Adhikarana ವಾತರಕ್ತನಿದಾನಮ್ (೧-೩) · Śloka ೩
ಅಥ ವಾತರಕ್ತನಿದಾನಮ್ | ಲವಣಾಮ್ಲಕಟುಕ್ಷಾರಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾಜೀರ್ಣಭೋಜನಃ | ಕ್ಲಿನ್ನಶುಷ್ಕಾಮ್ಬುಜಾನೂಪಮಾಂಸಪಿಣ್ಯಾಕಮೂಲಕೈಃ ||೧|| ಕುಲತ್ಥಮಾಷನಿಷ್ಪಾವಶಾಕಾದಿಪಲಲೇಕ್ಷುಭಿಃ | ದಧ್ಯಾರನಾಲಸೌವೀರಶುಕ್ತತಕ್ರಸುರಾಸವೈಃ ||೨|| ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಕ್ರೋಧದಿವಾಸ್ವಪ್ನಪ್ರಜಾಗರೈಃ | ಪ್ರಾಯಶಃ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಿಣಾಮ್ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೯) | ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಸುಖಿನಾಂ ಚಾಪಿ ಕುಪ್ಯತೇ ವಾತಶೋಣಿತಮ್ ||೩|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೧) |
View original
अथ वातरक्तनिदानम् | लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनः | क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः ||१|| कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः | दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः ||२|| विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः | प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् | (च. चि. अ. २९) | स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ||३|| (सु. चि. अ. १) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ತದನನ್ತರಂ ವಾತರಕ್ತಮಾಹ| ನನು, ಸುಶ್ರುತೇ ವಾತರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ ಏವ ವಾತರಕ್ತಂ ಪಠಿತಂ, ತತ್ ಕುತೋಽತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪೃಥಕ್ ಪಾಠಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಸತ್ಯಪಿ ವಾತರೋಗತ್ವೇ ನಿದಾನವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಾತ್ ವಿಶಿಷ್ಟದೋಷದೂಷ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಹಸ್ತಾದಿದೇಶ ಏವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಕಥನಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಚ ಪೃಥಕ್ಕರಣಮ್| ಅತ ಏವ ಚರಕೇಽಪಿ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯನನ್ತರಂ ಪೃಥಗ್ವಾತರಕ್ತಾಧಿಕಾರಃ| ನನು, ‘ರುಜಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಸಸನ್ತಾಪಾ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ರಕ್ತಗತಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ವಾತವ್ಯಾಧಾವೇವೋಕ್ತಂ, ತತಶ್ಚ ವಾತರಕ್ತಾಭಿಧಾನಂ ಪುನರುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್; ನೈವಂ, ವಾತರಕ್ತಂ ಹಿ ದುಷ್ಟೇನ ವಾತೇನ ದುಷ್ಟೇನ ರಕ್ತೇನ ಚ ವಿಶಿಷ್ಟಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಕಂ ವಿಕಾರಾನ್ತರಮೇವ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ವಾಯುಃ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ವೃದ್ಧೇನ ರಕ್ತೇನಾವಾರಿತಃ ಪಥಿ| ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸನ್ದೂಷಯೇದ್ರಕ್ತಂ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ವಾತಶೋಣಿತಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೯) ಇತಿ| ರಕ್ತಗತವಾತೇ ತು ವಾತ ಏವ ದುಷ್ಟೋ ರಕ್ತಮದುಷ್ಟಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಭೇದಃ| ಲವಣಾಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ, ಕ್ಲಿನ್ನಶುಷ್ಕಶಬ್ದೌ ಮಾಂಸೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯೇತೇ| ಪಿಣ್ಯಾಕಸ್ತಿಲಕಲ್ಕಃ| ನಿಷ್ಪಾವಃ ಶಿಮ್ಬಿಃ, ಪಲಲಂ ಮಾಂಸಮ್| ಪ್ರಾಯಶ ಇತ್ಯಾದಿ, ಸುಕುಮಾರಾ ಮೃದುದೇಹಾವಯವಾಃ, “ತೇಷಾಮಲ್ಪಚೇಷ್ಟತ್ವಾಲ್ಲವಣಾದಿಭಿಃ ರಕ್ತಂ ಕಟುತಿಕ್ತಪ್ರಜಾಗರಾದಿಭಿಶ್ಚ ವಾತಃ ಕುಪ್ಯತಿ|” ಇತಿ ಈಶಾನಃ||೧-೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ತದನನ್ತರಂ ವಾತರಕ್ತಮಾಹ| ನನು, ಸುಶ್ರುತೇ ವಾತರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ ಏವ ವಾತರಕ್ತಂ ಪಠಿತಂ, ತತ್ ಕುತೋಽತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಸತ್ಯಪಿ ವಾತರೋಗತ್ವೇ ನಿದಾನವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಕಥನಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ ಚ ಪೃಥಕ್ಕರಣಮ್| ಅತ ಏವ ಚರಕೇಽಪಿ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯನನ್ತರಂ ಪೃಥಗ್ವಾತರಕ್ತಾಧ್ಯಾಯ ಉಕ್ತಃ| ತಸ್ಯ ನಿದಾನಮಾಹ– ಲವಣೇತ್ಯಾದಿ| ಲವಣಾದಿಭಿರ್ಭೋಜನೈಃ, ತಥಾ ಕ್ಲಿನ್ನಶುಷ್ಕಾಮ್ಬುಜಾದಿಭಿಃ, ತಥಾ ಕುಲತ್ಥಾದಿಭಿಃ, ತಥಾ ದಧ್ಯಾದಿಭಿಃ, ತಥಾ ವಿರುದ್ಧಾದಿಭಿಃ, ತಥಾ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಂ ಪುಂಸಾಂ, ತಥಾ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಿಣಾಂ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಚ ಸುಖಿನಾಂ ಚ ವಾತರಕ್ತಂ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಕ್ಲಿನ್ನಶುಷ್ಕಶಬ್ದೌ ಮಾಂಸೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯೇತೇ| ಪಿಣ್ಯಾಕಃ ತಿಲಕಲ್ಕಃ, ನಿಷ್ಪಾವಃ ಶಿಮ್ಬಿಃ, ಪಲಲಂ ಮಾಂಸಂ, ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಶಟಿತಮ್, ಅಮ್ಬುಜಾ ಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ, ಆರನಾಲಾದಯಃ ಕಾಞ್ಜಿಕಭೇದಾಃ, ಸುರಾ ಪಿಷ್ಟಕೃತಾ, ಆಸವೋ ಮದ್ಯಂ, ವಿರುದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿ, ಅಧ್ಯಶನಂ ಭುಕ್ತೋಪರಿಭೋಜನಂ, ಸುಕುಮಾರಾ ಮೃದುದೇಹಾವಯವಾಃ, ಸ್ಥೂಲಾ ಮೇದಸ್ವಿನಃ, ಸುಖಿನಶ್ಚ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾದಿವರ್ಜಿತಾಃ; ತೇಷಾಮಲ್ಪಚೇಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಲವಣಾದಿಭಿಃ ರಕ್ತಂ, ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾದಿಭಿರ್ವಾತಶ್ಚ ಕುಪ್ಯತೀತಿ ಈಶಾನಃ||೧-೩||