઉચ્યતે| અંસબન્ધનકારકઃ શ્લેષ્મા અંસબન્ધનઃ; એતદનન્તરં ‘અંસશોષં જનયેત્’ ઇતિ શેષ ઇતિ કાર્તિકઃ||૬૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અર્ધાર્ધશ્લોકેનાંસશોષાવબાહુકયોર્લક્ષણમાહ– અંસેત્યાદિ| અંસશબ્દેનાંસસમીપોપલક્ષિતદેશોંઽસદેશઃ| અંસો બાહુશિરઃ, તત્ર સ્થિતો વ્યવસ્થિતઃ| અંસબન્ધનમિતિ અંસબન્ધનકારકઃ શ્લેષ્મા અંસબન્ધનઃ, તત્રાંસબન્ધનં શ્લેષ્માણં શોષયિત્વા સ તદનન્તરં અંસશોષં જનયેદિતિ વાક્યશેષ ઇતિ કાર્તિકઃ||૬૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અવબાહુકમાહ– સિરાશ્ચેત્યાદિના| તત્રસ્થોંઽસદેશસ્થઃ| અયં ચ વાતકફજઃ| અન્યે તુ મિલિત્વા અવબાહુકલક્ષણમાહુઃ; તન્ન, યતઃ સુશ્રુતેનોક્તમ્– ‘અંસશોષાવબાહુકયોર્બાહુમધ્યે સિરાવ્યધઃ’ (સુ. શા. અ. ૮) ઇતિ| એતદનન્તરં સુશ્રુતેન બાધિર્યં પઠિતમ્– “યદા શબ્દવહં વાયુઃ” (સુ. નિ. અ. ૧) ઇત્યાદિના, માધવેન તુ પ્રકરણાનુરોધં મન્યમાનેન કર્ણરોગ એવ તત્ પઠિતં, કિન્તુ સુશ્રુતેન વાતવ્યાધૌ બાધિર્યં પઠિત્વાઽપિ બાધિર્યકર્ણશૂલૌ શાલાક્યઽપિ પઠિતૌ; પુનરુક્તમિતિ ચેત્; નૈવ, સમ્પ્રાપ્તિભેદભિન્નત્વાત્; વાતવ્યાધૌ શબ્દવહમિત્યનેન કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નનભોદેશ ઉક્તઃ, શાલાક્યે ચ શબ્દવહાઃ સિરા ઇત્યુક્તમ્| માધવેન તુ કર્ણરોગે શબ્દાશ્રવણત્વાવિશેષાદેતદેવ તત્ર પઠિતમિત્યવિરોધઃ|૬૫|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સિરાશ્ચેત્યાદિના અવબાહુકઃ| તત્રસ્થોંઽસદેશસ્થઃ, સિરાઃ આકુઞ્ચ્યાવબાહુકં જનયેત્| અયં ચ કફવાતજઃ| અત્રાંસશોષમવબાહુકમિતિ રોગદ્વયમુક્તવાન્, અન્યે તુ મિલિત્વાઽવબાહુકલક્ષણમાહુઃ, તન્ન યતઃ સુશ્રુતેન રોગદ્વયં પૃથક્ પઠિતમ્– “અંસશોષાવબાહુકયોર્બાહુમધ્યે સિરાવ્યધઃ” ઇતિ|૬૫|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૂકાદીંસ્ત્રીનાહ– આવૃત્યેત્યાદિ| અક્રિયકાન્ અવચનક્રિયકાનિતિ; નઞયમભાવે, ઈષદર્થે ચ| આદ્યો મૂકોઽવચનઃ, દ્વિતીયો મિન્મિનઃ સાનુનાસિકસર્વવચનઃ, તૃતીયો ગદ્ગદો લુપ્તપદવ્યઞ્જનાભિધાયી| એષાં ચ સમાનકારણાભિધાનેઽપિ દુષ્ટેરુત્કર્ષાદિભિરદૃષ્ટવશાદ્વા ભેદ ઇત્યુન્નેયમ્||૬૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૂકાદીન્ જિહ્વાગતાન્ વાતરોગાંસ્ત્રીનાહ– આવૃત્યેત્યાદિ| વાયુઃ સકફઃ કુપિતઃ સન્, શબ્દવાહિનીર્ધમનીરાવૃત્યાવરુધ્ય, નરાન્ અક્રિયકાન્ અવચનક્રિયકાન્ કરોતિ| અત્ર નઞ્ અભાવે ઈષદર્થે ચ| મૂકોઽવચનઃ, મિન્મિનઃ સાનુનાસિકસર્વવચનઃ, ગદ્ગદો લુપ્તપદવ્યઞ્જનાભિધાયી| એષાં તુલ્યહેત્વભિધાનેઽપિ દુષ્ટેરુત્કર્ષાદિભિરદૃષ્ટવશાદ્વા ભેદ ઇત્યુન્નેયમ્||૬૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તૂનીમાહ– અધ ઇત્યાદિ| અધ ઇતિ ગુદોપસ્થમ્| વેદના શૂલમ્| વર્ચોમૂત્રાશયોત્થિતા પક્વાશયમૂત્રાશયોત્થિતા, પક્વાશયમૂત્રપુટયોર્વ્યસ્તસમસ્તયોર્જાતા| ઉપસ્થં સ્ત્રીપુંસયોર્ગુહ્યમ્| નામતઃ પ્રસિદ્ધિતઃ||૬૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તૂનીવાતમાહ– અધ ઇત્યાદિ| યા વેદના શૂલમધ ઇતિ ગુદોપસ્થં યાતિ, નામતઃ પ્રસિદ્ધિતઃ સા તૂની નામ, વર્ચોમૂત્રાશયોત્થિતા પક્વાશયમૂત્રપુટયોર્વ્યસ્તસમસ્તયોર્જાતા, ભિન્દતીવ ગુદોપસ્થમિતિ ભેદં કુર્વતીવ ગુદોપસ્થસ્યેત્યર્થઃ| ઉપસ્થં સ્ત્રીપુંસયોર્ગુહ્યમ્||૬૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્રતિતૂનીમાહ– ગુદેત્યાદિ| પ્રતિલોમમિત્યૂર્ધ્વમ્| વેગૈર્વાતકૃતોદ્ગમૈઃ| સેત્યનેન ‘ભિન્દતીવ’ ઇત્યતિદિશ્યતે||૬૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પ્રતિતૂનીમાહ– ગુદેત્યાદિ| ગુદોપસ્થોત્થિતા સૈવ વેદના પ્રતિલોમિત્યૂર્ધ્વં પ્રધાવિતા સતી, વેગૈર્વાતકૃતોદ્ગમૈર્મુહુર્મુહુઃ સ્વભાવોપશમોપલક્ષિતૈઃ પક્વાશયં યાતિ, સા પ્રતિતૂનીત્યુચ્યતે, સૈવેત્યનેન ભિન્દતીત્યતિદિશ્યતે||૬૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આધ્માનમાહ– સાટોપમિત્યાદિ| સાટોપમિતિ આટોપશ્ચલચલનમિતિ ગયદાસઃ, ગુડગુડાશબ્દ ઇતિ કાર્તિકઃ| આધ્માતં વાતપૂર્ણચર્મપુટકસ્થાનીયમ્| ઉદરમિતિ પક્વાશયઃ, પ્રત્યાધ્માનસ્ય આમાશયસમ્ભવત્વાત્| ઘોરમિતિ કષ્ટપ્રદમ્| આમાશયસમુત્થત્વેન પ્રત્યાસત્ત્યા પાર્શ્વહૃદયયોરપિ વેદાનાશઙ્કાનિરાસાર્થમાહ– વિમુક્તેત્યાદિ| તદેવેત્યનેન સાટોપાદિત્વમતિદિશતિ| કફવ્યાકુલિતાનિલં કફાવૃતવાતમ્||૬૮-૬૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આધ્માનલક્ષણમાહ– સાટોપમિત્યાદિ| સાટોપાદિલક્ષણયુક્તમુદરમાધ્માનં જાનીયાત્; સાટોપમિતિ આટોપશ્ચલનં તેન સહ વર્તત ઇતિ સાટોપમિતિ ગયદાસઃ; ગુડગુડાશબ્દ ઇતિ કાર્તિકઃ| આધ્માનમિતિ આધ્માતં વાતપૂર્ણચર્મપુટકસ્થાનીયમ્ ઉદરમિતિ પક્વાશયઃ, પ્રત્યાધ્માનસ્યામાશયસમ્ભવત્વાત્| ઘોરમિતિ કષ્ટપ્રદમ્| પ્રત્યાધ્માનમાહ– વિમુક્તેત્યાદિ| વિમુક્તં પાર્શ્વહૃદયં યેન તત્તથા| કફાકુલિતં વાતમિત્યર્થઃ||૬૮-૬૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અષ્ઠીલામાહ– નાભેરિત્યાદિ| અષ્ઠીલા ઉત્તરાપથે વર્તુલઃ પાષાણવિશેષ ઇતિ જેજ્જટમતાનુવાદી કાર્તિકઃ, કર્મકારાણાં વર્તુલા દીર્ઘા લૌહભાણ્ડીતિ ગયદાસઃ| ઊર્ધ્વમાયત ઉપરિદીર્ઘઃ| ઉન્નતઃ તિર્યગુન્નતઃ| વાતકૃતા અષ્ઠીલા વાતાષ્ઠીલેતિ સ્વરૂપપરં, વ્યાવૃત્ત્યભાવાત્| બહિર્માર્ગાવરોધિનીં વાતમૂત્રપુરીષાવરોધિનીમ્| એતામિત્યાદિ સૈવ જઠરે તિર્યગુત્થિતા તિર્યગાયતા પ્રત્યષ્ઠીલેતિ ભેદઃ| વાતવિણ્મૂત્રરોધિનીમિતિ વિશેષપરમ્||૭૦-૭૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અષ્ઠીલામાહ– નાભેરિત્યાદિ| અષ્ઠીલાવત્ અષ્ઠીલાસદૃશં ગ્રન્થિં વાતાષ્ઠીલાં વિજાનીયાત્| અષ્ઠીલા ઉત્તરાપથે વર્તુલઃ પાષાણવિશેષ ઇતિ જેજ્જટાનુવાદી કાર્તિકઃ, કર્મકારાણાં વર્તુલા દીર્ઘા લૌહભાણ્ડી ઇતિ ગયદાસઃ| ઘનં સંહતાવયવમ્| ઊર્ધ્વમાયતમુપરિદીર્ઘમ્| ઉન્નતં તિર્યગુન્નતમ્| વાતકૃતા અષ્ઠીલા વાતાષ્ઠીલા ઇતિ સ્વરૂપપરં, વ્યાવૃત્ત્યભાવાત્| બહિર્માર્ગનિરોધિની વાતમૂત્રપુરીષરોધિનીમ્| પ્રત્યષ્ઠીલામાહ– એતામિત્યાદિ| પ્રત્યષ્ઠીલેતિ ભેદઃ| વાતમૂત્રપુરીષરોધિનીમિતિ વિશેષપરમ્||૭૦-૭૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અષ્ઠીલાવ્યતિરિક્તામપિ વાતવિકૃતિં મૂત્રરોધિનીમાહ– મારુત ઇત્યાદિ| અનુગુણેઽનુલોમે| પ્રતિલોમે પ્રતિલોમગે મારુત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વિકારા અશ્મરીમૂત્રકૃચ્છ્રાદયઃ||૭૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અષ્ઠીલાવ્યતિરિક્તામપિ મૂત્રરોધિનીં વાતવિકૃતિમાહ– મારુત ઇત્યાદિ| અવિગુણેઽનુલોમે મારુત ઇત્યર્થઃ| વિકારાઃ અશ્મરીમૂત્રકૃચ્છ્રવાતકૃતાષ્ઠીલાકૃચ્છ્રાદયઃ||૭૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વેપથુવાતવિકારમાહ– સર્વેત્યાદિ| શિરસઃ કમ્પ ઇતિ સમ્બન્ધઃ; શિર ઇત્યવયવોપલક્ષણં, તેન હસ્તાદેરપિ કમ્પો વેપથુરિત્યર્થઃ|૭૪|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્વાઙ્ગકમ્પવાતમાહ– સર્વાઙ્ગેત્યાદિ| સર્વાઙ્ગસ્ય શિરસશ્ચ કમ્પ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| શિરસ ઇત્યવયવોપલક્ષણં, તેન હસ્તોદેરપિ કમ્પો વેપથુરિતિ|૭૪|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ખલ્લીત્યાદિ| ખલ્લી ‘સિરાવમોટન’ ઇતિ લોકે||૭૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ખલ્લીમાહ– ખલ્લીત્યાદિ| મોટિનીતિ પરિવર્તનશીલા||૭૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અધઃ પ્રતિહતો વાયુઃ શ્લેષ્મણા મારુતેન ચ| કરોત્યુદ્ગારબાહુલ્યમૂર્ધ્વવાતં પ્રચક્ષતે||૭૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઊર્ધ્વવાતમાહ– અધ ઇતિ||૭૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અનુક્તવાતરોગસઙ્ગ્રહણાર્થમાહ– સ્થાનેત્યાદિ| સ્થાનાનુરૂપૈર્લિઙ્ગૈર્યથા– કુક્ષિશૂલં, પૃષ્ઠશૂલં, નખભેદ ઇત્યાદિ| નામાનુરૂપૈર્લિઙ્ગૈર્યથા– શૂલમિત્યુક્તે કીલનિખાતવદ્વેદનાવિશેષ એવ ઉચ્યતે, તથા ભેદતોદાદિભિરપિ પીડાવિશેષ એવ ગમ્યતે| વાતા ઇતિ વાતવિકારાઃ, કાર્યકારણયોરભેદોપચારાત્| વાતાદિતિ પાઠે તુ વાતાદ્યે પક્ષવધાદય ઇતિ યોજ્યમ્||૭૬-૭૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અનુક્તવાતરોગસઙ્ગ્રહાર્થમાહ– સ્થાનેત્યાદિ| સ્થાનાનુરૂપૈર્લિઙ્ગૈર્યથા– કુક્ષિશૂલં, પૃષ્ઠશૂલં, નખભેદઃ| નામાનુરૂપૈર્યથા– કુક્ષિશૂલમિત્યુક્તે કીલનિખાતવદ્વેદનાવિષે એવોચ્યતે, તથા તોદભેદ ઇત્યાદિ પીડાવિશેષ એવ ગમ્યતે| પિત્તાદ્યૈરિતિ પિત્તશ્લેષ્મરુધિરૈઃ, સંસર્ગં દ્વિદોષજં ચ લક્ષયેત્| ઉક્તરોગાણાં કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમાહ– હન્વિત્યાદિ| એતેષ્વેકઃ કશ્ચિન્મુચ્યતે ઇત્યર્થઃ| પરં કઃ સિદ્ધ્યતિ, ય તરુણો ભવતિ| તથા નિરુપદ્રવાન્ ઉપદ્રવરહિતાન્||૭૬-૭૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતોપદ્રવાનાહ– વિસર્પેત્યાદિ| વાતા ઇતિ વાતવિકારાઃ, કાર્યકારણયોરભેદોપચારાત્| વાતાદિતિ પાઠે તુ વાતાત્ પક્ષવધાદય ઇતિ યોજ્યમ્| શૂનમિત્યાદિ શૂનં સશોથમ્| સુપ્તત્વચં સ્પર્શાનભિજ્ઞત્વગિન્દ્રિયમ્||૭૮-૭૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતોપદ્રવાનાહ– વિસર્પેત્યાદિ| વાતા ઇતિ વાતવિકારાઃ, કાર્યકારણયોરભેદોપચારેણ| વાતાત્ ઇતિ પાઠે તુ વાતાત્ પક્ષવધાદયઃ ઇતિ યોજ્યમ્, સઙ્ગો મૂત્રપુરીષવાતાપ્રવૃત્તિઃ| ક્ષીણં માંસબલં યસ્ય સ તથા| અસાધ્યમાહ– શૂનમિત્યાદિ| શૂનં શોથયુક્તમ્| સુપ્તત્વચં સ્પર્શાનભિજ્ઞત્વગિન્દ્રિયમ્| ભગ્નં ભગ્નાસ્થિ| રુજાર્તિમન્તમતીવ પીડયાઽઽર્તમ્||૭૮-૭૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇદાનીં પઞ્ચવિધસ્યાપિ પ્રકૃતિસ્થસ્ય વાયોર્લિઙ્ગં કાર્યં ચાહ– અવ્યાહતેત્યાદિ| યસ્યેતિ પુરુષસ્ય, અવ્યાહતગતિઃ અનવરુદ્ધમાર્ગઃ, સ્થાનસ્થઃ સ્વાશ્રયવ્યવસ્થિતઃ, પ્રકૃતિસ્થિતોઽક્ષીણશ્ચાપ્રવૃદ્ધઃ, એતદ્વિશેષણત્રયં હેતુહેતુમદ્ભાવેન યોજ્યમ્| વીતરોગો નીરોગઃ, કફપિત્તદુષ્ટેરપિ પ્રેરકવાતેનાન્તરીયકત્વાત્| અધિકં સમાઃ શતમિતિ પઞ્ચ દિનાધિકં સવિંશં વર્ષશતમ્| યદાહ વરાહઃ આયુર્નિરૂપણે– ‘સમાઃ ષષ્ટિર્દ્વિઘ્ના મનુજકરિણાં પઞ્ચ ચ નિશાઃ|’ ઇત્યાદિ||૮૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીં પઞ્ચવિધસ્યાપિ પ્રકૃતિસ્થસ્ય વાયોઃ કાર્યં લિઙ્ગં ચ પ્રાહ– અવ્યાહત ઇત્યાદિ| યસ્ય પુરુષસ્ય અવ્યાહતગતિઃ અરુદ્ધમાર્ગઃ, સ્થાનસ્થઃ સ્વાશયવ્યવસ્થિતઃ, પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ ન વૃદ્ધો ન ચ ક્ષીણઃ, વાયોર્વિશેષણત્રયમ્| વીતરોગો નીરોગઃ, કફપિત્તદુષ્ટેરપિ પ્રેરકવાતેનાન્તરીયકત્વાત્| અધિકં સમાઃ શતં પઞ્ચદિનાધિકં વિંશતિવર્ષશતમ્| યદાહ વરાહમિહિરે આયુર્નિરૂપણાધ્યાયે– “સમાઃ ષષ્ટિર્દ્વિઘ્ના મનુજકરિણાં પઞ્ચ ચ નિશાઃ” ઇતિ||૮૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વાતવ્યાધિનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં વાતવ્યાધિનિદાનમ્||૨૨||