૨૩. વાતરક્તનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતવ્યાધિવિશેષત્વાત્તદનન્તરં વાતરક્તમાહ| નનુ, સુશ્રુતે વાતરોગાધ્યાયે એવ વાતરક્તં પઠિતં, તત્ કુતોઽત્ર સઙ્ગ્રહે પૃથક્ પાઠઃ? ઉચ્યતે– સત્યપિ વાતરોગત્વે નિદાનવૈશિષ્ટ્યાત્ વિશિષ્ટદોષદૂષ્યખ્યાપનાર્થં હસ્તાદિદેશ એવ સમ્પ્રાપ્તિકથનાર્થં ક્રિયાવિશેષખ્યાપનાર્થં ચ પૃથક્કરણમ્| અત એવ ચરકેઽપિ વાતવ્યાધ્યનન્તરં પૃથગ્વાતરક્તાધિકારઃ| નનુ, ‘રુજસ્તીવ્રાઃ સસન્તાપા’ ઇત્યાદિના રક્તગતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણં વાતવ્યાધાવેવોક્તં, તતશ્ચ વાતરક્તાભિધાનં પુનરુક્તં સ્યાત્; નૈવં, વાતરક્તં હિ દુષ્ટેન વાતેન દુષ્ટેન રક્તેન ચ વિશિષ્ટસમ્પ્રાપ્તિકં વિકારાન્તરમેવ| ઉક્તં હિ ચરકે– “વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો વૃદ્ધેન રક્તેનાવારિતઃ પથિ| ક્રુદ્ધઃ સન્દૂષયેદ્રક્તં તજ્જ્ઞેયં વાતશોણિતમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૨૯) ઇતિ| રક્તગતવાતે તુ વાત એવ દુષ્ટો રક્તમદુષ્ટમેવ ગચ્છતીતિ ભેદઃ| લવણામ્લેત્યાદિ, ક્લિન્નશુષ્કશબ્દૌ માંસેન સમ્બધ્યેતે| પિણ્યાકસ્તિલકલ્કઃ| નિષ્પાવઃ શિમ્બિઃ, પલલં માંસમ્| પ્રાયશ ઇત્યાદિ, સુકુમારા મૃદુદેહાવયવાઃ, “તેષામલ્પચેષ્ટત્વાલ્લવણાદિભિઃ રક્તં કટુતિક્તપ્રજાગરાદિભિશ્ચ વાતઃ કુપ્યતિ|” ઇતિ ઈશાનઃ||૧-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતવ્યાધિવિશેષત્વાત્તદનન્તરં વાતરક્તમાહ| નનુ, સુશ્રુતે વાતરોગાધ્યાયે એવ વાતરક્તં પઠિતં, તત્ કુતોઽત્ર સઙ્ગ્રહે પૃથક્ પઠિતમ્? ઉચ્યતે– સત્યપિ વાતરોગત્વે નિદાનવૈશિષ્ટ્યાદ્વિશિષ્ટસમ્પ્રાપ્તિકથનાર્થં ક્રિયાવિશેષજ્ઞાપનાર્થં ચ પૃથક્કરણમ્| અત એવ ચરકેઽપિ વાતવ્યાધ્યનન્તરં પૃથગ્વાતરક્તાધ્યાય ઉક્તઃ| તસ્ય નિદાનમાહ– લવણેત્યાદિ| લવણાદિભિર્ભોજનૈઃ, તથા ક્લિન્નશુષ્કામ્બુજાદિભિઃ, તથા કુલત્થાદિભિઃ, તથા દધ્યાદિભિઃ, તથા વિરુદ્ધાદિભિઃ, તથા પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં પુંસાં, તથા મિથ્યાહારવિહારિણાં સ્થૂલાનાં ચ સુખિનાં ચ વાતરક્તં પ્રકુપ્યતિ| ક્લિન્નશુષ્કશબ્દૌ માંસેન સમ્બધ્યેતે| પિણ્યાકઃ તિલકલ્કઃ, નિષ્પાવઃ શિમ્બિઃ, પલલં માંસં, ક્લિન્નં શટિતમ્, અમ્બુજા મત્સ્યાદયઃ, આરનાલાદયઃ કાઞ્જિકભેદાઃ, સુરા પિષ્ટકૃતા, આસવો મદ્યં, વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિ, અધ્યશનં ભુક્તોપરિભોજનં, સુકુમારા મૃદુદેહાવયવાઃ, સ્થૂલા મેદસ્વિનઃ, સુખિનશ્ચ સમ્યક્પ્રવૃત્ત્યાદિવર્જિતાઃ; તેષામલ્પચેષ્ટત્વાત્ લવણાદિભિઃ રક્તં, તિક્તકટુકષાયાદિભિર્વાતશ્ચ કુપ્યતીતિ ઈશાનઃ||૧-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– હસ્ત્યશ્વેત્યાદિ| હસ્ત્યાદિગમનં વાતવૃદ્ધૌ વિશેષેણ રક્તસ્ય દ્રવસ્યાધોગમનેઽપિ હેતુઃ, વિદાહ્યન્નં ચ શોણિતવૃદ્ધૌ| હસ્ત્યાદિગમનં વિશેષેણ, પાદેનાપિ ગમનં હેતુરેવ| તત્ રક્તમ્| સમ્પૃક્તં વાયુના દૂષિતેન સ્વહેતુવૃદ્ધેન| તત્પ્રાબલ્યાદિતિ દ્વયોર્દુષ્ટત્વેઽપિવાતસ્ય પ્રાબલ્યાત્ દોષત્વેન પ્રાધાન્યાદ્વાતરક્તવ્યપદેશઃ, નતુ રક્તવાત ઇતિ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– હસ્તીત્યાદિ| વિદાહિ વિરૂઢકાદિકમ્| અશ્નતઃ ભુક્તવતઃ, વિદાહાત્ કૃષ્ણશરીરગતરક્તમાશુ વિદહતિ, વિદાહ્યન્નં શોણિતવૃદ્ધૌ હસ્ત્યાદિગમનં ચ વિષમપાદેનાપિ ગમનં હેતુઃ| તત્સમ્પૃક્તમિતિ તદ્રક્તપિત્તં સંસૃષ્ટં વાયુના દૂષિતેન સ્વહેતુવૃદ્ધેન સહ, તત્પ્રાબલ્યાદ્વાતરક્તમુચ્યતે– તત્પ્રાબલ્યાદિતિ દ્વયોર્દુષ્ટત્વેઽપિ વાતસ્ય પ્રાબલ્યાદ્દોષત્વેન પ્રાધાન્યાદ્વાતરક્તવ્યપદેશઃ, નતુ રક્તવાત ઇતિ| તદ્વત્પિત્તમિતિ દુષ્ટં પિત્તમિત્યર્થઃ| દૂષિતેનાસૃજાક્તમિતિ દૂષિતેન રક્તેન મિશ્રં તથા દુષ્ટઃ શ્લેષ્મા દૂષિતેન રક્તેનાક્તો મિશ્રઃ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– સ્વેદેત્યાદિ| સ્વેદોઽત્યર્થં ન વેતિ ઘર્માગમનમત્યર્થં ભવતિ સર્વથા વા ન ભવતિ, એતચ્ચ વ્યાધિમહિમ્ના કુષ્ઠવત્| ક્ષતેઽતિરુગિતિ યદિ કારણાન્તરાત્ ક્ષતં સ્યાત્તદાઽતિશયં રુજા સ્યાત્, તદ્દેશસ્ય દુષ્ટત્વાત્||૫-૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય પૂર્વરૂપમાહ– સ્વેદ ઇત્યાદિ| ઘર્માગમનમત્યર્થં ભવતિ સર્વથા વા ન ભવતિ, એતચ્ચ વ્યાધિમહિમ્ના કુષ્ઠવત્ બોદ્ધવ્યમ્| કાર્ષ્ણ્યમઙ્ગાનામ્| ક્ષતેઽતિરુગિતિ યદિ કારણાન્તરાત્ ક્ષતં ભેદઃ સ્યાત્, તદા હ્યતિશયેન રુજા ભવતિ, તદ્દેશસ્ય દુષ્ટત્વાત્| સદનમઙ્ગાનામ્| પિડિકાપ્રાદુર્ભાવો જાન્વાદિષુ, નિસ્તોદઃ પીડાવિશેષઃ, સુપ્તિસ્ત્વચઃ, વૈવર્ણ્યં વિચ્છાયતા, એતત્પૂર્વરૂપં વાતરક્તસ્ય||૫-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતરક્તસ્ય દોષાન્તરસંસર્ગેણ લક્ષણાન્યાહ– વાતેઽધિક ઇત્યાદિ| વૃદ્ધિહાનય ઇતિ વાતરક્તલક્ષણાનામ્| રક્ત ઇત્યાદિ| રક્ત ઇત્યત્ર ‘અધિક’ ઇત્યનુવર્તનીયમ્, એવં વક્ષ્યમાણપિત્તાદિષુ| એતચ્ચારમ્ભકરક્તાદન્યદ્રક્તાન્તરં બોધ્યં, રક્તમપિ રક્તાન્તરદૂષકં ભવતિ| યદુક્તં દુષ્ટરક્તલક્ષણે– “ પિત્તવદ્રક્તેનાતિકૃષ્ણં ચ|” (સુ. સૂ. અ. ૧૪) ઇતિ| શમં નૈતિ શાન્તિં ન યાતિ| કફ ઇત્યાદિ| દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગં ચ સઙ્કરાદિતિ સઙ્કરાત્ દ્વિદોષત્રિદોષમેલકાત્ દ્વન્દ્વલિઙ્ગં સર્વલિઙ્ગં ચ ક્રમાદ્વાતરક્તં ભવતિ||૮-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દોષાન્તરસંસર્ગે લક્ષણમાહ– વાતેઽધિક ઇત્યાદિ| તત્ર જાનુજઙ્ઘાદિસ્થાનેષુ શૂલાદિકં જ્ઞેયં, તથા શોથસ્ય રૌક્ષ્યાદિકં વૃદ્ધિહાનયશ્ચ વિજ્ઞેયાઃ, ધમન્યાદીનાં સઙ્કોચઃ| અઙ્ગગ્રહઃ શીતદ્વેષઃ, અનુપશયઃ અસાત્મ્યમ્; શીતેન રોગવૃદ્ધિઃ| રક્તાધિકલક્ષણમાહ– રક્ત ઇતિ| રક્ત ઇત્યત્રાધિક ઇત્યનુવર્તનીયમ્, એવં વક્ષ્યમાણપિત્તાદિષુ| કણ્ડૂક્લેદૌ શમં ન યાતઃ, ક્લેદો દ્રવત્વમ્| એતચ્ચારમ્ભકરક્તાદ્રક્તાન્તરં બોદ્ધવ્યમ્| રક્તમપિ રક્તાન્તરદૂષકં ભવતિ, યદુક્તં દુષ્ટરક્તલક્ષણે– “પિત્તવત્ રક્તેનાતિકૃષ્ણં ચ” ઇતિ| પિત્તાધિકમાહ– પિત્ત ઇતિ| ભૃશોષ્મતા સન્તાપાધિક્યમ્| કફાધિકમાહ– કફ ઇતિ| કફાધિકે સ્તૈમિત્યમાર્દ્રતા, મન્દા અદારુણા, રુક્ પીડા| દ્વન્દ્વજસાન્નિપાતિકાવાહ– દ્વન્દ્વમિત્યાદિ| સઙ્કરાત્ દ્વિદોષમેલકાત્ ત્રિદોષમેલકાચ્ચ દ્વન્દ્વલિઙ્ગં સર્વલિઙ્ગં ચ ભવેત્||૮-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પાદયોર્જાતમપ્રતિક્રિયમાણં દેશાન્તરં વ્યાપ્નોતિ, પાદવદ્ધસ્તયોરપિ ભવતીતિ દર્શયન્નાહ– પાદયોરિત્યાદિ| આખોર્વિષમિત્યનેન મન્દવિસર્પણતાં દર્શિતવાન્; એતદ્વાતરક્તં ચરકેણ દ્વિવિધમુક્તમ્| યદાહ– “ઉત્તાનમથ ગમ્ભીરં દ્વિવિધં વાતશોણિતમ્| ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં ગમ્ભીરં ત્વન્તરાશ્રયમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૨૯) ઇતિ| સુશ્રુતેન તુ કુષ્ઠવદુત્પત્તૌ ઉત્તાનસ્યોત્તરકાલં ગમ્ભીરત્વમુક્તમિતિ મતભેદ એવ||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પાદયોર્જાતમપ્રતિક્રિયમાણં પ્રદેશાન્તરં પ્રાપ્નોતિ; પાદબદ્ધસ્તયોરપિ ભવતીતિ દર્શયન્નાહ– પાદયોરિત્યાદિ| કદાચિદિતિ અપ્રતિક્રિયમાણમ્| હસ્તયોરપીતિ મૂલમાસ્થાય| આખોર્વિષમિવેત્યનેન મન્દવિસર્પિતાં દર્શિતવાન્| એતચ્ચ વાતરક્તં ચરકેણ દ્વિવિધમુક્તં તદ્યથા– “ઉત્તાનમથ ગમ્ભીરં દ્વિવિધં વાતશોણિતમ્| ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં ગમ્ભીરં ત્વન્તરાશ્રયમ્||” ઇતિ||૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યત્વાદિકમાહ– આજાન્વિત્યાદિ| આજાનુ જાનુપર્યન્તં ગતમસાધ્યમ્| તથા સ્ફુટિતાદિકં સ્ફુટિતં દલિતત્વક્, પ્રભિન્નં વિદીર્ણત્વક્| ઉપદ્રવૈરિત્યાદૌ આદિશબ્દેન વક્ષ્યમાણાનામસ્વપ્નાદીનાં ગ્રહણમ્| યાપ્યં સંવત્સરોત્થિતમિત્યનેન સંવત્સરાદર્વાક્ સાધ્યં, યદિ સ્ફુટિતત્વગાદયો ન ભવેયુરિત્યાહુઃ| અસ્વપ્નેત્યાદિ| પાઙ્ગુલ્યં પઙ્ગુતા| મોહેનૈકેનેતિ વચનાત્ પૂર્વોક્તૈઃ સમસ્તૈર્દ્વિત્ર્યાદિભિશ્ચેતિ જ્ઞાપયતીતિ||૧૪-૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

એતસ્યૈવાસાધ્યયાપ્યત્વે આહ– આજાન્વિત્યાદિ| આજાનુ જાનુપર્યન્તં ગતમસાધ્યમ્| સ્ફુટિતં દલિતત્વક્| પ્રભિન્નં વિદીર્ણમ્| પ્રસ્રુતં સ્રાવયુક્તમ્| ઉપદ્રવૈરિતિ પ્રાણમાંસક્ષયાદિભિઃ, આદિગ્રહણેન ચ વક્ષ્યમાણાનામસ્વપ્નાદીનાં ગ્રહણમ્| યાપ્યં સંવત્સરોત્થિતમિત્યનેન સંવત્સરાદર્વાક્ સાધ્યં, યદિ સ્ફુટિતત્વાદયો ન ભવેયુઃ| ઉપદ્રવાનાહ– અસ્વપ્નેત્યાદિ| માંસકોથો માંસગલનમ્| મૂર્છાયો મૂર્છા| અમન્દરુક્ પીડાબાહુલ્યમ્| મોહ ઇન્દ્રિયાર્થાનામ્| પાઙ્ગુલ્યં પઙ્ગુતા| મોહેનૈકેનેતિ વચનાત્ પૂર્વોક્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચેતિ જ્ઞાપયતિ| પુનશ્ચ સાધ્યાસાધ્યત્વમાહ– અકૃત્સ્નેત્યાદિ| યસ્ય ચ સર્વે ઉપદ્રવા ભવેયુઃ સોઽપ્યસાધ્યઃ| ‘અકૃત્સ્નોપદ્રવમ્’ ઇત્યાદિકં માધવેન ન ગૃહીતં, પુસ્તકાન્તરેષુ દૃષ્ટત્વાલ્લિખિતમિતિ||૧૪-૧૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વાતરક્તનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં વાતરક્તનિદાનમ્||૨૩||