೨೭. ಉದಾವರ್ತಾನಾಹನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉದಾವರ್ತೇಽಪಿ ಶೂಲಂ ಭವತೀತಿ ಶೂಲಾನನ್ತರಮುದಾವರ್ತಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ರಮಶ್ರು, ಇನ್ದ್ರಿಯಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಶುಕ್ರಂ, ಕ್ಷುತ್ ಬುಭುಕ್ಷಾ| ಧೃತ್ಯಾ ವೇಗವಿಧಾರಣೇನ| ಏತೇ ವಾತಾದಯಸ್ತ್ರಯೋದಶ ನಿಯಮಾರ್ಥಾಃ; ತೇನಾನ್ಯೇಷಾಂ ಕ್ರೋಧಾದೀನಾಂ ವೇಗವಿಧಾರಣಂ ನ ತದ್ಧೇತುಃ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಹೇತುತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಲೋಭಶೋಕಭಯಕ್ರೋಧಮಾನವೇಗಾನ್ ವಿಧಾರಯೇತ್|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೋದಾವರ್ತೇಷು ಚ ವಾಯುರೇವ ಕಾರಣಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸರ್ವೇಷ್ವೇತೇಷು ವಿಧಿವದುದಾವರ್ತೇಷು ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ| ವಾಯೋಃ ಕ್ರಿಯಾ ವಿಧಾತವ್ಯಾಃ ಸ್ವಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪತ್ತಯೇ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೫) ಇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಭೂತೇನ ವೇಗವಿಧಾರಣೇನಾವೃತಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ವರ್ತನಮಿತ್ಯುದಾವರ್ತನಿರುಕ್ತಿಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಮಾವರ್ತೋ ಗಮನಮಿತ್ಯುದಾವರ್ತಮಾಹುಃ; ತನ್ನ, ಅಶ್ರುಸ್ರಾವಾದೇರವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್; ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ವಾ ಸಮಾಧೇಯಮ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉದಾವರ್ತೇ ಶೂಲಂ ಭವತೀತಿ ಶೂಲಾನನ್ತರಮುದಾವರ್ತಾರಮ್ಭಃ| ಉದಾವರ್ತಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇಷಾಂ ಧೃತ್ಯಾ ವೇಗವಿಧಾರಣೇನ; ಅಶ್ರು ಚಕ್ಷುರ್ಜಲಂ, ಕ್ಷವಶ್ಛಿಕ್ಕಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಶಬ್ದೇನ ಶುಕ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ಕ್ಷುತ್ ಕ್ಷುಧಾ, ಏತೇ ವಾತಾದಯಸ್ತ್ರಯೋದಶ ನಿಯಮಾರ್ಥಾಃ, ತೇನಾನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಕೋಪಾದೀನಾಂ ವಿಧಾರಣಂ ನ ತದ್ಧೇತುಃ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಹೇತುತ್ವಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಲೋಭಶೋಕಭಯಕ್ರೋಧಮಾನವೇಗಾನ್ವಿಧಾರಯೇತ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇಷೂದಾವರ್ತೇಷು ವಾಯುರೇವ ಕಾರಣಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಾಚಾರ್ಯಃ– “ಸರ್ವೇಷ್ವೇತೇಷು ವಿಧಿವದುದಾವರ್ತೇಷು ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ| ವಾಯೋಃ ಕ್ರಿಯಾ ವಿಧಾತವ್ಯಾಃ ಸ್ವಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪತ್ತಯೇ||” ಇತಿ| ಉದ್ಭೂತೇನ ವೇಗವಿಧಾರಣೇನಾವೃತಸ್ಯ ವಾಯೋರಾವರ್ತನಮುದಾವರ್ತ ಇತಿ ನಿರುಕ್ತಿಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಮಾವರ್ತೋ ಗಮನಮಿತ್ಯುದಾವರ್ತ ಇತ್ಯಾಹುಃ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತವಾತಾದ್ಯುದಾವರ್ತಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ಇತಿ ತೋದಶೂಲಾದಯಃ| ಮೇಹನಂ ಶೇಫಃ| ವಿನಾಮ ಆನಾಹಪೀಡಯಾ (ಬನ್ಧನವತ್ಪೀಡಯಾ) ನತಗಾತ್ರತ್ವಮ್| ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋರಾನಾಹೋ ಬನ್ಧನವತ್ಪೀಡಾ| ನೇತ್ರೋದಕಮಶ್ರು, ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಗತಮಮುಞ್ಚತೋ ‘ನರಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಚಕಾರಾತ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಹೃದ್ರೋಗಾರುಚಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅರ್ಧಾವಭೇದೋಽರ್ಧಶಿರಃಶೂಲಮ್| ಕೂಜೋಽವ್ಯಕ್ತಭಾಷಣಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ವಾಯೋರಪ್ರವೃತ್ತಿರುಚ್ಛ್ವಾಸನಿರೋಧಃ| ಘೋರಾ ವಿಕಾರಾಃ ಪವನಜಾ ಹಿಕ್ಕಾದಯಃ| ಮೂತ್ರಾಶಯೇ ಬಸ್ತೌ, ‘ಮೂತ್ರಾಯನ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ವೈಶಬ್ದಃ ಪಾದಪೂರಣೇ| ತತ್ಸ್ರವಣಂ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸ್ಯನ್ದನಮ್| ಅತಿಜಾಡ್ಯಂ ಗೌರವಮ್| ‘ಶಿರೋಗಾತ್ರಾಕ್ಷಿಗೌರವಮ್’ ಇತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪಾಠಃ||೨-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಕ್ತವಾತಾದ್ಯುದಾವರ್ತಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾನವಾತಸ್ಯ ಧಾರಣಾತ್ ಆಧ್ಮಾನಂ ಧ್ಮಾತಮಿವೋದರೇ, ಸಙ್ಗೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಕ್ಲಮೋಽನಾಯಾಸಶ್ರಮಃ, ರುಜಾ ಉದರೇ, ಅನ್ಯೇ ಇತಿ ಶೂಲತೋದಾದಯಃ| ಪುರೀಷಾವರೋಧಜಮಾಹ– ಆಟೋಪೇತ್ಯಾದಿ| ಪುರೀಷವೇಗೇ ಧಾರಿತೇ ಸತಿ ಆಟೋಪಃ ಸರುಕ್ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ| ಶೂಲಮಿತಿ ಪಕ್ವಾಶಯೇ, ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ಕರ್ತನವದ್ವ್ಯಥಾ, ಸಙ್ಗಃ ಪುರೀಷಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಊರ್ಧ್ವವಾತ ಉದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಮ್, ಅಥವಾ ಮುಖಾತ್ ಪುರೀಷನಿರ್ಗಮನಮ್ ಊರ್ಧ್ವವಾತಾದೇವ| ಮೂತ್ರನಿಗ್ರಹಜಮಾಹ– ಬಸ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರನಿಗ್ರಹೇ ಮೂತ್ರವಿಧಾರಣೇ ಸತಿ, ಬಸ್ತೌ ಮೂತ್ರಾಶಯೇ, ಮೇಹನೇ ಮೇಢ್ರೇ, ಶೂಲಂ ವ್ಯಥಾ, ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮಲ್ಪಮಲ್ಪಂ ಕಷ್ಟೇನ ಮೂತ್ರಪ್ರವರ್ತನಂ, ವಿನಾಮಃ ಆನಾಹಪೀಡಯಾ ನತಗಾತ್ರತ್ವಂ, ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋರೂರುಸನ್ಧ್ಯೋಃ ಆನಾಹಃ ಪೂರ್ಣತ್ವಮ್| ಜೃಮ್ಭಾಘಾತಜಮಾಹ– ಮನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಲಂ ಮನ್ಯಾಕಣ್ಠಯೋಃ ಸ್ತಮ್ಭಃ, ಶಿರೋರೋಗಾಃ ಪವನಜಾಃ, ತಥಾಽಕ್ಷಿನಾಸಾದೀನಾಂ ಪವನಜಾ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ, ತೀವ್ರಾ ದಾರುಣಾಃ, ತಥಾ ಕರ್ಣರೋಗಾಃ ಸ್ಯುರ್ಜೃಮ್ಭಾವಿಧಾರಣಾತ್| ಅಶ್ರೂದಾವರ್ತಮಾಹ– ಆನನ್ದಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ನೇತ್ರೋದಕಮಾನನ್ದಜನಿತಂ ಶೋಕಜಂ ವಾ ದ್ವಿವಿಧಮಪಿ ಲೋಚನಜಲಂ, ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಗತಮುಞ್ಚತೋ ‘ನರಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶಿರೋಗುರುತ್ವಾದಯೋ ರೋಗಾಃ ಪೀನಸೇನ ಸಹ ತೀವ್ರಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ಚಕಾರಾತ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಹೃದ್ರೋಗಾರುಚಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಛಿಕ್ಕೋದಾವರ್ತಮಾಹ– ಮನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷವಥೋಃ ಛಿಕ್ಕಾಯಾಃ, ಅರ್ಧಾವಭೇದಕೋಽರ್ಧಶಿರಃಶೂಲಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣೇ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಶ್ರವಣನಯನನಾಸಾನಾಮಯಥಾರ್ಥಂ ವಿಪರ್ಯಯಗ್ರಹಣಮ್| ಉದ್ಗಾರೋದಾವರ್ತಮಾಹ– ಕಣ್ಠೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗಾರೇ ವಿಧಾರಿತೇ ಸತಿ ಕಣ್ಠಮುಖಯೋಃ ಪೂರ್ಣತ್ವಮಾಹಾರೇಣ ವೇತಿ, ಅತೀವ ತೋದಃ ಹೃದ್ಯಾಮಾಶಯೇ ವಾಽತಿವ್ಯಥಾ, ಕೂಜಃ ಅವ್ಯಕ್ತಭಾಷಣಂ, ವಾಯೋರಪ್ರವೃತ್ತಿರುಚ್ಛ್ವಾಸಾದಿನಿರೋಧಃ, ಘೋರಾ ವಿಕಾರಾಃ ಪವನಜಾ ಹಿಕ್ಕಾದಯಃ| ಛರ್ದ್ಯುದಾವರ್ತಮಾಹ– ಕೋಠೋ ವರಟೀದಷ್ಟಸಂಸ್ಥಾನಃ, ವ್ಯಙ್ಗಂ ಮುಖಲಾಞ್ಛನಂ, ಶೋಫಾದಯಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಶುಕ್ರೋದಾವರ್ತಮಾಹ– ಮೂತ್ರಾಶಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೈಥುನಪ್ರವೃತ್ತೌ ಶುಕ್ರವಿಧಾರಣಾತ್| ಮೂತ್ರಾಶಯೇ ಬಸ್ತೌ; ಅನ್ಯೇ ‘ಮೂತ್ರಾಯನೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇ ಗುದಮುಷ್ಕಯೋಶ್ಚ ಶ್ವಯಥುಃ, ವೈಶಬ್ದಃ ಪಾದಪೂರಣೇ, ತೇಷ್ವೇವ ಪೀಡಾ| ಮೂತ್ರನಿಗ್ರಹೋ ಮೂತ್ರಾಘಾತಃ, ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀ ರೋಗಃ, ತತ್ಸ್ರವಣಂ ಶುಕ್ರಸ್ಪನ್ದನಂ, ತೇ ವಿಕಾರಾ ಇತಿ ವಾತಕುಣ್ಡಲ್ಯಾದಯಃ| ಕ್ಷುದುದಾವರ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತನ್ದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾಭೇದಃ, ಅಙ್ಗಮರ್ದೋಽಙ್ಗಭಙ್ಗಃ, ಶ್ರಮಃ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ, ದೃಷ್ಟೇಃ ಕೃಶತಾ ಮಾನ್ದ್ಯಂ, ಚಕಾರಾತ್ ಕಾರ್ಶ್ಯದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಯಃ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ| ತೃಡುದಾವರ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಣ್ಠೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರವಣಾವರೋಧಃ ಶಬ್ದಸ್ಯಾಗ್ರಹಣಮ್ ಅಙ್ಗುಲಿಪಿಹಿತ ಇವ| ಶ್ವಾಸೋದಾವರ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ರಾನ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರಾನ್ತಸ್ಯ ಧಾವನಾದಿನಾ ಖಿನ್ನಸ್ಯ, ನಿಃಶ್ವಾಸವಿನಿಗ್ರಹೇಣ ಹೃದ್ರೋಗಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಹೃದ್ರೋಗೋ ಹೃದಯವಿಕಾರಃ, ಮೋಹೋ ಮೂರ್ಛಾ, ಗುಲ್ಮಸ್ಯಾಪಿ ಸಮ್ಭವಃ| ನಿದ್ರೋದಾವರ್ತಮಾಹ– ಜೃಮ್ಭೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷ್ಣೋಃ ಶಿರಸಿ ಚ ಜಾಡ್ಯಂ ಗೌರವಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಜೃಮ್ಭಾಽಙ್ಗಮರ್ದೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋಭಿಜಾಡ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಶಿರಸ್ಯತಿಗೌರವಮ್||೨-೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವೇಗನಿರೋಧಜಾನುದಾವರ್ತಾನಭಿಧಾಯ ರೂಕ್ಷಾದಿಕುಪಿತವಾತಜಮಾಹ– ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಉದಾವರ್ತಯತಿ ಆವೃಣೋತಿ| ಅತಿವರ್ತಯೇತ್ ಶೋಷಯೇತ್| ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಲಭತೇ ಇತಿ ಕಷ್ಟೇನ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ– “ತೃಷ್ಣಾರ್ದಿತಂ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಶೂಲೈರುಪದ್ರುತಮ್| ಶಕೃದ್ವಮನ್ತಂ ಮತಿಮಾನುದಾವರ್ತಿನಮುತ್ಸೃಜೇತ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೫) ಇತಿ||೧೩-೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ರಯೋದಶವೇಗಾವರೋಧಜಾನುದಾವರ್ತಾನಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ರೂಕ್ಷಾದಿಭೋಜನಜನಿತವಾತಜಮಾಹ– ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷ್ಠಾನುಗಃ ಕೋಷ್ಠಶಬ್ದೇನ ಸಮಸ್ತಮುದರಮಧ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ರೂಕ್ಷಾದಿಭಿಶ್ಚಣಕರಾಜಮಾಷಾದಿಭಿಃ, ತಥಾ ಕಷಾಯಾದಿಭಿಃ ರಸೈಃ ಕುಪಿತಃ| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ತತಃ ಸ್ವೈಃ ಕಾರಣೈಃ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುಃ ವಾತಮೂತ್ರಾದೀನಾಂ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯುದಾವರ್ತಯತಿ ಊರ್ಧ್ವಮಾವೃಣೋತಿ ಪುರೀಷಂ ಚಾತಿವರ್ತಯೇತ್| ಹೃದ್ಬಸ್ತಿಶೂಲೈಃ ತಥಾ ಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಿತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಕಷ್ಟೇನ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ ಲಭತೇ, ವೈದ್ಯಪ್ರಯತ್ನಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ವಾಸಾದೀನನ್ಯಾಂಶ್ಚ ವಾತಪ್ರಕೋಪಜಾನ್ ಗದಾನ್ ಲಭತೇ| ಮನೋವಿಭ್ರಮಃ ಸ್ಥಾಣೌ ಪುರುಷಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾದಿ, ಶ್ರವಣವಿಭ್ರಮೋ ವಿಪರೀತಶ್ರವಣಮ್| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ– “ತೃಷ್ಣಾರ್ದಿತಂ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ||೧೩-೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ವಿಗುಣಾನಿಲಜತ್ವೇನ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನಾನಾಹಮಾಹ– ಆಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ನೇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಏವಂ ಛರ್ದಿರಿತ್ಯೇಕ ಏವ ಛಕಾರಶ್ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾತ್| ಸ್ತಮ್ಭಶಬ್ದಃ ಕಟ್ಯಾದೇಃ ಸ್ತಬ್ಧತಾವಾಚೀ, ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋಶ್ಚಾಪ್ರವೃತ್ತಿವಾಚೀ| ಅಲಸೋಕ್ತಾನೀತಿ ಆಧ್ಮಾನವಾತನಿರೋಧಾದೀನಿ||೧೭-೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಗುಣಾನಿಲಜತ್ವೇನ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನಾನಾಹಮಾಹ– ಆಮಮಿತ್ಯದಿ| ಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ ನೇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನಾಪ್ರವರ್ತಮಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಮಾರ್ಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮಾಮಂ ನಿಚಿತಂ ವಿಗುಣಾನಿಲೇನ ವಿಬದ್ಧಂ ಸನ್ತಂ ಸ್ವಮಾರ್ಗೇ ನ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ ಶಕೃದ್ವಾ ಏವಮ್ಭೂತಮಾನಾಹವಿಕಾರಮುದಾಹರನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಆಮಜಮಾನಾಹಮಾಹ– ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿನ್ನಾನಾಹೇ ಆಮಸಮುದ್ಭವೇ ತೃಷ್ಣಾ ಸಞ್ಚಿತಾಮಜಾತಾ, ಗುರುತ್ವಮಾಮಾಶಯ ಏವ, ಉದ್ಗಾರವಿಘಾತನಮ್ ಉದ್ಗಾರಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್| ಶಕೃತ್ಸಞ್ಚಯಜಮಾಹ– ಸ್ತಮ್ಭ ಇತಿ| ಸ್ತಮ್ಭಶಬ್ದಃ ಕಟ್ಯಾದೇಃ ಸ್ತಬ್ಧಭಾವವಾಚೀ, ಪುರೀಷಮೂತ್ರಯೋಶ್ಚಾಪ್ರವೃತ್ತಿವಾಚೀತಿ| ಶೂಲೋಽತ್ರ ಕಟ್ಯಾದಿಷ್ವೇವ| ಛರ್ದಿರಿತ್ಯೇಕ ಏವ ಛಕಾರಃ ಛನ್ದೋನುರೋಧಾತ್| ಪಕ್ವಾಶಯಜೇ ಪಕ್ವಾಶಯೋತ್ಥೇ ಆನಾಹೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಪಕ್ವಾಶಯೋದ್ಭವಾಃ ಆನಾಹಾಃ ಪುರೀಷಾದ್ಭವತೀತೀಚ್ಛನ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಸ ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಏವ ಪರಿಫಲಿತೋಽರ್ಥಃ| ಅಲಸೋಕ್ತಾನೀತಿ ಆಧ್ಮಾನವಾತನಿರೋಧಾದೀನಿ||೧೭-೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುದಾವರ್ತಾನಾಹನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನಟೀಕಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಮುದಾವರ್ತಾನಾಹನಿದಾನಮ್||೨೭||