೪೭. ಉಪದಂಶನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ಥಾನಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತೇರುಪದಂಶನಿದಾನಮಾಹ– ಹಸ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ನಖದನ್ತಪಾತಾದಿತಿ ಬಲವದನುರಾಗೋದಯಾತ್ ನಖದನ್ತಚ್ಛೇದಸ್ಥಾನತ್ವೇನಾನುಕ್ತೇಽಪಿ ಮೇಹನೇ ನಖದನ್ತಪಾತಃ; ಯದುಕ್ತಂ ಕಾಮಶಾಸ್ತ್ರೇ– “ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿಷಯಸ್ತಾವದ್ಯಾವನ್ಮನ್ದರಸಾ ನರಾಃ| ಪ್ರವೃತ್ತೇ ರತಿಚಕ್ರೇ ತು ನ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನಾಪಿ ಚ ಕ್ರಮಃ||” (ಕಾ. ಸೂ. ಸಾಂ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಕಲಹಾದಿವಶಾದ್ವಾ ಮೇಹನೇ ನಖದನ್ತಪಾತಃ| ಅಧಾವನಾದಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾತ್| ರತ್ಯತಿಸೇವನಾದಿತಿ ವ್ಯವಾಯಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಸೇವನಾತ್| ಯೋನಿಪ್ರದೋಷಾದಿತಿ ದೀರ್ಘಕರ್ಕಶರೋಮಾದಿಯೋಗಾದ್ಯೋನಿದುಷ್ಟೇಃ| ಶಿಶ್ನೇ ಮೇಹನೇ| ವಿವಿಧಾಪಚಾರೈರಿತಿ ಅಶುದ್ಧಸಲಿಲಪ್ರಕ್ಷಾಲನಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೀಗಮನಾದಿಭಿಃ| ಉಪದಂಶಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚ ದಂಶನೋಪಾಧಿಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ರೂಢಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಯದ್ಯಪ್ಯಭಿಘಾತಕ್ಷತೇ ಮೇಹನೇ ಉಪದಂಶ ಆಗನ್ತುಃ ಷಷ್ಠಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯ ದೋಷಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತತಯಾ ದೋಷಜ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವಃ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ರಣತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಸ್ಥಾನಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನತ್ವಾದುಪದಂಶನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಹೇತುಮಾಹ– ಹಸ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ನಖದನ್ತಪಾತಾದಿತಿ ಬಲವದನುರಾಗೋದಯಾತ್ಪ್ರಬಲಕಾಮರಾಗವಶಾತ್ ಕಾಮಿನಾಂ ಮೇಹನೇ ದನ್ತನಖಪಾತೋ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಕಾಮಶಾಸ್ತ್ರೇ– “ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿಷಯಸ್ತಾವದ್ಯಾವನ್ಮನ್ದರಸಾ ನರಾಃ| ರತಿಚಕ್ರೇ ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಚ ನ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನಾಪಿ ಚ ಕ್ರಮಃ||” ಇತಿ| ಕಲಹಾದಿವಶಾದ್ವಾ ಮೇಹನೇ ನಖದನ್ತಪಾತಃ| ಅಧಾವನಾದಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾತ್, ಅತ್ಯುಪಸೇವನಾದಿತಿ ವ್ಯವಾಯಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಸೇವನಾತ್, ಯೋನಿಪ್ರದೋಷಾತ್ ಅಲ್ಪಮಹಾದ್ವಾರದೀರ್ಘಕರ್ಕಶರೋಮಸಙ್ಕೀರ್ಣದೇಶತ್ವಾದಿಯೋನಿದೋಷಾತ್, ರೋಗಪ್ರಭೃತೇರ್ವಾ ಯೋನಿದುಷ್ಟೇಃ| ವಿವಿಧೋಪಚಾರೈರಿತಿ ಕ್ಷಾರೋಷ್ಣಮಲಿನಾಮ್ಭಃಪ್ರಕ್ಷಾಲನಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೀಗಮನಾದಿಭಿಃ| ಪಞ್ಚೋಪದಂಶಾ ಇತಿ ವಾತೇನ, ಪಿತ್ತೇನ, ಶೋಣಿತೇನ, ಕಫೇನ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನ; ಏವಂ ಪಞ್ಚ| ಯದ್ಯಪ್ಯಭಿಘಾತಕ್ಷತೇ ಮೇಹನೇ ಉಪದಂಶ ಆಗನ್ತುಃ ಷಷ್ಠಃ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯ ದೋಷಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತತಯಾ ದೋಷಜ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವಃ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪೀತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಫೋಟೈರಿತ್ಯನುಸಞ್ಜನೀಯಮ್| ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ|೨|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಜೋಪದಂಶಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸತೋದೇತ್ಯಾದಿ| ಭೇದೋ ದ್ವಿಧಾ ಕ್ರಿಯತ ಇವ| ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ ಜಾನೀಯಾತ್| ಪಿತ್ತಜಮಾಹ– ಪೀತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೈ ರಕ್ತೈರ್ವೇತಿ ವಿಕಲ್ಪಃ, ಪಿತ್ತೇನ ಬಹುಕ್ಲೇದಯುತೈಃ ಆರ್ದ್ರತಾಬಹುಲೈಃ, ಸ್ಫೋಟೈರಿತಿ ಶೇಷಃ|೨|

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರಕ್ತಜಮಾಹ– ರಕ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಾತ್ ಪಿಶಿತಾವಭಾಸೈರಿತಿ ಮಾಂಸವತ್ತಾಮ್ರೈಃ ಸ್ಫೋಟೈಃ ರಕ್ತಾಚ್ಛೋಣಿತಾತ್ ಉಪದಂಶಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್| ‘ರಕ್ತೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ರಕ್ತೈಃ ಶೋಣಿತೈಃ||೨-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಕ್ತಜಮಾಹ– ಪಿಶಿತಾವಭಾಸೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸವತ್ತಾಮ್ರೈಃ ಸ್ಫೋಟೈಃ ರಕ್ತಾತ್ ಶೋಣಿತಾತ್ ಉಪದಂಶಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್| ‘ರಕ್ತೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್, ತತ್ರ ರಕ್ತೈಃ ಶೋಣಿತೈಃ| ಕಫಜಮಾಹ– ಸಕಣ್ಡುರೈಃ ಕಣ್ಡೂಯುತೈಃ, ಮಹದ್ಭಿಃ ಮಹತ್ಪರಿಗ್ರಹೈಃ, ಘನೈರ್ನಿಬಿಡೈಃ, ಸ್ಫೋಟೈರಿತಿ ಶೇಷಃ||೨-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಾಹ– ನಾನಾವಿಧೇತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾವಿಧಸ್ರಾವರುಜೋಪಪನ್ನಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷೋಕ್ತಸ್ರಾವವೇದನಾಯುಕ್ತಮ್| ತ್ರಿಮಲೋಪದಂಶಮಿತಿ ತ್ರಿದೋಷೋಪದಂಶಮ್|೪|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಾಹ– ನಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷೋಕ್ತಸ್ರಾವವೇದನಾಯುಕ್ತಮ್| ತ್ರಿಮಲೋಪದಂಶಮಿತಿ ತ್ರಿದೋಷೋಪದಂಶಮಸಾಧ್ಯಮಾಹುಃ|೪|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ವಿಶೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಮುಷ್ಕಾವಶೇಷಮಿತಿ ವಿಶೀರ್ಣಸಮಸ್ತಮೇಹನಮಾಂಸತ್ವೇನಾವಶಿಷ್ಟಫಲಕೋಷಮಾತ್ರಮ್||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವರ್ಜ್ಯಮಾಹ– ವಿಶೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೀರ್ಣಮಾಂಸಂ ಶಟಿತಮಾಂಸಂ, ಕೃಮಿಭಿಃ ಪ್ರಜಗ್ಧಂ ಭಕ್ಷಿತಂ, ಮುಷ್ಕಾವಶೇಷಮಿತಿ ಶೀರ್ಣಸಮಸ್ತಮೇಹನಮಾಂಸತ್ವೇನಾವಶಿಷ್ಟಫಲಕೋಶಮಾತ್ರಂ, ಏವಮುಕ್ತಲಕ್ಷಣೋಪದಂಶಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಪಕ್ರಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಾರ್ಥಮಾಹ– ಸಞ್ಜಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಯೇ ಪ್ರಸಕ್ತ ಇತಿ ಅತಿವ್ಯವಾಯರತಃ| ಕಾಲೇನ ಚಿರಕಾಲೇನ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಪಕ್ರಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಾರ್ಥಮಾಹ– ಸಞ್ಜಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಮೂಢೋ ವಿಷಯೇ ಪ್ರಸಕ್ತಃ ವ್ಯವಾಯಾದಿತತ್ಪರಃ, ಸ ತೇನೋಪದಂಶೇನ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಮ್ರಿಯತೇ ಶೋಥಾದಿಭಿರುಪದ್ರವೈಃ ಪ್ರಶೀರ್ಣಶಿಶ್ನಃ ಗಲಿತಮೇಹನಃ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಏಕಸ್ಥಾನತ್ವೇನಾತ್ರ ಲಿಙ್ಗಾರ್ಶ ಆಹ– ಅಙ್ಕುರೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಕುರೈರಙ್ಕುರಸದೃಶೈರೀಷದ್ದೀರ್ಘೈಃ, ಸಙ್ಘಾತೈರ್ಮಾಂಸಪ್ರತಾನೈಃ, ‘ಸಞ್ಜಾತೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ‘ಮಾಂಸೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಾಮ್ರಚೂಡಶಿಖೋಪಮಾ ಇತಿ ತಾಮ್ರಚೂಡಃ, ಕುಕ್ಕುಟಃ, ತಚ್ಚೂಡಾತುಲ್ಯಾ| ಸನ್ಧಾವಿತಿ ಮೇಢ್ರರನ್ಧ್ರಸನ್ಧೌ, ಸರ್ವಸನ್ಧಿಗತೇತ್ಯನೇನ ಸರ್ವಸನ್ಧೇರುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಜಾ, ವರ್ತಿರಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್; ಅತ ಏವ ‘ಸವೇದನಾ ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ಚ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ತ್ರಿದೋಷಜಾ|’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಕ್ವಚಿತ್ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಪ್ಯುಪದಂಶಃ ಪಠ್ಯತೇ| ಯಥಾ– “ಮೇಢ್ರಸನ್ಧೌ ವ್ರಣಾಃ ಕೇಚಿತ್ ಕೇಚಿತ್ ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾಸ್ತಥಾ| ಕುಲತ್ಥಾಕೃತಯಃ ಕೇಚಿತ್ ಕೇಚಿತ್ ಪದ್ಮದಲೋಪಮಾಃ|| ರುಜಾದಾಹಾರ್ತಿಬಹುಲಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಸ್ತೋದಸಮನ್ವಿತಾಃ| ಶೀಘ್ರಂ ಕೇಚಿದ್ವಿಸರ್ಪನ್ತಿ ಶನೈಃ ಕೇಚಿತ್ತಥಾಽಪರೇ| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚ ಜಾಯನ್ತೇ ಉಪದಂಶಾಃ ಸುದಾರುಣಾಃ||” ಇತಿ| ಕಿನ್ತು ಸಮಾನತನ್ತ್ರೇಷ್ವದರ್ಶನಾದೇತದನಾರ್ಷಮಾಹುಃ||೬-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಏಕಸ್ಥಾನತ್ವೇನಾತ್ರ ಲಿಙ್ಗಾರ್ಶ ಆಹ– ಅಙ್ಕುರೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಕುರಸದೃಶೈರೀಷದ್ದೀರ್ಘಸಙ್ಘಾತೈಃ ಮಾಂಸಪ್ರತಾನೈಃ| ಅನ್ಯೇ ಸನ್ಧಾವಿತಿ ಮೇಢ್ರರನ್ಧ್ರಸನ್ಧೌ, ಸರ್ವಸನ್ಧಿಗತೇತ್ಯನೇನ ಸರ್ವಸನ್ಧೇರುಕ್ತತ್ವಾತ್, ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಜಾ, ಅತ ಏವ “ಸವೇದನಾ ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ಚ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ತ್ರಿದೋಷಜಾ” ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ಪಠ್ಯತೇ| ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಕ್ವಚಿತ್ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಪ್ಯುಪದಂಶಾಃ ಪಠ್ಯನ್ತೇ| ತದ್ಯಥಾ– “ಮೇಢ್ರಸನ್ಧೌ ವ್ರಣಾಃ ಕೇಚಿತ್ಕೇಚಿತ್ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾಸ್ತಥಾ| ಕುಲತ್ಥಾಕೃತಯಃ ಕೇಚಿತ್ಕೇಚಿತ್ಪದ್ಮದಲೋಪಮಾಃ|| ರುಜಾದಾಹಾರ್ತಿಬಹುಲಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಸ್ತೋದಸಮನ್ವಿತಾಃ| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚ ಜಾಯನ್ತೇ ಉಪದಂಶಾಃ ಸುದಾರುಣಾಃ||” ಇತಿ| ಕಿನ್ತು ಸಮಾನತನ್ತ್ರೇಷ್ವದರ್ಶನಾದೇತದನಾರ್ಷಮಾಹುಃ||೬-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುಪದಂಶನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯಕೃತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಮುಪದಂಶನಿದಾನಮ್||೪೭||