൪൭. ഉപദംശനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സ്ഥാനപ്രത്യാസത്തേരുപദംശനിദാനമാഹ– ഹസ്തേത്യാദി| നഖദന്തപാതാദിതി ബലവദനുരാഗോദയാത് നഖദന്തച്ഛേദസ്ഥാനത്വേനാനുക്തേऽപി മേഹനേ നഖദന്തപാതഃ; യദുക്തം കാമശാസ്ത്രേ– “ശാസ്ത്രസ്യ വിഷയസ്താവദ്യാവന്മന്ദരസാ നരാഃ| പ്രവൃത്തേ രതിചക്രേ തു ന ശാസ്ത്രം നാപി ച ക്രമഃ||” (കാ. സൂ. സാം. അ. ൨) ഇതി| കലഹാദിവശാദ്വാ മേഹനേ നഖദന്തപാതഃ| അധാവനാദപ്രക്ഷാലനാത്| രത്യതിസേവനാദിതി വ്യവായസ്യാത്യന്തസേവനാത്| യോനിപ്രദോഷാദിതി ദീര്ഘകര്കശരോമാദിയോഗാദ്യോനിദുഷ്ടേഃ| ശിശ്നേ മേഹനേ| വിവിധാപചാരൈരിതി അശുദ്ധസലിലപ്രക്ഷാലനബ്രഹ്മചാരിണീഗമനാദിഭിഃ| ഉപദംശസഞ്ജ്ഞാ ച ദംശനോപാധിമന്തരേണാപി രൂഢാ ബോദ്ധവ്യാ| യദ്യപ്യഭിഘാതക്ഷതേ മേഹനേ ഉപദംശ ആഗന്തുഃ ഷഷ്ഠഃ സമ്ഭാവ്യതേ, തഥാऽപി തസ്യ ദോഷലിങ്ഗയുക്തതയാ ദോഷജ ഏവാന്തര്ഭാവഃ||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വ്രണത്വസാമാന്യാത്സ്ഥാനപ്രത്യാസന്നത്വാദുപദംശനിദാനമ്| തസ്യ ഹേതുമാഹ– ഹസ്തേത്യാദി| നഖദന്തപാതാദിതി ബലവദനുരാഗോദയാത്പ്രബലകാമരാഗവശാത് കാമിനാം മേഹനേ ദന്തനഖപാതോ ഭവതി| യദുക്തം കാമശാസ്ത്രേ– “ശാസ്ത്രസ്യ വിഷയസ്താവദ്യാവന്മന്ദരസാ നരാഃ| രതിചക്രേ പ്രവൃത്തേ ച ന ശാസ്ത്രം നാപി ച ക്രമഃ||” ഇതി| കലഹാദിവശാദ്വാ മേഹനേ നഖദന്തപാതഃ| അധാവനാദപ്രക്ഷാലനാത്, അത്യുപസേവനാദിതി വ്യവായസ്യാത്യന്തസേവനാത്, യോനിപ്രദോഷാത് അല്പമഹാദ്വാരദീര്ഘകര്കശരോമസങ്കീര്ണദേശത്വാദിയോനിദോഷാത്, രോഗപ്രഭൃതേര്വാ യോനിദുഷ്ടേഃ| വിവിധോപചാരൈരിതി ക്ഷാരോഷ്ണമലിനാമ്ഭഃപ്രക്ഷാലനബ്രഹ്മചാരിണീഗമനാദിഭിഃ| പഞ്ചോപദംശാ ഇതി വാതേന, പിത്തേന, ശോണിതേന, കഫേന, സന്നിപാതേന; ഏവം പഞ്ച| യദ്യപ്യഭിഘാതക്ഷതേ മേഹനേ ഉപദംശ ആഗന്തുഃ ഷഷ്ഠഃ സമ്ഭവതി, തഥാऽപി തസ്യ ദോഷലിങ്ഗയുക്തതയാ ദോഷജ ഏവാന്തര്ഭാവഃ||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികമാഹ– പീതൈരിത്യാദി| സ്ഫോടൈരിത്യനുസഞ്ജനീയമ്| ഏവമുത്തരത്രാപി|൨|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതജോപദംശലക്ഷണമാഹ– സതോദേത്യാദി| ഭേദോ ദ്വിധാ ക്രിയത ഇവ| വ്യവസ്യേത് ജാനീയാത്| പിത്തജമാഹ– പീതൈരിത്യാദി| പിത്തൈ രക്തൈര്വേതി വികല്പഃ, പിത്തേന ബഹുക്ലേദയുതൈഃ ആര്ദ്രതാബഹുലൈഃ, സ്ഫോടൈരിതി ശേഷഃ|൨|

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രക്തജമാഹ– രക്താദിത്യാദി| രക്താത് പിശിതാവഭാസൈരിതി മാംസവത്താമ്രൈഃ സ്ഫോടൈഃ രക്താച്ഛോണിതാത് ഉപദംശം വ്യവസ്യേത്| ‘രക്തൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ രക്തൈഃ ശോണിതൈഃ||൨-൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രക്തജമാഹ– പിശിതാവഭാസൈരിത്യാദി| മാംസവത്താമ്രൈഃ സ്ഫോടൈഃ രക്താത് ശോണിതാത് ഉപദംശം വ്യവസ്യേത്| ‘രക്തൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്, തത്ര രക്തൈഃ ശോണിതൈഃ| കഫജമാഹ– സകണ്ഡുരൈഃ കണ്ഡൂയുതൈഃ, മഹദ്ഭിഃ മഹത്പരിഗ്രഹൈഃ, ഘനൈര്നിബിഡൈഃ, സ്ഫോടൈരിതി ശേഷഃ||൨-൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സന്നിപാതജമാഹ– നാനാവിധേത്യാദി| നാനാവിധസ്രാവരുജോപപന്നമിതി പ്രത്യേകദോഷോക്തസ്രാവവേദനായുക്തമ്| ത്രിമലോപദംശമിതി ത്രിദോഷോപദംശമ്|൪|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സന്നിപാതജമാഹ– നാനേത്യാദി| പ്രത്യേകദോഷോക്തസ്രാവവേദനായുക്തമ്| ത്രിമലോപദംശമിതി ത്രിദോഷോപദംശമസാധ്യമാഹുഃ|൪|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യതാമാഹ– വിശീര്ണേത്യാദി| മുഷ്കാവശേഷമിതി വിശീര്ണസമസ്തമേഹനമാംസത്വേനാവശിഷ്ടഫലകോഷമാത്രമ്||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വര്ജ്യമാഹ– വിശീര്ണേത്യാദി| വിശീര്ണമാംസം ശടിതമാംസം, കൃമിഭിഃ പ്രജഗ്ധം ഭക്ഷിതം, മുഷ്കാവശേഷമിതി ശീര്ണസമസ്തമേഹനമാംസത്വേനാവശിഷ്ടഫലകോശമാത്രം, ഏവമുക്തലക്ഷണോപദംശം പരിവര്ജയേത്||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉപക്രമേ ചികിത്സാകരണാര്ഥമാഹ– സഞ്ജാതേത്യാദി| വിഷയേ പ്രസക്ത ഇതി അതിവ്യവായരതഃ| കാലേന ചിരകാലേന||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉപക്രമേ ചികിത്സാകരണാര്ഥമാഹ– സഞ്ജാതേത്യാദി| യോ മൂഢോ വിഷയേ പ്രസക്തഃ വ്യവായാദിതത്പരഃ, സ തേനോപദംശേന കാലേന കാലാന്തരേണ മ്രിയതേ ശോഥാദിഭിരുപദ്രവൈഃ പ്രശീര്ണശിശ്നഃ ഗലിതമേഹനഃ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഏകസ്ഥാനത്വേനാത്ര ലിങ്ഗാര്ശ ആഹ– അങ്കുരൈരിത്യാദി| അങ്കുരൈരങ്കുരസദൃശൈരീഷദ്ദീര്ഘൈഃ, സങ്ഘാതൈര്മാംസപ്രതാനൈഃ, ‘സഞ്ജാതൈഃ’ ഇതി പാഠേ ‘മാംസൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ| താമ്രചൂഡശിഖോപമാ ഇതി താമ്രചൂഡഃ, കുക്കുടഃ, തച്ചൂഡാതുല്യാ| സന്ധാവിതി മേഢ്രരന്ധ്രസന്ധൌ, സര്വസന്ധിഗതേത്യനേന സര്വസന്ധേരുക്തത്വാത്| ഏഷാ ത്രിദോഷജാ, വര്തിരിതി യോജ്യമ്; അത ഏവ ‘സവേദനാ പിച്ഛിലാ ച ദുശ്ചികിത്സ്യാ ത്രിദോഷജാ|’ ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ| സുശ്രുതേ ക്വചിത് സ്ത്രീണാമപ്യുപദംശഃ പഠ്യതേ| യഥാ– “മേഢ്രസന്ധൌ വ്രണാഃ കേചിത് കേചിത് സര്വാശ്രയാസ്തഥാ| കുലത്ഥാകൃതയഃ കേചിത് കേചിത് പദ്മദലോപമാഃ|| രുജാദാഹാര്തിബഹുലാഃ കൃഷ്ണാസ്തോദസമന്വിതാഃ| ശീഘ്രം കേചിദ്വിസര്പന്തി ശനൈഃ കേചിത്തഥാऽപരേ| സ്ത്രീണാം പുംസാം ച ജായന്തേ ഉപദംശാഃ സുദാരുണാഃ||” ഇതി| കിന്തു സമാനതന്ത്രേഷ്വദര്ശനാദേതദനാര്ഷമാഹുഃ||൬-൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഏകസ്ഥാനത്വേനാത്ര ലിങ്ഗാര്ശ ആഹ– അങ്കുരൈരിത്യാദി| അങ്കുരസദൃശൈരീഷദ്ദീര്ഘസങ്ഘാതൈഃ മാംസപ്രതാനൈഃ| അന്യേ സന്ധാവിതി മേഢ്രരന്ധ്രസന്ധൌ, സര്വസന്ധിഗതേത്യനേന സര്വസന്ധേരുക്തത്വാത്, ഏഷാ ത്രിദോഷജാ, അത ഏവ “സവേദനാ പിച്ഛിലാ ച ദുശ്ചികിത്സ്യാ ത്രിദോഷജാ” ഇതി ക്വചിത്പഠ്യതേ| സുശ്രുതേ തു ക്വചിത് സ്ത്രീണാമപ്യുപദംശാഃ പഠ്യന്തേ| തദ്യഥാ– “മേഢ്രസന്ധൌ വ്രണാഃ കേചിത്കേചിത്സര്വാശ്രയാസ്തഥാ| കുലത്ഥാകൃതയഃ കേചിത്കേചിത്പദ്മദലോപമാഃ|| രുജാദാഹാര്തിബഹുലാഃ കൃഷ്ണാസ്തോദസമന്വിതാഃ| സ്ത്രീണാം പുംസാം ച ജായന്തേ ഉപദംശാഃ സുദാരുണാഃ||” ഇതി| കിന്തു സമാനതന്ത്രേഷ്വദര്ശനാദേതദനാര്ഷമാഹുഃ||൬-൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമുപദംശനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യകൃതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാമുപദംശനിദാനമ്||൪൭||