൨൩. വാതരക്തനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതവ്യാധിവിശേഷത്വാത്തദനന്തരം വാതരക്തമാഹ| നനു, സുശ്രുതേ വാതരോഗാധ്യായേ ഏവ വാതരക്തം പഠിതം, തത് കുതോऽത്ര സങ്ഗ്രഹേ പൃഥക് പാഠഃ? ഉച്യതേ– സത്യപി വാതരോഗത്വേ നിദാനവൈശിഷ്ട്യാത് വിശിഷ്ടദോഷദൂഷ്യഖ്യാപനാര്ഥം ഹസ്താദിദേശ ഏവ സമ്പ്രാപ്തികഥനാര്ഥം ക്രിയാവിശേഷഖ്യാപനാര്ഥം ച പൃഥക്കരണമ്| അത ഏവ ചരകേऽപി വാതവ്യാധ്യനന്തരം പൃഥഗ്വാതരക്താധികാരഃ| നനു, ‘രുജസ്തീവ്രാഃ സസന്താപാ’ ഇത്യാദിനാ രക്തഗതസ്യ വാതസ്യ ലക്ഷണം വാതവ്യാധാവേവോക്തം, തതശ്ച വാതരക്താഭിധാനം പുനരുക്തം സ്യാത്; നൈവം, വാതരക്തം ഹി ദുഷ്ടേന വാതേന ദുഷ്ടേന രക്തേന ച വിശിഷ്ടസമ്പ്രാപ്തികം വികാരാന്തരമേവ| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “വായുഃ പ്രവൃദ്ധോ വൃദ്ധേന രക്തേനാവാരിതഃ പഥി| ക്രുദ്ധഃ സന്ദൂഷയേദ്രക്തം തജ്ജ്ഞേയം വാതശോണിതമ്||” (ച. ചി. അ. ൨൯) ഇതി| രക്തഗതവാതേ തു വാത ഏവ ദുഷ്ടോ രക്തമദുഷ്ടമേവ ഗച്ഛതീതി ഭേദഃ| ലവണാമ്ലേത്യാദി, ക്ലിന്നശുഷ്കശബ്ദൌ മാംസേന സമ്ബധ്യേതേ| പിണ്യാകസ്തിലകല്കഃ| നിഷ്പാവഃ ശിമ്ബിഃ, പലലം മാംസമ്| പ്രായശ ഇത്യാദി, സുകുമാരാ മൃദുദേഹാവയവാഃ, “തേഷാമല്പചേഷ്ടത്വാല്ലവണാദിഭിഃ രക്തം കടുതിക്തപ്രജാഗരാദിഭിശ്ച വാതഃ കുപ്യതി|” ഇതി ഈശാനഃ||൧-൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതവ്യാധിവിശേഷത്വാത്തദനന്തരം വാതരക്തമാഹ| നനു, സുശ്രുതേ വാതരോഗാധ്യായേ ഏവ വാതരക്തം പഠിതം, തത് കുതോऽത്ര സങ്ഗ്രഹേ പൃഥക് പഠിതമ്? ഉച്യതേ– സത്യപി വാതരോഗത്വേ നിദാനവൈശിഷ്ട്യാദ്വിശിഷ്ടസമ്പ്രാപ്തികഥനാര്ഥം ക്രിയാവിശേഷജ്ഞാപനാര്ഥം ച പൃഥക്കരണമ്| അത ഏവ ചരകേऽപി വാതവ്യാധ്യനന്തരം പൃഥഗ്വാതരക്താധ്യായ ഉക്തഃ| തസ്യ നിദാനമാഹ– ലവണേത്യാദി| ലവണാദിഭിര്ഭോജനൈഃ, തഥാ ക്ലിന്നശുഷ്കാമ്ബുജാദിഭിഃ, തഥാ കുലത്ഥാദിഭിഃ, തഥാ ദധ്യാദിഭിഃ, തഥാ വിരുദ്ധാദിഭിഃ, തഥാ പ്രായശഃ സുകുമാരാണാം പുംസാം, തഥാ മിഥ്യാഹാരവിഹാരിണാം സ്ഥൂലാനാം ച സുഖിനാം ച വാതരക്തം പ്രകുപ്യതി| ക്ലിന്നശുഷ്കശബ്ദൌ മാംസേന സമ്ബധ്യേതേ| പിണ്യാകഃ തിലകല്കഃ, നിഷ്പാവഃ ശിമ്ബിഃ, പലലം മാംസം, ക്ലിന്നം ശടിതമ്, അമ്ബുജാ മത്സ്യാദയഃ, ആരനാലാദയഃ കാഞ്ജികഭേദാഃ, സുരാ പിഷ്ടകൃതാ, ആസവോ മദ്യം, വിരുദ്ധം ക്ഷീരമത്സ്യാദി, അധ്യശനം ഭുക്തോപരിഭോജനം, സുകുമാരാ മൃദുദേഹാവയവാഃ, സ്ഥൂലാ മേദസ്വിനഃ, സുഖിനശ്ച സമ്യക്പ്രവൃത്ത്യാദിവര്ജിതാഃ; തേഷാമല്പചേഷ്ടത്വാത് ലവണാദിഭിഃ രക്തം, തിക്തകടുകഷായാദിഭിര്വാതശ്ച കുപ്യതീതി ഈശാനഃ||൧-൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഹസ്ത്യശ്വേത്യാദി| ഹസ്ത്യാദിഗമനം വാതവൃദ്ധൌ വിശേഷേണ രക്തസ്യ ദ്രവസ്യാധോഗമനേऽപി ഹേതുഃ, വിദാഹ്യന്നം ച ശോണിതവൃദ്ധൌ| ഹസ്ത്യാദിഗമനം വിശേഷേണ, പാദേനാപി ഗമനം ഹേതുരേവ| തത് രക്തമ്| സമ്പൃക്തം വായുനാ ദൂഷിതേന സ്വഹേതുവൃദ്ധേന| തത്പ്രാബല്യാദിതി ദ്വയോര്ദുഷ്ടത്വേऽപിവാതസ്യ പ്രാബല്യാത് ദോഷത്വേന പ്രാധാന്യാദ്വാതരക്തവ്യപദേശഃ, നതു രക്തവാത ഇതി||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഹസ്തീത്യാദി| വിദാഹി വിരൂഢകാദികമ്| അശ്നതഃ ഭുക്തവതഃ, വിദാഹാത് കൃഷ്ണശരീരഗതരക്തമാശു വിദഹതി, വിദാഹ്യന്നം ശോണിതവൃദ്ധൌ ഹസ്ത്യാദിഗമനം ച വിഷമപാദേനാപി ഗമനം ഹേതുഃ| തത്സമ്പൃക്തമിതി തദ്രക്തപിത്തം സംസൃഷ്ടം വായുനാ ദൂഷിതേന സ്വഹേതുവൃദ്ധേന സഹ, തത്പ്രാബല്യാദ്വാതരക്തമുച്യതേ– തത്പ്രാബല്യാദിതി ദ്വയോര്ദുഷ്ടത്വേऽപി വാതസ്യ പ്രാബല്യാദ്ദോഷത്വേന പ്രാധാന്യാദ്വാതരക്തവ്യപദേശഃ, നതു രക്തവാത ഇതി| തദ്വത്പിത്തമിതി ദുഷ്ടം പിത്തമിത്യര്ഥഃ| ദൂഷിതേനാസൃജാക്തമിതി ദൂഷിതേന രക്തേന മിശ്രം തഥാ ദുഷ്ടഃ ശ്ലേഷ്മാ ദൂഷിതേന രക്തേനാക്തോ മിശ്രഃ||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– സ്വേദേത്യാദി| സ്വേദോऽത്യര്ഥം ന വേതി ഘര്മാഗമനമത്യര്ഥം ഭവതി സര്വഥാ വാ ന ഭവതി, ഏതച്ച വ്യാധിമഹിമ്നാ കുഷ്ഠവത്| ക്ഷതേऽതിരുഗിതി യദി കാരണാന്തരാത് ക്ഷതം സ്യാത്തദാऽതിശയം രുജാ സ്യാത്, തദ്ദേശസ്യ ദുഷ്ടത്വാത്||൫-൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ– സ്വേദ ഇത്യാദി| ഘര്മാഗമനമത്യര്ഥം ഭവതി സര്വഥാ വാ ന ഭവതി, ഏതച്ച വ്യാധിമഹിമ്നാ കുഷ്ഠവത് ബോദ്ധവ്യമ്| കാര്ഷ്ണ്യമങ്ഗാനാമ്| ക്ഷതേऽതിരുഗിതി യദി കാരണാന്തരാത് ക്ഷതം ഭേദഃ സ്യാത്, തദാ ഹ്യതിശയേന രുജാ ഭവതി, തദ്ദേശസ്യ ദുഷ്ടത്വാത്| സദനമങ്ഗാനാമ്| പിഡികാപ്രാദുര്ഭാവോ ജാന്വാദിഷു, നിസ്തോദഃ പീഡാവിശേഷഃ, സുപ്തിസ്ത്വചഃ, വൈവര്ണ്യം വിച്ഛായതാ, ഏതത്പൂര്വരൂപം വാതരക്തസ്യ||൫-൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതരക്തസ്യ ദോഷാന്തരസംസര്ഗേണ ലക്ഷണാന്യാഹ– വാതേऽധിക ഇത്യാദി| വൃദ്ധിഹാനയ ഇതി വാതരക്തലക്ഷണാനാമ്| രക്ത ഇത്യാദി| രക്ത ഇത്യത്ര ‘അധിക’ ഇത്യനുവര്തനീയമ്, ഏവം വക്ഷ്യമാണപിത്താദിഷു| ഏതച്ചാരമ്ഭകരക്താദന്യദ്രക്താന്തരം ബോധ്യം, രക്തമപി രക്താന്തരദൂഷകം ഭവതി| യദുക്തം ദുഷ്ടരക്തലക്ഷണേ– “ പിത്തവദ്രക്തേനാതികൃഷ്ണം ച|” (സു. സൂ. അ. ൧൪) ഇതി| ശമം നൈതി ശാന്തിം ന യാതി| കഫ ഇത്യാദി| ദ്വന്ദ്വസര്വലിങ്ഗം ച സങ്കരാദിതി സങ്കരാത് ദ്വിദോഷത്രിദോഷമേലകാത് ദ്വന്ദ്വലിങ്ഗം സര്വലിങ്ഗം ച ക്രമാദ്വാതരക്തം ഭവതി||൮-൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദോഷാന്തരസംസര്ഗേ ലക്ഷണമാഹ– വാതേऽധിക ഇത്യാദി| തത്ര ജാനുജങ്ഘാദിസ്ഥാനേഷു ശൂലാദികം ജ്ഞേയം, തഥാ ശോഥസ്യ രൌക്ഷ്യാദികം വൃദ്ധിഹാനയശ്ച വിജ്ഞേയാഃ, ധമന്യാദീനാം സങ്കോചഃ| അങ്ഗഗ്രഹഃ ശീതദ്വേഷഃ, അനുപശയഃ അസാത്മ്യമ്; ശീതേന രോഗവൃദ്ധിഃ| രക്താധികലക്ഷണമാഹ– രക്ത ഇതി| രക്ത ഇത്യത്രാധിക ഇത്യനുവര്തനീയമ്, ഏവം വക്ഷ്യമാണപിത്താദിഷു| കണ്ഡൂക്ലേദൌ ശമം ന യാതഃ, ക്ലേദോ ദ്രവത്വമ്| ഏതച്ചാരമ്ഭകരക്താദ്രക്താന്തരം ബോദ്ധവ്യമ്| രക്തമപി രക്താന്തരദൂഷകം ഭവതി, യദുക്തം ദുഷ്ടരക്തലക്ഷണേ– “പിത്തവത് രക്തേനാതികൃഷ്ണം ച” ഇതി| പിത്താധികമാഹ– പിത്ത ഇതി| ഭൃശോഷ്മതാ സന്താപാധിക്യമ്| കഫാധികമാഹ– കഫ ഇതി| കഫാധികേ സ്തൈമിത്യമാര്ദ്രതാ, മന്ദാ അദാരുണാ, രുക് പീഡാ| ദ്വന്ദ്വജസാന്നിപാതികാവാഹ– ദ്വന്ദ്വമിത്യാദി| സങ്കരാത് ദ്വിദോഷമേലകാത് ത്രിദോഷമേലകാച്ച ദ്വന്ദ്വലിങ്ഗം സര്വലിങ്ഗം ച ഭവേത്||൮-൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പാദയോര്ജാതമപ്രതിക്രിയമാണം ദേശാന്തരം വ്യാപ്നോതി, പാദവദ്ധസ്തയോരപി ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ– പാദയോരിത്യാദി| ആഖോര്വിഷമിത്യനേന മന്ദവിസര്പണതാം ദര്ശിതവാന്; ഏതദ്വാതരക്തം ചരകേണ ദ്വിവിധമുക്തമ്| യദാഹ– “ഉത്താനമഥ ഗമ്ഭീരം ദ്വിവിധം വാതശോണിതമ്| ത്വങ്മാംസാശ്രയമുത്താനം ഗമ്ഭീരം ത്വന്തരാശ്രയമ്||” (ച. ചി. അ. ൨൯) ഇതി| സുശ്രുതേന തു കുഷ്ഠവദുത്പത്തൌ ഉത്താനസ്യോത്തരകാലം ഗമ്ഭീരത്വമുക്തമിതി മതഭേദ ഏവ||൧൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പാദയോര്ജാതമപ്രതിക്രിയമാണം പ്രദേശാന്തരം പ്രാപ്നോതി; പാദബദ്ധസ്തയോരപി ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ– പാദയോരിത്യാദി| കദാചിദിതി അപ്രതിക്രിയമാണമ്| ഹസ്തയോരപീതി മൂലമാസ്ഥായ| ആഖോര്വിഷമിവേത്യനേന മന്ദവിസര്പിതാം ദര്ശിതവാന്| ഏതച്ച വാതരക്തം ചരകേണ ദ്വിവിധമുക്തം തദ്യഥാ– “ഉത്താനമഥ ഗമ്ഭീരം ദ്വിവിധം വാതശോണിതമ്| ത്വങ്മാംസാശ്രയമുത്താനം ഗമ്ഭീരം ത്വന്തരാശ്രയമ്||” ഇതി||൧൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യത്വാദികമാഹ– ആജാന്വിത്യാദി| ആജാനു ജാനുപര്യന്തം ഗതമസാധ്യമ്| തഥാ സ്ഫുടിതാദികം സ്ഫുടിതം ദലിതത്വക്, പ്രഭിന്നം വിദീര്ണത്വക്| ഉപദ്രവൈരിത്യാദൌ ആദിശബ്ദേന വക്ഷ്യമാണാനാമസ്വപ്നാദീനാം ഗ്രഹണമ്| യാപ്യം സംവത്സരോത്ഥിതമിത്യനേന സംവത്സരാദര്വാക് സാധ്യം, യദി സ്ഫുടിതത്വഗാദയോ ന ഭവേയുരിത്യാഹുഃ| അസ്വപ്നേത്യാദി| പാങ്ഗുല്യം പങ്ഗുതാ| മോഹേനൈകേനേതി വചനാത് പൂര്വോക്തൈഃ സമസ്തൈര്ദ്വിത്ര്യാദിഭിശ്ചേതി ജ്ഞാപയതീതി||൧൪-൧൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഏതസ്യൈവാസാധ്യയാപ്യത്വേ ആഹ– ആജാന്വിത്യാദി| ആജാനു ജാനുപര്യന്തം ഗതമസാധ്യമ്| സ്ഫുടിതം ദലിതത്വക്| പ്രഭിന്നം വിദീര്ണമ്| പ്രസ്രുതം സ്രാവയുക്തമ്| ഉപദ്രവൈരിതി പ്രാണമാംസക്ഷയാദിഭിഃ, ആദിഗ്രഹണേന ച വക്ഷ്യമാണാനാമസ്വപ്നാദീനാം ഗ്രഹണമ്| യാപ്യം സംവത്സരോത്ഥിതമിത്യനേന സംവത്സരാദര്വാക് സാധ്യം, യദി സ്ഫുടിതത്വാദയോ ന ഭവേയുഃ| ഉപദ്രവാനാഹ– അസ്വപ്നേത്യാദി| മാംസകോഥോ മാംസഗലനമ്| മൂര്ഛായോ മൂര്ഛാ| അമന്ദരുക് പീഡാബാഹുല്യമ്| മോഹ ഇന്ദ്രിയാര്ഥാനാമ്| പാങ്ഗുല്യം പങ്ഗുതാ| മോഹേനൈകേനേതി വചനാത് പൂര്വോക്തൈഃ സമസ്തൈശ്ചേതി ജ്ഞാപയതി| പുനശ്ച സാധ്യാസാധ്യത്വമാഹ– അകൃത്സ്നേത്യാദി| യസ്യ ച സര്വേ ഉപദ്രവാ ഭവേയുഃ സോऽപ്യസാധ്യഃ| ‘അകൃത്സ്നോപദ്രവമ്’ ഇത്യാദികം മാധവേന ന ഗൃഹീതം, പുസ്തകാന്തരേഷു ദൃഷ്ടത്വാല്ലിഖിതമിതി||൧൪-൧൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം വാതരക്തനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം വാതരക്തനിദാനമ്||൨൩||